«Bozoq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵynyń dırektory Saýle Bókeıhanqyzy: «Bul is-shara – Prezıdent usynǵan tarıhı-mádenı murany qazirgi zaman talaptaryna saı qaıta paıymdaýǵa baǵyttalǵan strategııalyq joba. Halqymyzdyń tarıhı tanymy men ótken ǵasyrlardaǵy mádenı qundylyqtaryn jas urpaq boıyna sińire bilýimiz qajet. Sondyqtan festıval tek mádenı almasý alańy emes, uly dala murasyn saqtaý men tereń paıymdaýǵa baǵyttalǵan ortaq nıette toǵysqan mádenı óris», dedi.
«Bozoq» ulttyq parkin qurý» jobasynyń ǵylymı keńesshisi, Májilis depýtaty, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Erkin Ábil qonystyń Ońtústik kirý portalyndaǵy basty lokasııa dala órkenıetiniń myńjyldyqtarǵa jalǵasqan tarıhı sabaqtastyǵy ekenine jáne bul Astana tarıhynyń tamyryn túsindiretinin aıtty.
Rasynda, bul aýmaqta erte túrki kezeńindegi qaǵan ordalarynan bastap, orta ǵasyrdyń sońyndaǵy qazaq qystaýlaryna deıingi mádenı muranyń izi jatqany anyq. Alǵash 1999 jyly zertteý júrgizgen tanymal arheolog Kemel Aqyshev: «Bul qonys VII–IX ǵasyrlardan XVI–XVII ǵasyrlarǵa deıingi aralyqta, ejelgi túrkilerdiń kıeli orny, odan keıin kerýen saýdasyn baqylaıtyn qypshaqtar qonysy boldy», degen paıym jasady. Arheologııalyq zertteýler boıynsha, qala kerýen joldary túıisinde mańyzdy ról atqarǵan. Eginshilik, balyq aýlaý jáne kerýen saýdasyn basqarýmen aınalysatyn birden-bir oryn. Buǵan qazba kezinde tabylǵan stasıonarlyq, óndiristik jáne ırrıgasııalyq qurylystar qaldyǵy, turmystyq zattar, qarý-jaraq, zergerlik buıymdar, monetalar jáne t.b. artefaktiler dálel.
Keshkilik bastalǵan festıval konserttik baǵdarlamaǵa ulasty. Ony Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Qazaqkonsert» birlestiginiń ánshisi Qumarbek Qalqataı bıyl týǵanyna 180 jyl tolyp otyrǵan Abaıdyń «Jelsiz túnde jaryq aı» ánimen ashyp berdi. О́zge de ánshiler Muhıt Meráliniń, Birjan saldyń jáne halyq ánderin oryndady. Ásirese sonaý ǵasyrlar qoınaýynan kele jatqan kóshpelilerdiń «otpen alastaý» dástúri kóńildegideı ótti.
Bul rásimdi atqarǵan «Bozoq» mýzeı-qoryǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Zýbaıda Qabıqyzy: «Qazaq dúnıetanymynda «ot» uǵymynyń astarynda «otan», «otbasy», «otaǵasy», t.b. ataýlar jatqany anyq. Otpen alastaǵan shańyraq, oshaq, urpaq pále-jaladan arylady dep túsingen. Burynǵy zamanda otpen alastaý jaılaýǵa kóshý kezinde oryndalǵan. Kóshpeliler jańa qonysqa jetkende eki ot jaǵyp, arasynan maldy ótkizgen eken. Bul amal – maldy kóz tııýden, aýrý-syrqaýdan, jamandyqtan saqtaıdy dep sengen», dedi.
Rasynda, qazaq otty qadirlegen. Ǵulama ǵalym Shoqan Ýálıhanov: «Qazaqtar otqa erekshe qurmetpen qaraıdy, oǵan túkirmeıdi, qoqys tastamaıdy. Otty nemese onyń kúlin basýǵa bolmaıdy. Adamgershilikten ada, ótirikshi, beıbastaq adamdy «otsyz» deıdi», dep atap ótken.
Festıvaldyń taǵy bir mańyzdy tusy – «Ańyz túni». Bul shara aıasynda keshki salqynda bastary toǵysqan tarıhshy-arheologter Bozoq qalashyǵynyń tarıhı mańyzy men Uly dala órkenıetindegi fenomendik róli týraly oı-pikirlerimen bólisti. Keleli keńeske aǵa býyn ǵalymdarmen qatar jastar da qatysty.
«Mundaı suhbattasý aýyzsha tarıhty urpaqtan-urpaqqa jetkizý dástúrin jalǵastyrǵan mańyzdy rýhanı jıyn boldy. Al búgingi túngi saıahat mádenı oqıǵa retinde ǵana emes, etnografııalyq rekonstrýksııa men mýzeılik pedagogıkanyń toǵysqan tarıhı keńistigi retinde kórinis tapty. Bul is-shara tarıhı-mádenı mura nysandaryn nasıhattaý arqyly ulttyq bolmysty qalyptastyrýdyń jolyn aıqyndaıdy. Sonymen qatar festıval ótkendi bolashaqpen sabaqtastyrýdyń alǵashqy sharttaryn ashyp berdi», dedi tanymal arheolog, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ janyndaǵy K.Aqyshev atyndaǵy arheologııa ǴZI dırektory Maral Habdýlına hanym.
* * *
Jurtshylyq nazaryn aýdarǵan túngi alaý toıyna elmen birge belgili sýretshi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Kámil Mýllashev, tanymal keskindemeshi О́miráli Ismaılov qatysyp, qylqalam sheberi retinde festıval barysyn kópshilikpen birge tamashalady.
Jınalǵan halyqtyń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan – «Injý» atty áıel beınesi. Bul jádiger 2002 jyly aqsúıekter qorymyna júrgizilgen qazba kezinde tabylypty. «Injý – shamamen XIII–XIV ǵasyrda ómir súrgen mońǵol áıeli. Jibekten tigilgen kóılek, moınynda monshaqtar, qulaǵynda kúmis syrǵasy bar. Arystannyń basy beınelengen eki kúmis bilezikti Edil boıyndaǵy sheberler jasaǵanyn bildiredi. Áıel basyna sáýkele tárizdi «boktag» kıgen. Muny kez kelgen áıel kıe bermegen. Eńbegi sińgen mońǵol elıtasyna qabyldanǵan áıelderge tıesili. Baskıimi Kaýrı qabyrshaqtarymen ásemdelgen. Bul qabyrshaqtardyń Úndistan aýmaǵynan keletinin eskersek, sol zamandaǵy saýda-sattyq qatynasy qalaı damyǵanyn kóre alamyz. Buǵan qosa qola aına, qabyrshaqtan jasalǵan monshaq tabyldy. Jerleý saltanaty, qanjar men naızanyń bolýy onyń jaýynger ekenin kórsetedi», deıdi mýzeı qyzmetkerleri.
Birneshe jyldyń aldynda Máskeýdegi RǴA Antropologııa jáne etnologııa ınstıtýtynyń Antropologııalyq rekonstrýksııa zerthanasy Injýdiń bassúıegine negizdeı otyryp, jalpy beınesin qalpyna keltirgen. Mamandardyń negizdeýinshe, áıel 50 jas shamasynda kórinedi.
