Foto: Ashyq derekkóz
Fotografııa tarıhyndaǵy eń alǵashqy sýrettiń túsirilýi bul bir ǵana ǵylymı jetistik emes, adam balasynyń kózben kórgen kórinisti bir qaǵaz betine túsirip, ony turaqty beıne retinde saqtap qalýǵa jasaǵan alǵashqy sátti qadamy desekte bolady.
1826 jyly fransýz ónertapqyshy Jozef Nısefor Neps adamzat tarıhyndaǵy eń alǵashqy fotosýretti túsirdi. Ol sýret «Terezeden kórinis» degen ataýǵa ıe boldy. Bul beınede ónertapqyshtyń úıiniń terezesinen kórinetin aýlanyń kórinisi beınelengen. Qarapaıym kórinis shatyrlar, aǵashtar, kún sáýlesi men kóleńke. Biraq osy kórinisti túsirý úshin Nepske segiz saǵat qajet bolǵan. Neps qoldanǵan ádis gelıografııa dep ataldy. Bul jaryq arqyly beıne jazý tehnologııasy. Ol úshin bıtýmmen qaptalǵan qalaıy plastına paıdalanylǵan. Kamera-obskýra arqyly terezege qaratyp ornatylǵan plastına kún sáýlesiniń áserimen beıneni óz betinde «jaza» bastaǵan. Jaryq túsken jerlerde bıtým qataıyp, kóleńkeli tustary jýylyp, aqyrynda beıne saqtalyp qalatyn.
Áıtse de, sýret kómeski anyq emes shyqqan. Biraq onyń sol kezdegi ǵylymı-tehnıkalyq jaǵdaımen salystyrǵanda, úlken jetistik bolǵany anyq. Eń bastysy bul ádis alǵash ret kózben kórgen nárseni mehanıkalyq qurylǵy arqyly, eshqandaı qolmen salýsyz, jaryqtyń ózi arqyly beıneleýge múmkindik bergen. Aıta keteıik, bul ıdeıa keıingi fotografııalyq prosesterge negiz boldy desedi.
Al 1830-jyldardyń sońyna qaraı Lýı Dager «dagerotıp» dep atalatyn jańa ádisti oılap tapqan. Bul beıneni kúmis plastınaǵa túsirip, synap býynyń áserimen bekitý ádisi edi. Dagerdiń tehnologııasy birshama jetildirilgen bolatyn. Eń bastysy sýretti túsirý ýaqyty birneshe mınýtqa deıin qysqarǵan.
Keıin bul ádis keńinen taralyp, 1839 jyly Fransııa úkimeti Dagerdiń ónertabysyn satyp alyp, ony búkil álemge jarııa etken. Osy jyldan bastap fotografııa ǵylym men ónerdiń jańa salasy retinde resmı túrde moıyndaldy.
XIX ǵasyrda fotografııa baıaý damyp, kameralar úlken ári kúrdeli boldy. Sýretti shyǵarý úshin hımııalyq óńdeýdi qajet etken. Al XX ǵasyrda plenkaly kameralar men qarapaıym fotoapparattar jappaı tarala bastady. Kodak kompanııasy «siz tek tetikti basyńyz, qalǵanyn biz jasaımyz» degen uranymen fotoapparatty qarapaıym adamdar úshin qoljetimdi etti.
XXI ǵasyrda endi sýret túsirý úshin plenka, laboratorııa nemese hımııalyq eritindi artta qaldyrdy. Sebebi sandyq kameralar, smartfondar men avtomatty óńdeý qosymshalary arqyly kez kelgen adam sapaly foto jasaı aldy.
Búgingi kúngi fotoarhıvter, baspasózdegi fotoreportajdar, áleýmettik jelidegi sýretter, barlyǵy sol alǵashqy, sapasy tómen, biraq ıdeıasy bıik kadrdan bastaý alǵan. Jozef Nepstiń segiz saǵattyq eńbegi arqyly adam balasy ýaqytty toqtatýǵa bolatynyn dáleldedi. Ol bir ǵana beıneni qaǵazǵa emes, tutas bir dáýirge jazyp qaldyrdy.
