– Nurjan Moldııaruly, elimizde sý salasyn damytý barysynda keshendi is-sharalar atqarylyp jatqany málim. Bul baǵyttaǵy mınıstrliktiń negizgi mindetteri men basymdyqtary qandaı?
– Sý – tirshiliktiń ózegi, memlekettiń ekonomıkalyq jáne ekologııalyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin mańyzdy resýrs. Osyny eskere otyryp, 2023 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi quryldy. Bul der kezinde qabyldanǵan jáne el múddesine saı sheshim boldy. Mınıstrlik aldyna qoıylǵan negizgi mindetter Prezıdenttiń «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵyty» atty Joldaýynda naqty kórsetildi. Solardyń qatarynda – sý resýrstaryn utymdy paıdalaný, sýdy únemdeý mádenıetin qalyptastyrý, ınfraqurylymdy jańǵyrtý, klımattyń ózgerýine beıimdelý jáne saladaǵy sıfrlyq transformasııa bar. Bul baǵyttaǵy jumystar 2030 jylǵa deıingi sý resýrstaryn basqarý tujyrymdamasy, 2028 jylǵa deıingi keshendi damý jospary jáne 2026 jylǵa deıingi sý únemdeý jol kartasyna súıene otyryp júzege asyrylyp jatyr.
– Jańa Sý kodeksiniń qabyldanýy salada qandaı ınstıtýsıonaldyq ózgeristerge jol ashty?
– Sý kodeksi elimizdegi sý resýrstaryn basqarý salasyndaǵy quqyqtyq jáne ınstıtýsıonaldyq reformalardyń negizi boldy. Onyń basty maqsaty – sýdy qaýipsiz ári turaqty paıdalaný arqyly eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etý, ekologııalyq teńgerimdi saqtaý jáne sý resýrstaryn tıimdi bólý. Sý kodeksi negizinde Sý resýrstaryn retteý, qorǵaý jáne paıdalaný jónindegi komıtet quryldy. Bul organnyń negizgi mindeti – zańsyz sý paıdalanýdy, sý eseptiligin burmalaýdy jáne sý nysandaryn zańsyz paıdalanýdy boldyrmaý. Komıtetke jedel áreket etý, tekserý júrgizý, aıyppul salý jáne ákimshilik quqyq buzýshylyqtarǵa shara qoldaný sekildi qosymsha ókilettikter berildi. Sonymen qatar jańa kodekske sáıkes, sý salasyndaǵy baqylaý men jaýapkershilik kúsheıtilip, ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly zańnamaǵa birqatar ózgeris engizildi. Bul salaǵa ınvestısııa tartýǵa jáne sýdyń ádil, ashyq bólinýine qolaıly jaǵdaı týǵyzady.
– Mınıstrlik júrgizip jatqan kadrlyq jáne ınfraqurylymdyq reforma týraly aıtyp ótseńiz.
– Biz jumysty aldymen basqarý qurylymyn retteýden bastadyq. Sonyń aıasynda eki iri qurylym – «Qazsýshar» jáne Ulttyq gıdrogeologııalyq qyzmet qaıta quryldy. «Qazsýshar» mekemesinde qazirgi tańda tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý baǵdarlamasy boıynsha úlken ózgeris bolyp jatyr. Bıylǵy jyldyń alǵashqy jartysynda 439 tehnıka satyp alyndy, jyl sońyna deıin bul kórsetkish 800-ge jetedi dep kútilýde. Bul kásiporyndar endi zaman talabyna saı avtomattandyrylǵan júıelermen jumys isteıdi.
Budan bólek, 16 óńirlik mamandandyrylǵan kommýnaldyq kásiporyn quryldy. Olar búginde 800-ge jýyq gıdrotehnıkalyq nysanǵa qyzmet kórsetedi. Bul uıymdar sý sharýashylyǵy nysandarynyń tıimdiligi men qaýipsizdigin arttyryp, jergilikti deńgeıde sýdy basqarý júıesin nyǵaıtýda mańyzdy ról atqarady.
– Bul reformalar sala qyzmetkerleriniń áleýmettik jaǵdaıyna áser etti me?
– Árıne, bul – bizdiń basty nazarymyzdaǵy másele. Sý salasynda jumys isteıtin mamandardyń eńbekaqysyn arttyrý arqyly biz olardyń kásibı mártebesin kóterýdi kózdedik. 2024 jyly olardyń jalaqysy orta eseppen 25%-ǵa ósti. Al bıylǵy 1 shildeden bastap barlyq qyzmetkerdiń eńbekaqysy 50%-ǵa artty. Bul ózgerister sý sharýashylyǵy salasynyń 29 myńnan astam qyzmetkerin qamtydy. Sonymen qatar sý mamandary úshin jeńildetilgen ıpotekalyq baǵdarlamalar, «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy arqyly nesıe kólemin 7,8 mln teńgege deıin arttyrý sekildi kadrlardy áleýmettik qoldaýǵa baǵyttalǵan birqatar shara qabyldandy.
