Osynaý eskertkishtiń qasynan ótken adam zarlaǵan ana, jylaǵan bala, ýhilegen atanyń dybysyn estigendeı. Keshe ǵana eldi el qylyp, halyqty aqyl-oıymen, abyroıymen uıytyp ustaǵan qurmetti adam ataýlynyń bárin «baı» dep bala-shaǵasymen, kári-qurtańymen birge buryn Túmen aýyly dep atalǵan osy jerge aıdap ákelip, mal qusatyp istik temirli symdarmen qorshalǵan ashyq aspannyń astyndaǵy arannyń ishine qamaǵan. Ony ózderi «konsentrasııalyq lager» dep, al halyq «Baı qala» dep ataǵan. Bul oqıǵa iri baılardy tárkilep, jer aýdarǵannan keıin, qyzyl komıssarlardyń 1930-1931 jylǵy ujymdastyrýdy qolǵa alǵan tusy dep boljaýǵa bolady. Sońǵy málimetterge qaraǵanda munda 105 baı men ortashanyń otbasylary qamalǵany týraly derekter tabylǵan. Q.Muqanovtyń jazýyna sáıkes, olardyń sany 200-den asady. Árbir dáýletti adamnyń otbasynda keminde 7-8 adam bolsa bul jerde kem degende 700-800-deı adam azap shekken.
Qamalǵan halyqtyń kimder ekenin jazyp, sanyn kórsetken qujat ta toltyrylmaǵan. Alǵashqy kámpeskede adamdardyń aty-jóni, tárkilengen mal-múliktiń sany kórsetilgen bolsa, bul joly eshqandaı qaǵaz toltyrýdy da eshkim qajet dep sanamaǵan. Bul – qyzyl komıssarlardyń eshkimge esep bermeı, shekten shyqqan aıýandyǵynyń asa túskeniniń belgisi. Japa shekkenderdiń esimderi týǵan-týystary arqyly berilip, halyqtyń esinde qalǵan. Qanisherler bul istiń qateligine tek bir sózben qarsylyq bildirgen adam bolsa, suraýsyz-tergeýsiz atyp tastap otyrǵan. Esilbaıdyń Shaımerdeni degen kisini «mynalar ashtan óledi ǵoı» degeni úshin ǵana NKVD-nyń jendetteri kıiz úıdiń ishinde atyp tastaǵan. Tipti artynan izdep kelgen aǵaıyn-týǵandaryna marqumnyń máıitin de bermeı, «osy jerde shirip qalsyn» dep qorqytqanyn estigen bir inisi keıingilerge jetkizgen. Al Shaımerdenniń máıitin týystary artynan urlap áketip qana kómgen eken.
Osynaý qasiretti jerdiń ornyna eskertkish-tas qoıýdy Soltústik Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Júsip Jumaǵulov, Tımırıazev aýdanynyń ákimi Erlan Jarov qoldap, kómek qolyn sozdy. Al lagerdiń ornyn taýyp, taǵylyq qylmys jasalǵan jerdi jergilikti ólketanýshy Dásten Baımuqanov aqsaqaldardyń aıtýymen anyqtaǵan. Odan buryn tarıhshy Qaırolla Muqanov marqum da bul týraly maqala jazǵan. On tonnalyq alyp tasty Esil boıynan jetkizip, ony ornatýǵa jergilikti kásipkerler kómek qolyn sozdy. Solardyń ishinde ózderiniń de týystary osynda qamalǵan Naǵashybaı Barlybaev, Serik Baıqýanyshev sııaqty azamattar bar.
Eskertkish tastyń ashylý rásiminde Qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa jobalyq keńsesiniń basshysy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Sabyr Qasymov sóılep, bul lagerdiń «Qazaqstandaǵy Kishi Qazan» baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynda baılar men kýlaktardy, negizinen olardyń otbasylaryn basqa jaqqa kóshirýge deıin qamaýda ustaý úshin jasalǵanyn aıtty.
«Baılar men ortashalardyń ózderin mal-múlkin tárkilegen soń tutqyndap, Qyzyljarǵa aıdap áketip otyrǵan. Onda, eshqandaı sanksııasyz, sotsyz, durys tamaqtandyrylmaı, birneshe aı boıy qamaýda ustaǵan. Keıbireýleri ashtyqtan, aýrýdan sol jerde qaıtys bolǵan, tiri qalǵandary sotsyz atylǵan, ózge aımaqtarǵa jer aýdarylǵan. Bizdiń derekter boıynsha, «Baı qalada» negizinen baılardyń otbasy músheleri – áıelderi, balalary, olarmen birge turatyn baýyrlary men ápke-qaryndastary, basqa da jaqyn týystary qamaýda bolǵan. Biz qýǵyn-súrgin jyldaryndaǵy qazaq otbasylary kórgen tragedııany, adam shyǵynyn áli irgeli zerttegen joqpyz. Ásirese jazyqsyz qyrylǵan balalardyń sanyn áli kúnge deıin anyqtaı almaı otyrmyz», dedi zańger.
Zertteýlerge qaraǵanda konsentrasııalyq lagerlerdi bolshevıkter ulan-ǵaıyr eldiń barlyq jerinde ashqan. Sabyr Qasymov buryn ashqyzbaǵan arhıvterden Memlekettik komıssııa osyndaı bassyzdyqtarǵa quryq bergen qupııa qujattardy tapqandaryn atap berdi. Olardyń bári «baı-qulaqqa» jatqyzylǵan adamdardyń bárin aıamaı jazalaýdy kózdeıdi.
Ázirge Memlekettik komıssııa sol jyldarda 801 myńnan asa adamnyń tárkileýden japa shekkenin, sonyń kóbi áli kúnge aqtalmaǵanyn anyqtaǵan. 161 myńnan asa baı men ortashanyń sharýashylyqtary kámpeskelengen. Muny bolshevıktik-stalındik bıliktiń halyqty tonaýynyń bir formasy, júgen-quryqsyz qýdalap, atyp-asý qylmysy deýge bolady.
О́ziniń sózinde oblystyq ishki saıasat basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Kemel Ospanov «Baı qalanyń» orny qaıǵy-qasirettiń mekeni ekenin atady.
«Qoıylǵan eskertkish-tas – stalındik-bolshevıktik bıliktiń halyqqa qarsy jasaǵan sumdyq áreketterin umyttyrmaıtyn belgi. Ondaıdyń bolashaqta eshqashan da bolmaýy kerektigin kórsetip turatyn estelik», dedi ol.
Osy jerde Astana qalasyndaǵy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń fılıalynyń bas mamany, professor Gúlnár Muqanova qurastyrǵan «Baı qala» konslageri» atty kitaptyń tusaýkeseri boldy. Onda «Baı qala» týraly kóz kórgender men estigen jandardyń estelikteri, zertteýshilerdiń eńbekteri, sondaı-aq adamgershil-gýmanıstik qaǵıdattardy aıaqqa basyp, adamdardy aıamaı janyshtap, qorlaýǵa quryq bergen qujattar jarııalanǵan. Sońynan árýaqtardyń rýhyna quran baǵyshtalyp, as berildi.
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Tımırıazev aýdany,
Jarqyn aýyly
