– Álemdik kınoóndiriste anımasııalyq fılmderge júzdegen mıllıon dollar jumsalady. Bul shyǵyn qysqa merzimde áldeneshe ese artyǵymen taza tabys bolyp quıylady. Bizdegi jaǵdaı qalaı?
Jánibek ORAZALY,
Qazaqstan anımasııalyq kınostýdııalar qaýymdastyǵynyń basshysy:
– Shynymen de, álemdik kınoóndiris anımasııalyq jobalarǵa júzdegen mıllıon dollar jumsaıdy. Bir ǵana tolyqmetrajdy mýltfılmdi jasaýǵa úsh-tórt jyl ýaqyt ketedi. Mundaı sapaly týyndylar óz shyǵynyn eselep qaıtaryp, mıllıardtaǵan tabys ákeledi. Al elimizde bul sala endi damyp kele jatyr. Bizde bir tolyqmetrajdy mýltfılmge bar bolǵany birjarym-eki jyl ýaqyt pen shekteýli ǵana qarjy bólinedi. Osyǵan qaramastan, otandyq mamandar bar kúsh-jigerin salyp, sapaly dúnıe jasaýǵa tyrysyp júr. Biraq turaqty ári júıeli qoldaý bolmasa, bul sala óz múmkindigin tolyqtaı kórsete almaýy múmkin.
Tilek TО́LEÝǴAZY,
rejısser-anımator:
– Basqa memleketterde ónerge, ásirese shyǵarmashylyqqa degen kózqaras múlde bólek. Olar óner adamdarynyń eńbegin baǵalap, shyǵarmashylyq ónimniń mánin, mańyzyn jaqsy túsinedi. Mysaly, «Disney» men «Pixar» stýdııalary óz ónimderine asa jaýapkershilikpen qarap, uzaq ýaqyt boıy sapaly dúnıe jasaýǵa tyrysady. Bir fılmniń ózine 500-den 1000 adamǵa deıin jumys isteıdi. Máselen, «Batyl júrek» atty fılmge 185 mıllıon dollar qarjy jumsalǵan. Al bizde fılm túsirý ýaqyty tym qysqa. Kóbine bıýdjet tez ıgerilýi kerek bolǵan soń, shyǵarmashylyqqa ýaqyt az bólinedi. Balalar men jasóspirimderge arnalǵan kontentke degen salǵyrttyq pen túsinispeýshilik otandyq anımasııanyń damýyn tejep otyr. Al sheteldik kompanııalar óz salasynda bilikti mamandarmen birlesip, uzaq zerttep, taldap baryp, sapaly týyndy jasaıdy. Sonyń arqasynda jumsalǵan qarajat birneshe ese paıda bolyp qaıtady. Negizi, bizde de talantty jastar kóp. Mundaı jetistikke jetý úshin elimizde de tıisti júıeni ózgertip, naqty qoldaý tetigin engizý qajet.
Turdybek MAIDAN,
rejısser-anımator:
– Árıne, «Walt Disney», «DreamWorks Animation», Japonııada anımasııa jaqsy damyǵan. «Walt Disney»-diń jyldyq aınalymy – 60 mlrd dollar. Birinshiden, «Walt Disney» álemdik deńgeıde bolǵannan keıin, álemdegi barlyq myqty mamandardy ózderine jumysqa alady. Ekinshiden, sheteldik anımasııada fılmge baılanysty, fılmniń sıýjetine baılanysty baǵdarlamalar oılastyrylady. Odan keıin fılmge jarnama jasaý jumysy júrgiziledi. Jarnama jasaý kóp qarjyny talap etedi. Al bizdiń elde bul sala shetelden salystyrmaly túrde qaraǵanda qalys qalyp jatyr. Anımasııaǵa qoldaý joq emes, qoldaý bar, biraq júıeli emes. Ony belgili bir deńgeıde júıeleý kerek.
– Qazir balalar qazaqsha mýltfılm kóre me?
