Foto: egemen.kz
Jergilikti baqylaýdyń álsizdigi, zańnamanyń tolyq oryndalmaýy, aýyldyq aımaqtardaǵy energııa tapshylyǵy men zańsyz kesýler. Bul tizimdi jalǵastyra berýge bolady. Endeshe, osy túıtkildiń tamyryn tereńnen tartyp, naqty sheshim joldaryn qarastyraıyq.
Quqyq bar, qadaǵalaý joq
Qazaqstanda orman paıdalaný men qorǵaý salasynda biraz normatıvtik baza qalyptasqan. Orman kodeksinde ormandardy qorǵaý, paıdalaný men qalpyna keltirýdiń naqty erejeleri bekitilgen. Alaıda zań men shynaıy ómir arasynda aıyrmashylyq aıqyn seziledi. Qaǵaz júzinde bar talaptar mysaly, sanıtarlyq kesýge deıin patologııalyq zertteý júrgizý nemese ormandy eki jyl ishinde qalpyna keltirý mindeti kóp jaǵdaıda oryndalmaıdy.
Máselen, saqsaýyl ormandary, ekojúıeniń eń názik elementteriniń biri zańsyz otyn kózine aınalyp otyr. Shóleıttený qaýpi tónip turǵan Qazaqstan úshin bul ekologııalyq apatqa jol ashýy múmkin. Resmı derekke súıensek, kesilgen aǵashtardyń shamamen 30 paıyzy zańsyz. Bul aýyldyq jerlerdegi otyn tapshylyǵymen qatar, baqylaýdyń jetkiliksizdigin kórsetedi.
Osyǵan baılanysty qazirgi tańda Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti Májilisinde «Orman sharýashylyǵy jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań jobasy qaralýda. Bul Zań jobasy normatıvtik bazany kúsheıtýge jáne salany basqarýdyń quqyqtyq tetikterin jetildirýge baǵyttalǵan. Zań jobasyn ázirleýge jáne saraptamalyq súıemeldeýge Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentarızm ınstıtýtynyń mamandary belsendi qatysyp, orman ekojúıelerin qorǵaý men tabıǵı resýrstardy turaqty paıdalanýdy arttyrýǵa baǵyttalǵan usynystar engizip otyr.
2003 jyldan bastap qoldanystaǵy Orman kodeksinde elimizdiń orman resýrstaryn qorǵaýǵa jáne zańsyz kesýge qarsy kúreske baǵyttalǵan birqatar baptar bar.
Atap aıtqanda, 14-bapta ormandardyń sanattary anyqtalǵan, olardyń ishinde erekshe qorǵalatyn ormandar (saqsaýyldy ormandar, taspaly ormandar jáne jaǵalaýdy qorǵaıtyn ormandar) basymdyqqa ıe. Mundaı ormandardy kesýge tek zańmen kózdelgen erekshe jaǵdaılarda jáne arnaıy ruqsatpen ǵana jol beriledi.
34-bapta orman ýchaskelerin paıdalanýǵa berý retteledi. Arendatorlar orman ýchaskelerin tek orman ornalastyrý qujattamasyna jáne bekitilgen ıgerý jobasyna sáıkes paıdalana alady. Bul talaptardy saqtamaý jalǵa alý quqyǵynan aıyrýǵa jáne ákimshilik jaýapkershilikke ákeledi.
41-bapta Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda ruqsat etiletin kesý túrleri sıpattalǵan. Olar: negizgi kesý (paıdalanýshylyq ormandarda), sanıtarlyq kesý nemese iriktep kesý. Sanıtarlyq kesýler aldynda ormanda patologııalyq zertteý jumystary júrgizilýi qajet, biraq bul talap kóbinese oryndalmaı, sonyń saldarynan saý aǵashtar kesilip jatady.
57-bapta aǵash daıyndaý erejeleri belgilengen, sonyń ishinde aǵash kesý bıletin alý mindetti, onda kesiletin kólemder, aǵash tuqymdary jáne merzimderi kórsetilýi tıis. Sondaı-aq, aǵash daıyndaý kezinde ekologııalyq talaptardy saqtaý mindetteledi.
73-bapta negizgi kesýden keıin eki jyl ishinde ormandy qalpyna keltirý mindeti qarastyrylǵan. Alaıda bul mindettiń oryndalýyn baqylaý tetikteri jetkiliksiz.
80-bapta orman zańnamasyn buzǵany úshin jaýapkershilik belgilenedi: zańsyz kesý, orman ekpelerine zııan keltirý jáne qalpyna keltirý sharalaryn qabyldamaý. Jaýapkershilik aıyppuldardy, ónimdi tárkileýdi, al aýyr jaǵdaılarda qylmystyq jaýapkershilikti qamtıdy.
Osy normalarǵa qaramastan, Orman kodeksiniń praktıkalyq iske asyrylýy júıeli máselelerge tap bolyp otyr. Jergilikti jerlerde ýákiletti organdar tarapynan baqylaý álsiz, orman kúzetine qarjylandyrý jetkiliksiz, kesýlerdi baqylaý ashyq júrgizilmeıdi.