– Sý salasyndaǵy kadr daıarlaý máselesine kelsek, bul baǵytta qandaı jumys atqarylyp jatyr?
– 2024 jyly biz úshin tarıhı mańyzy bar oqıǵa – Qazaq ulttyq sý sharýashylyǵy jáne ırrıgasııa ýnıversıtetiniń qurylýy boldy. Bul – elimizdegi sý mamandaryn arnaıy daıarlaıtyn tuńǵysh joǵary oqý orny. Sonymen qatar sý salasyna qajet mamandyqtar boıynsha elimizde 12 joǵary oqý orny men 8 kolledj jumys isteıdi. Budan bólek, Qaraǵandy, Ulytaý jáne Almaty oblystarynyń kolledjderinde sý salasyndaǵy mamandyqtardy ashý josparda bar.
2024–2025 oqý jylynda 523 stýdent grant negizinde oqýǵa qabyldandy, jalpy keıingi eki jylda grant sany eki ese kóbeıgenin aıta ketý kerek. Bul kórsetkish aldaǵy jyldary da arta túsedi. JOO men óndiristi baılanystyrý maqsatynda stýdentter men kolledjde bilim alýshylar sý kásiporyndarynda óndiristik tájirıbeden ótýde. Jyl basynan beri mundaı tájirıbeden 339 stýdent ótti.
– Sapaly maman daıarlaý úshin halyqaralyq áriptestik mańyzdy ról atqaratyny belgili. Bul baǵyttaǵy jumys qandaı deńgeıde?
– Biz halyqaralyq seriktestikke erekshe mán beremiz. Sý salasy – transshekaralyq sıpattaǵy kúrdeli sala. Sondyqtan ozyq elderdiń tájirıbesin ıgerý mańyzdy. Osy oraıda maman daıarlaýdyń sapasyn arttyrý maqsatynda sý salasynda úlken tájirıbesi bar úzdik sheteldik oqý oryndary men ǵylymı ortalyqtarymen yntymaqtastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoıyldy. Olardyń bir mysaly retinde 2024 jyly Nıderland Koroldiginiń mamandary ótkizgen sý tasqynyn boljaý jáne aldyn alý boıynsha oqý trenıngin aıtýǵa bolady, oǵan 50-den astam mamandarymyz qatysty.
Qytaıdyń Saýda mınıstrligi men Sý sharýashylyǵy mınıstrligi kómegimen alǵash ret Qytaıdaǵy sý sharýashylyǵy kásiporyndarynda sý salasynyń 120 mamanyn oqytý týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Bul jumysty jyl saıyn jalǵastyrýǵa kelisim bar. Eki toptan quralǵan 30 adamnan turatyn toptar eki aptalyq kýrsty aıaqtap, jaqynda úshinshi top mamandar jiberilmek. Osy oqý kýrsyna bir adamǵa shamamen 7 myń dollar kólemindegi shyǵyndardy qabyldaýshy tarap qarjylandyrady. Sonymen qatar «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly da mamandarymyz sheteldik joǵary oqý oryndary men ǵylymı ortalyqtarda tájirıbeden ótip jatyr.
– «Sýdyń da suraýy bar» dep tekke aıtylmasa kerek. Sý – sarqylmaıtyn resýrs emes. Ony uqypty, únemdep paıdalanǵan jón. Osy oraıda halyq arasynda sýdy únemdeý mádenıetin qalyptastyrý máselesi qalaı qolǵa alynyp jatyr?
– Durys aıtasyz, sý únemdeý – tek tehnıkalyq nemese ekonomıkalyq emes, eń aldymen, mádenı jáne áleýmettik másele. Biz bul baǵytta keshendi túsindirý jumystaryn bastap kettik. «Taza Qazaqstan» aksııasy aıasynda «Sýdy únemdep, bolashaqty saqta» taqyrybynda mektepterde arnaıy sabaqtar ótkizilip, ol shamamen 2 mln oqýshyny qamtydy. Endi bul jumysty kolledjder men JOO-larda júzege asyramyz. Áýejaılar, vokzaldar, qoǵamdyq kólik, ákimshilik ǵımarattarda aqparattyq stendter men broshıýralar ornalastyrylýda. Sonymen qatar turmysta sýdy únemdeý boıynsha ádistemelik usynymdar ázirlendi. «Az tutynsań, az tóleısiń» qaǵıdaty negizinde 6 óńirde dıfferensıaldy tarıfter engizilip, aı saıyn 1,6 mln tekshe metr sýdy únemdeýge múmkindik berildi.