Jánibek ORAZALY:
– Iá, kórermen bar. Qazaqtildi anımasııaǵa degen suranys kún sanap artyp keledi. Muny YouTube platformasyndaǵy kórsetkishter aıqyn dáleldeıdi. Máselen, «Besik jyry» mýltfılmi 80 mıllıonnan astam qaralym jınasa, «Muzbalaq» týyndysy 10 mıllıonnan asyp túsken. Balalar bul mýltfılmderge pikir qaldyryp, óz áserlerimen belsendi túrde bólisip jatyr. Demek qazaq tilindegi kontent – asa suranysqa ıe. Bul suranys eskerilmese, onyń ornyn syrtqy, ózge tildegi ónimder basady. Al «Balapan» telearnasynyń búgingi kúnge deıin úzdiksiz jumys isteýi – qazaqsha kontenttiń ómirsheńdiginiń naqty dáleli. Eger kórermen bolmaǵanda, bul arna baıaǵyda jabylyp qalatyn edi. Endi osy suranysty eskerip, júıeli qoldaý men sapaly ónim arqyly otandyq anımasııany damytý – ýaqyt talaby.
Tilek TО́LEÝǴAZY:
– Iá, qazirgi tańda balalar qazaq tilinde mýltfılmder kóredi. Biraq qazaq tilindegi anımasııalyq kontenttiń sany óte az. Máselen, bir Májilis depýtaty balasynyń «Balapan» telearnasynan qazaqsha mýltfılmder kórip, tili qazaqsha shyqqanyn aıtyp edi. Jaqynda tusaýy kesilgen «Altyn adam» mýltfılmin tamashalaýǵa kelgen baldyrǵandar úlken qyzyǵýshylyq tanytty. Keıipkerlermen birge kúızelip, shyn nıetpen sońyna deıin qarap shyqty. Degenmen balalar kóp ýaqyt ótkizetin áleýmettik jelilerde qazaqsha kontent jetispeıdi. Áıtpese, balalardyń ana tiline degen qyzyǵýshylyǵy bar. Mundaǵy basty ról ata-analarǵa tıesili. Eger olar balalaryna qazaqsha mýltfılm kórip, ana tilinde sóıleýge múmkindik jasap otyrsa, bul balalardyń tildik ortada ósip-jetilýine úlken sep bolady.
– Mýltfılmderdi tárbıelik-tanymdyq ári naryqqa beıimdep shyǵarý úshin ne isteý qajet?
Jánibek ORAZALY:
– Tárbıelik máni bar, tanymdyq mazmundy mýltfılmder jasaý – búgingi kúnniń basty talaby. Alaıda ony naryqqa beıimdemeı jasaý múmkin emes. Ol úshin birneshe negizgi shart oryndalýǵa tıis. Birinshiden, kásibı mamandar qajet. Anımasııa – kúrdeli shyǵarmashylyq pen tehnologııanyń qosyndysy. Qozǵalǵannyń bári mýltfılm bola bermeıdi. Ekinshiden, memlekettik qoldaý júıeli túrde júrgizilýi kerek. Qarjylandyrý bir jolǵy emes, uzaqmerzimdi baǵdarlama negizinde júzege asýy shart. Úshinshiden, qazirgi balalar nege qyzyǵady, qandaı keıipkerlerge elikteıdi – osy suranysty naqty zertteý qajet. Sonymen qatar zamanaýı tehnologııany meńgerý – basty talap. 3D sııaqty anımasııalyq ádisterdi ıgerý úshin ınfraqurylym ǵana emes, mamandyqty úıretetin ustazdar men kýrstar qajet. Eger osy tetikter iske qosylsa, qazaq mýltfılmderi tárbıe men tabysty qatar alyp júre alady.
