Jazǵy demalys jaıly bola ma?

Kórkem óńirdiń múmkindigin kádege jaratsaq...

О́ńirde jazǵy demalysty utymdy uıymdastyrýdyń múmkindigi zor. Seksen kóldi omyraýyna seksen monshaq etip taqqan orman-toǵaıly, aq aıdyndy, saf aýasy tamyljyǵan tabıǵattyń aıasy quddy ıgerilmeı jatqan tyń ispetti. Balalar jáne jasóspirimder týrızmi assosıasııasynyń tóraǵasy Qaırat Sultanovtyń málimdeýinshe, óńirdegi 8 birdeı jazǵy lager tabany kúrekteı 25 jyldan astam ýaqyt boıy jumys istemeıdi. Jumys istep turǵan lagerlerdiń de shekesi shylqyp turǵan joq. Uzaq ýaqyt aýystyrylmaǵandyqtan tósek oryndarynyń tozyǵy jetken. О́zge de jabdyqtary eskirgen, tipti keıbir lagerlerde keshegi keńes zamanynan mura bolyp qalǵan quraldardy paıdalanyp keledi. Sonyń ózinde oryn tapshy. Tapshy bolatyndyǵy keńes zamanynan qalǵan lagerlerdiń keıbireýleri jiligi tatymaıtyn qarajatqa satylyp ketken. Sebebi olar aıdyn kóldiń jaǵasynda, ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń jynystyń eteginde tur. El erteńi balalar demalmasa da búginginiń baı patshasynyń jadyraǵan jaz aılarynda at basyn tireıtin orny.

– Jumysy múlde toqtaǵan balalardy saýyqtyrý ortalyqtarynyń bári kepilde nemese múldem satylmaıdy. Ielerimen tildesip kórdik, jazǵy lagerlerdi qalpyna keltirý úshin qy­rýar qarajat qajet eken. Eger Kók­shetaý men Qorǵaljyn arasyndaǵy kórkem jerlerdegi lagerler men balalar saýyqtyrý ortalyqtaryn túgeldeı iske qossaq, elimizdegi barlyq balanyń tup-týra 20 paıyzyn jazǵy demalys­pen qamtamasyz ete  alady ekenbiz, – deıdi Qaırat Sultanov, – qazir ondaı múmkin­dik joq. О́tken jyly balalardyń tek 4 paıyzy ǵana demalýǵa múmkindik týdy.

Osy salanyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken assosıasııa tóraǵasynyń paıymdaýynsha, 25 jyldan beri qańtarylyp bos turǵan lagerler qaıtadan qalpyna keltirilse, 700-den astam adam ýaqytsha bolsa da jumyspen qamtamasyz etiledi eken. Eki qolǵa bir kúrek taba almaı otyrǵan qazirgi shaqta bul da táp-táýir nápaqa emes pe? Turalaı jyǵylǵan, áli eńsesin kótere almaı jatqan lager ataýly dúrk etip qaıta boı kóterse, jergilikti azyq-túlik óndirýshilerdiń de ónimi óter edi.    

– Balalardyń jazǵy demalysy týraly aıtylǵanda lagerlerge baratyn balalardyń sany ǵana kórsetiledi. Al olar qalaı tamaqtanady degen saýalǵa jaýap izdep jatqan jandy kórgen joqpyn, – deıdi Qaırat Sultanov, – Meniń esebimshe, eki jarym aıdyń ishinde shamamen 7 tonnaǵa jýyq sıyr eti, 20 myń dana jumyrtqa, 31 myńnan astam bólke nan jumsalady eken. Al eger barlyq lagerler jumys istese she? Tamaqpen kýrortty aımaqtardy ǵana emes, balalar lagerlerin de qamta­ma­syz etý qajet bolady. Bul da tabys kózi emes pe? Balalardyń jazǵy dema­lysymen aınalysqysy keletin kásip­kerler bar. О́kinishke qaraı olarǵa eshqandaı salyq jeńildigi joq. Áleýmettik turǵydan asa mańyzdy balalar demalysyna bıznes retinde qaraıdy.

Endigi bir másele – medısınalyq kadrlardyń tapshylyǵy. Áne bir jyly ondaǵan bala ýlanyp, eldi dúrliktirgen edi. О́tken jyldyń shildesinde Býrabaı baýraıyndaǵy lagerlerdiń birinde Pavlodar oblysynan kelgen jetimder úıiniń tárbıelenýshileri de astan ýlanǵan. Keıin málim bolǵandaı, balalardy qaraıtyn dáriger joq eken. Tekseris barysynda 250 bala ornalasqan lagerde dáriger bylaı tursyn meıirbıke de bolmaı shyqqan.

Balalar jáne jasóspirimder týrız­mi assosıasııasynyń dereginshe, bala­lar­dyń qala syrtyndaǵy demalysy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń 11 buıryǵymen retteledi eken. Olardyń kópshiligi bir-birimen qarama-qaıshy. Lagerdegi medısınalyq pýnkttiń lısenzııasy bolýǵa tıisti. Alaıda balalar saýyqtyrý ortalyqtarynyń 75 paıyzdan astamy jeke kásipkerlik sýbektisi retinde jumys isteıdi.