– El ishindegi ınfraqurylymdy jańǵyrtý men sý qoımalarynyń jaǵdaıyna toqtalsańyz.
– Keıingi jyldary elimizde sý ınfraqurylymyn jańartý men jańǵyrtý baǵytynda aýqymdy jumys atqarylyp keledi. Máselen, Q.Sátbaev atyndaǵy kanaldy jańǵyrtý – elimiz úshin strategııalyq mańyzy bar joba. Bul kanal arqyly Ortalyq Qazaqstannyń sýmen qamtamasyz etilýi júzege asady. Qazir bul nysanda qurylys-montajdaý, tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý jumystary júrgizilip jatyr. Jalpy joba quny shamamen 83 mıllıard teńgeni quraıdy.
Byltyr elimizdiń Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Qyzylorda, Aqmola, Almaty, SQO, Mańǵystaý jáne Ulytaý oblystarynda 8 joba aıaqtalyp, 208 myń turǵyny bar 49 eldi mekenniń sýmen qamtamasyz etilýi jaqsardy. Búginde elimizdiń 10 oblysynda 2,6 myń shaqyrymnan astam sý qubyry jelileri salynyp, jańǵyrtylyp jatyr. Bul 468 eldi mekendi qamtyp, shamamen
1,3 mıllıon adamdy sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. 53 eldi meken alǵash ret ortalyqtandyrylǵan sý júıesine qosylady.
– Transshekaralyq sý máselesinde qandaı nátıjege qol jetkizildi?
– Sý – tabıǵı shekarany moıyndamaıtyn resýrs. Sondyqtan kórshi memlekettermen sý dıplomatııasyn jolǵa qoıý – asa mańyzdy mindet. О́tken jylǵy vegetasııalyq kezeńde Ortalyq Azııa elderimen birlesken kelissózderdiń arqasynda aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdi sýmen tolyq qamtamasyz ettik. Bul – tıimdi dıplomatııanyń naqty nátıjesi.
Bizdiń mınıstrlik sý resýrstaryn bólisýde teńgerimdi ustanym men halyqaralyq normalarǵa súıenedi. Jyl saıynǵy kelissózder barysynda el múddesin qorǵap qana qoımaı, kórshi eldermen ózara senim men yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa basymdyq beremiz.
– Soltústik Araldy saqtaý jumysy da strategııalyq baǵyttardyń biri. Bul boıynsha qandaı jobalar iske asty?
– Iá, bul – elimizdiń ekologııalyq qaýipsizdigi úshin asa mańyzdy másele. Mınıstrlik qurylǵaly beri Soltústik Aral teńizine shamamen 5 mlrd tekshe metr sý jiberildi. Qazir teńizdegi sý kólemi 24,4 mlrd tekshe metrge jetip otyr.
Qazirgi tańda Dúnıejúzilik banktiń qoldaýymen «Aral teńiziniń soltústik bóligin óńirlik damytý jáne qalpyna keltirý» jobasynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi ázirlenip jatyr. Onda Kókaral bógetin 2 metrge deıin kóterý jáne Qamystybas pen Aqshatas kól júıelerin qaıta qalpyna keltirý josparlanǵan. Bul joba bıyl jyl sońynda tolyq saraptamadan ótedi.
– Sý resýrstaryn basqarýdaǵy basty ustanym qandaı?
– Basty ustanym – ashyqtyq, ádilettilik jáne turaqtylyq. Sý resýrstary – ult baılyǵy. Ony basqarý zań aıasynda, ǵylymı negizde, ekologııalyq jaýapkershilikpen júzege asýy kerek. Jańa Sý kodeksi osy qaǵıdattardyń naqty tetikterin engizdi.
Mınıstrlik sýdy paıdalanýdaǵy barlyq úderistiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge, sýdyń «qara naryǵyna» jol bermeýge, sıfrlyq júıeler arqyly sýdy ádil jáne tıimdi bólýge baǵyttalǵan jumystardy jalǵastyra beredi.
Aldaǵy jyldary basty nazar – klımattyń ózgerýine beıimdelý, zamanaýı tehnologııalardy engizý, halyqtyń sýdy únemdeý mádenıetin qalyptastyrý jáne halyqaralyq áriptestikti tereńdetý bolmaq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Qýat ÁÝESBAI,