Turdybek MAIDAN:
– Kez kelgen kórkem fılm bolsyn, mýltfılm bolsyn, eń bastysy, týyndynyń ózegi men ıdeıasy. Sol arqyly balaǵa ne aıtqyń keledi, kórermenge ne aıtqyń keledi degen dúnıe óte mańyzdy. Bizde kóteretin ıdeıa óte kóp. Mysaly, tanymdyq deńgeıde tárbıelik ıdeologııany nasıhattaıtyn ári naryqtyq deńgeıde beıimdeý úshin, birinshiden, tájirıbeli maman bolýy qajet. Tájirıbeli ssenarıst, tájirıbeli komanda jumys jasaý kerek. Kólemdi tehnıka men aýqymdy esepterge baılanysty rejısserdiń ıdeıasynda úlken sahnalardy shyǵarý úshin syrttan mamandar tarta alatyn deńgeıde múmkindik bolsa, árıne, naryqqa beıimdelip, úlken shyǵarmashylyqta da sapa bolady. Qazaq balalarynyń oǵan sanasy da, múmkindigi de jetedi. Osy oraıda Tokıo festıvalinen júlde alǵan «Shańyraqtyń ıesi kim?» degen mýltfılmdi aıtamyz. Demek bul qazaq rejısserleriniń qolynan sapaly mýltfılm jasaý keledi degen sóz. Endi tek júıeli jumys bolsa, biz de álemdik naryqqa shyǵatyn týyndylar jasaı alamyz.
Tilek TО́LEÝǴAZY:
– Eń aldymen, mýltfılm jasaıtyn adam balalardyń qyzyǵýshylyǵyn, kózqarasyn jáne talǵamyn eskerýi qajet. Sonymen qatar álemdik iri stýdııalardyń shyǵarmashylyq tájirıbesin zerttep, odan tyń ıdeıalar alý kerek. Mýltfılm jasaý – úlken eńbek pen bilimdi qajet etetin sala. Bul jumysty óz isiniń sheberi, bilikti maman atqara alady. Eger memleket tarapynan qoldaý bolyp, maman da kásibı turǵyda myqty bolsa, onda sapaly ári naryqta suranysqa ıe ónim shyǵarý ábden múmkin. Demek tabysty mýltfılm jasaý úshin eki negizgi nárse kerek: bilimdi maman jáne turaqty qoldaý.
– Anımasııalyq fılmniń sapasy syn kóterýi úshin qandaı talaptarǵa jaýap berý kerek?
Jánibek ORAZALY:
– Anımasııalyq fılmniń sapaly shyǵýy úshin birneshe mańyzdy talap oryndalýy kerek. Birinshiden, bul – ýaqyt pen qarjynyń jetkilikti bólinýi. Eń aldymen, ýaqyt kerek. Bir qysqametrajdy mýltfılmge keminde 9-12 aı, al tolyqmetrajdy mýltfılmge 2-3 jyl ýaqyt qajet. Asyǵys jasalǵan jumys – sapasyz ónimniń bastaýy. Memlekettik qoldaý bir jyl berilip, kelesi jyly toqtap qalmaýy kerek. Mysaly, «Altyn adam» mýltfılmi bes jyldan asa ýaqyt jasaldy, biraq sonyń tek bir jyly ǵana tıimdi jumysqa jumsaldy. Bul júıesizdik pen turaqsyz qarjylandyrýdyń saldary. Kelesi talap – qarjy. Qarjy turaqty ári jetkilikti bolǵany jón. Mysaly, álemge tanymal «Masha men aıý» mýltfılminiń 15 mınýttyq bir serııasyn jasaýǵa jumsalatyn qarjy kólemi – «Balapan» arnasynyń birjyldyq bıýdjetinen asyp túsedi. Osy derektiń ózi bizdiń jaǵdaıdyń qandaı ekenin kórsetedi. Sondaı-aq kásibı shyǵarmashylyq top, sapaly ssenarıı, kórkemdik redaksııa jáne zamanaýı tehnıkalyq baza qajet. Eger bul talaptar saqtalsa, sapaly ónim shyǵarýǵa tolyq múmkindik bar.