– Dáriger ózine jaýapkershilik alǵy­sy kelmeıdi. Ekinshi bir másele, búginde osy erejelerge sáıkes farmbaqylaý lısenzııa alý úshin barlyǵy jeti ataý jazylady. Al sanıtarlyq-epıdemııa­lyq baqylaý qondyrǵysy 43 ataýdy talap etedi. Iаǵnı medısınalyq pýnkti jaraqtandyrýdyń aıyrmashylyǵy – 2,5 mıllıon teńge. Al lager nemese balalardy saýyqtyrý ortalyǵy jylyna eki jarym aı ǵana jumys isteıdi ǵoı, – deıdi Qaırat Sultanov.

Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardy aıt­paǵannyń ózinde elordanyń irgesindegi Qosshy qalasynda 15 myńnan astam oqýshy bolǵanymen, áli kúnge deıin birde-bir lager joq. Qazir bul qalada resmı esep boıynsha júz myńnan astam halyq bar. Qalalyq bilim bóliminiń málimetine qaraǵanda, balalardy jazǵy demalyspen qamtý deńgeıi tym tómen. Bıylǵy jyldyń jazynda 8 mektep bazasynda bastaýysh synyptardyń 5166 oqýshysy mektep janyndaǵy lagermen qamtylmaq. Bul barlyq balalardyń 92 paıyzy. Orta jáne joǵary býynda oqıtyn 6022 bala lagerge bara almaýy múmkin. Olardyń 1895-i bilim  berý úıirmelerine qatyssa, 125 bala áleýmettik osal toptar esebinen, 10 bala kásipodaq qarjysymen, 300-den astam bala aqshasyn tólep demalýy múmkin. Al qalǵan balalar she?

– Men oblystyq máslıhattyń depýtaty retinde bul máseleni únemi kóterip júrmin, – deıdi Aıdyn Tórebaev, – bala­lar laıyqty demalyspen qamtylýy kerek. Qosshy qalasynyń mańynda bala­lar­dyń jazǵy lagerin salý – ýaqyt talaby.   

О́ńirdegi jazǵy lagerler máselesiniń ózekti ekendigi oblystyq bilim basqarma­syna da málim. Olardyń esebine qara­sańyz, lagerlerde demalatyn balalar­dyń sany jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Basqarmanyń dereginshe oblys aýmaǵynda barlyǵy 16 lager jumys isteıtin bolady. Onyń 9-y – memlekettik, 7-eýi jekemenshik.

– Qala syrtyndaǵy lagerlerde bıyl 15500 bala tynyǵady, – deıdi oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Botagóz Dúısenova, – ótken jylmen salystyrǵanda myń balaǵa kóp. Memlekettik lagerlerge beriletin jolda­manyń quny 40-120 myń teńge, al jeke­menshik lagerlerdiń jolda­masynyń quny 100-140 myń teńge. Pedagogter tapshylyǵy joq. Mamyrdyń jıyrmasyna deıin barlyq lager tekseristen ótkizildi.

Ulttyq lager utymdy bolmas pa edi...

Jas tolqynǵa jarasymdy tárbıe beretin ulttyq balabaqsha, mektep bar, al lager nege bolmasqa?! Ulttyq lagerdi ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan qolónerimizdiń bar baılyǵyn jumsap, ásemdep, saltanatty etip daıyn­daýǵa ábden bolar edi. Balalardyń jatyn oryndary kıiz úı keıiptes bolsa tipti jaqsy. Tabıǵatyna birtaban jaqyn ulttyq taǵamdarmen qamtamasyz etilse, aǵzalary kádimgideı qýat alar edi. Qymyz ben shubattyń, qazy men qartanyń qadir-qasıeti týraly az aıtylyp júrgen joq. Alash jurtynyń aq dastarqanynyń kıesi bar. Endigi bir másele ulttyq lager janynda ulttyq sport túrleri óristese.

Kórkem tabıǵattyń aıasyndaǵy ba­lalardyń ulttyq lagerinde ulttyq oıyn­dar oınatylsa ol da bir tálimdi tár­bıeniń arnasy emes pe? Án shyrqalyp, kúı tógilse kókirekterine qanshama rýhanı qazynany tekshelep jınar edi. Ulttyq lagerdiń tildik, lıngvıstıkalyq ba­ǵyttaǵy paıdasy da kóp bolmaq. Eger osy oı júzege asa qalsa, oblys ortalyǵyndaǵy qanshama murajaılar kóshpeli kórme uıymdastyryp, el tarıhy, jer tarıhy týraly mol maǵlumat bere alar edi. О́zgeler jumyla kirisken soń teatr men fılarmonııa da qarap qalmas.

– Men 1966 jyly búkilodaqtyq «Artek» lagerinde pıoner jetekshisi bolyp jumys istedim, – deıdi Kókshetaý qalasy ardagerler keńesiniń tóraǵasy, bilim salasynyń ardageri Shııap Álıev, – dostyq pen mádenıettiń oshaǵy edi. Ol zamanda «Artekke» barý bir arman. Eger balalardyń ulttyq demalys lageri uıymdastyrylsa, oǵan tek ozat oqýshylardy jiberý arqy­ly yntalan­dyrýdyń bir jolyn qalyp­tastyrýǵa bolady.

Tamyrynan nár alyp, jas qaıyńdaı jaıqalǵan balalardy qoldaý – eldik is.  

Aqmola oblysy