Qazaqstanda tabıǵı resýrstardy basqarý qurylymy joǵary ortalyqtandyrýmen sıpattalady jáne jergilikti qaýymdastyqtar men azamattyq qoǵamnyń qatysýy shekteýli ekeni aıqyn. Memlekettik organdar, jeke sektor jáne ekologııalyq qaýymdastyq arasyndaǵy tıimdi ózara is-qımyldyń bolmaýy da baıqalady. Kesý jáne qalpyna keltirý boıynsha esepter qolmen júrgiziledi, al aǵash materıaldarynyń sandyq esep júıesiniń bolmaýy sybaılas jemqorlyq pen burmalaýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń derekterine sáıkes, eldegi jyldyq orman kesý kólemi shamamen 20–25 myń gektardy quraıdy. Kesýdiń negizgi sebepteri retinde aýyl sharýashylyǵy qajettilikteri, qurylys jobalary jáne zańsyz kesýdi ataýǵa bolady. Sońǵysy, ásirese, Ońtústik jáne Batys Qazaqstannyń shalǵaı aımaqtarynda jıi kezdesedi.
Ormandy qalpyna keltirý ózekti másele bolyp otyr. Jyl saıyn nebári 12–15 myń gektar orman qalpyna keltiriledi, bul kesý kólemin jaba almaıdy. 2021 jyly shamamen 8 mıllıon kóshet otyrǵyzyldy, alaıda bul orman jamylǵysyn qoldaý úshin jetkiliksiz ormandar el aýmaǵynyń nebári 4,7%-yn ǵana alyp jatyr. Ruqsatqa sáıkes kesýden keıin eki jyl ishinde qalpyna keltirý talaby bolǵanymen, tek 40%-ynda ǵana naqty qalpyna keltirý jumystary júrgiziledi. Qoldanystaǵy normatıvtik baza men baǵdarlamalarǵa qaramastan, Qazaqstandaǵy orman kesý jáne qalpyna keltirý jaǵdaıy áli de kúrdeli kúıde qalyp otyr.
Qazaqstanda orman kesý jáne tabıǵı ekojúıelerdiń tozýy máselesine arnalǵan birneshe ǵylymı zertteýler júrgizildi.
S. Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy orman alqaptarynyń tozýyn zertteı kele, bul óńirde orman jamylǵysynyń qysqarýy turaqty sıpatqa ıe ekenin jáne qalpyna keltirý qarqyny normatıvterden artta qalyp otyrǵanyn anyqtaǵan.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń zertteýlerinde Mańǵystaý jáne Qyzylorda oblystarynda saqsaýyl alqaptarynyń azaıý úrdisi baıqalatyny aıtylǵan. Bul óńirlerdegi kesýdiń 30%-ǵa jýyǵy sanıtarlyq nemese sharýashylyq negizdemege ıe emes. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasy Geografııa ınstıtýtynyń klımat ózgeristeri jaǵdaıynda tabıǵı aýmaqtardyń turaqtylyǵyn taldaý aıasynda júrgizilgen zertteýler orman resýrstaryn monıtorıngteýdiń birtutas júıesin spýtnıktik derekter men geoaqparattyq júıeler (GIS) negizinde qurýdyń mańyzyn atap ótedi.
Osyǵan oraı, Parlamentarızm ınstıtýty birqatar negizgi baǵyttarǵa ýákiletti memlekettik organdardyń nazaryn aýdarý qajet dep esepteıdi. Birinshiden, zańsyz kesýdi tekserip, qujattardy suratýǵa jáne toqtatýǵa quqyǵy bar táýelsiz orman ınspeksııalaryn qurý. Ekinshiden, aǵash materıaldaryn esepke alý boıynsha sandyq platformany engizý, bul qatty turmystyq qaldyqtardy baqylaý júıesine uqsas, onda kesý jáne qalpyna keltirý oryndary mindetti túrde tirkeletin bolady. Úshinshiden, ormandy qalpyna keltirýdi memlekettik qoldaý, sonyń ishinde qoryqtar qurýǵa sýbsıdııalar jáne barlyq kesýler úshin mindetti ótemdik otyrǵyzý. Tórtinshiden, zańsyz kesý úshin qylmystyq jáne ákimshilik jaýapkershilikti kúsheıtý — tehnıkany tárkileý, iri aıyppuldar jáne memlekettik tenderlerge qatysýǵa tyıym salý. Besinshiden, jergilikti turǵyndardyń qatysýymen túsindirý naýqandaryn jáne ekologııalyq tyńdaýlardy ótkizý arqyly ekologııalyq mádenıetti arttyrý. Sońynda, arıdti klımat jaǵdaıynda ormandardy qorǵaýdyń tıimdi tetikteri bar eldermen (Izraıl, Qytaı, Mońǵolııa) halyqaralyq yntymaqtastyq, onyń ishinde shóleıtti aýmaqtardy qalpyna keltirý boıynsha pılottyq jobalar júrgizý qajet.
Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy orman kesý máselesi salalyq jáne júıeli kózqarasty talap etedi. Bul zańnamany jetildirýmen qatar, onyń oryndalýyn naqty baqylaýmen qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Memleket, jeke sektor jáne azamattyq qoǵam arasyndaǵy turaqty ózara is-qımyl jaǵdaıynda ǵana orman ekojúıelerin saqtaý múmkin bolady, bul eldiń ekologııalyq jáne klımattyq qaýipsizdigi úshin asa mańyzdy.
Nuraly Nurtas Erqanatuly
PIB qarasty Parlamentarızm ınstıtýtynyń Agrarlyq máseleler, ekologııa jáne tabıǵatty qorǵaý zańnamasy ortalyǵynyń mamany