Tilek TО́LEÝǴAZY:
– Anımasııalyq fılmniń sapaly bolýy úshin, eń aldymen, tehnıkalyq talap tolyq oryndalýy kerek. Jumys júıeli túrde júrgizilip, memleket tarapynan turaqty qoldaý kórsetilýi mańyzdy. Arnaıy baǵdarlamalarda sýret salýdyń óz ólshemi, tártibi bar. Mysaly, bıyl «Balapan» telearnasyna qarjy bólinbegendikten, birqatar stýdııa men kompanııa ýaqytsha jumysyn toqtatýǵa májbúr boldy. Mundaı jaǵdaı bolmaýy úshin salada turaqtylyq pen josparly qarjylandyrý júıesi ornaýy kerek. Sonda ǵana anımasııa óndirisi toqtaýsyz júredi, sapaly týyndylar paıda bolady.
Iá, sapa – tehnıkanyń múmkindikterinen týatyn dúnıe. Sapa bolý úshin kompıýterlik baza kerek. Osyǵan oraı rejısserdiń oıy da shektele beredi. Qarjynyń jetpeýi, ýaqyttyń jetpeýi, osy aıtylǵan tehnıkalyq múmkindikke baılanysty. Onyń barlyǵy bilim sapasyna áser etedi. Rejısserdiń biliktiligi fılmniń sapasyna ǵana emes, ssenarıı jazýdan bastap, fılmdi aıaqtap, montaj jumystary men mýzykasyna baılanysty bolady.
– Qazirgi zamanaýı qoǵamnyń balalaryn qyzyqtyratyn keıipker qandaı bolýy kerek?
Jánibek ORAZALY:
– Zamanaýı balany qyzyqtyratyn keıipker – birinshiden, emosıonaldy turǵyda jaqyn bolýy kerek. «Disney»-diń Elzasy, «Pixar»-dyń keıipkerleri balalardyń qııalyna, armanyna saı jasalǵan. Olar tek erlikpen emes, sulýlyqpen, náziktikpen, ózindik daralyǵymen baýrap alady. Sondyqtan da qazirgi balalarǵa bir ǵana qaharman obrazy emes, túrli minez, túrli beıne qajet. Buǵan baılanysty izdenis kóp.
Tilek TО́LEÝǴAZY:
– Mýltfılmdegi keıipkerler qatarynda qyz bala da, er bala da bolýy shart. Máselen, «Disney» stýdııasynyń sońǵy týyndylarynda qyz balalardyń róli basymyraq. Biraq bizde, ásirese ulttyq tanymymyzda, ul men qyzdyń ózindik ereksheligi bar. Sol qasıetterdi ekranda úılesimdi, sátti bere bilsek, árbir bala ózin sol keıipker arqyly taba alady. Sheteldik keıipkerlerge eliktep júrgen balalarǵa balama retinde óz ertegilerimizdegi batyrlardy, ańyz keıipkerlerimizdi zamanaýı formatta usynyp kórsetýge bolady. Bul arqyly ulttyq qundylyqtardy dáriptep, adamgershilik, izgilik syndy qasıetterdi bala sanasyna sińirýge jol ashylady. Keıipker zamanaýı, tartymdy bola tura, ulttyq rýhanııat pen tárbıege negizdelýge tıis. Sonda ǵana balalar oǵan eliktep ósedi.
– Búgingi qazaq anımasııasynda báseke bar ma?
Turdybek MAIDAN:
– Árıne, bar. Básekesiz bul sala damymaıdy. Keıingi jyldary birqatar stýdııa quryldy. Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda anımasııalyq komandalar kóp. Olardyń belgilengen jyldyq jospary bar. Sol arqyly jumys istep, damyp jatyr. Biraq báseke qaı deńgeıde ekenin aıtý qıyn. Bári álemdik deńgeıdegi festıvaldarǵa qatysyp, baq synap júr. Alys-jaqyn shetelderdiń kózqarasynda da qazaq anımasııasy jaqsy kóterilip keledi.
Jánibek ORAZALY:
– Iá, qazirgi qazaq anımasııasynda báseke bar. Elimizde 40-tan astam anımasııalyq stýdııa jumys isteıdi. Negizgi qarjylandyrý kózderi – «Balapan» telearnasy men Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵy. Bul mekemelerge júzdegen ótinim túsip, jobalar irikteýden ótedi. Mundaı básekelestik sapanyń artýyna, mazmuny men stıli ártúrli anımasııalyq jobalardyń kóbeıýine múmkindik beredi.
Tilek TО́LEÝǴAZY:
– Shyǵarmashylyq turǵydan báseke bar. Qazirgi tańda elimizde jumys istep jatqan anımasııalyq stýdııalardyń kópshiliginde jastar eńbek etedi. Olar jańa tehnologııalardy, zamanaýı baǵdarlamalardy jetik meńgergen. Bir-biriniń jumysyn kórip, tájirıbe almasyp, shyǵarmashylyq turǵyda jarysyp júr. Sońǵy kezderi memleket qarjysyna táýelsiz, jeke qarjylandyrýmen jumys isteıtin stýdııalar kóbeıip keledi. Bul – óte jaqsy úrdis. Alaıda memleket tarapynan tolyqqandy júıeli qoldaý bolmasa, mundaı shyǵarmashylyqtyń turaqtylyǵy tómendeýi múmkin. Sondyqtan jas stýdııalarǵa múmkindik berip, qoldaý kórsetý mańyzdy.
– Elimizde endi damyp kele jatqan qazaq anımasııasynda bilikti mamandar qanshalyqty jetkilikti? Kadr daıarlaý máselesi qalaı sheshilip jatyr?
Jánibek ORAZALY:
– Anımasııa salasyndaǵy kadr tapshylyǵy – búgingi kúnniń eń ózekti máseleleriniń biri. Qazir bul baǵytta Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti, T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasy jáne Á.Qasteev atyndaǵy Shymkent qalalyq óner jáne dızaın kolledji mamandar daıarlap keledi. Degenmen memleket bóletin grant sany az, al 3D anımasııany oqytatyn kásibı mamandar tapshy. Anımasııa – tek sýretshi emes, anımator, ssenarıst, rejısser, dybys mamany, 3D modeldeýshi sııaqty kóptegen mamandyqty biriktiretin kúrdeli sala. Sondyqtan bul baǵytta qysqamerzimdi kýrstar ashý, sheteldik tájirıbeli mamandardy tartý nemese otandyq kadrlardy shetelge oqýǵa jiberý asa qajet.
Tilek TО́LEÝǴAZY:
– Anımasııa salasynda bilikti mamandardyń jetispeýshiligi – úlken másele. Eger jylyna úsh-tórt tolyqmetrajdy fılm túsirilse, kadr tapshylyǵy qatty baıqalady. Bilim júıesinde álsiz tustar kóp. Buryn sabaq bergen bilikti ustazdar zeınetke ketip, ornyna kelgen jastardyń ishinde kásibı mamandar az. Sondyqtan anımasııa salasynda tájirıbesi mol, tehnıkany meńgergen mamandardy oqý oryndaryna tartý qajet. Sonymen qatar stýdentterdi naqty jobalarǵa qatystyrý, óndiristik tájirıbeden jıi ótkizý mańyzdy. Oqý baǵdarlamalaryn jańartyp, zamanaýı tehnologııalardy meńgergen bilikti ustazdardy shaqyrý kerek. Oqýǵa qabyldanatyn stýdentterdi irikteýde de talap kúsheıtilip, bolashaǵynan úmit kúttiretin talantty jastardy qabyldaý qajet.
– Tolymdy oılaryńyzǵa rahmet.
Daıyndaǵan –
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»
