Áýelgi sózden ChatGPT-ge deıin

Iá, aqparat sonaý zamandardan beri adamdardyń asa mańyzdy qundylyq­ta­ry­nyń biri bolyp keledi. Kemeńger Natan Rotshıldtiń: «Aqparatty bilgen adam álemge ıelik etedi», degen sózi osynyń dáleli. Tarıhqa kóz salsaq, handar men taıpa kósemderi, korol, knıazder ejelden óz muragerine ekeýine ǵana málim ulttyq qupııalardy aıtyp otyrǵan. Negizinen eń qundy aqparat muragerlik jolmen, ıaǵnı jeke otyrǵanda beriletin. Bul úrdis ǵasyrlar boıy, bálkim, myńdaǵan jylǵa jalǵasqan bolar. Tipti adamdar jaza bastaǵannan keıin de estelik jazbalar, kitaptar az taralymmen shyǵyp turǵan. Kitap basý paıda bolǵan soń ǵana, ıaǵnı jappaı taralym qolǵa alynǵanda aqparat asa úlken qarqynmen tarala bas­tady. Bul kúlli adamzat tarıhyndaǵy eń mańyzdy tehnıkalyq tóńkeris edi. Osylaısha, Gýtenbergtiń arqasynda álem ózgerip sala berdi.

Adamzat aldyndaǵy endigi másele – saýattylyq. Tyń bilim izdegen kóptegen adamǵa kitap oqý ári quralǵa, ári jol­basshyǵa aınaldy. Biraq álemdi baǵyn­dy­rýǵa bel baılaǵandar jappaı saýat­ty­lyqtan paıda kórdi. Bilimdi halyq ara­synda qajetti aqparat tez taralýy úshin paıdalanyp, saýatsyzdyqty shuǵyl jáne jappaı joıýǵa tyrysty. Sóıte tura «bilim­di» halyqty ýysta ustaý múmkindigi paıda boldy.

Qysh taqtaıshalarda, kúmis tostaǵan­­dar­da, jartastarda, papırýstarda, pergamentterde saqtalǵan ejelgi mátinder óz dáýirimen birge ketti. Gýtenbergtiń kitap basý tehnologııasyn ǵumyrly qylǵan qaǵaz ǵana jazýdy júzdegen jyl boıy saqtady. Keıingi eki-úsh urpaqtyń ómirinde jazý men aqparatty saqtaıtyn túrli dúnıe oılap tabyldy. Fotoplastınkalar, kınotaspalar, fotografııalar, magnıtofondar men beıne, kassetaly, dıskili oınatqyshtar, shellakty, keıin vınıldi gramplastınkalardyń kúısandyqtary… Alaıda bul tasymaldaǵyshtardyń bar­lyǵy uzaqmerzimdi bolmaǵanyn kórip otyrmyz. Sonda adamǵa qaǵaz ǵana bes ǵasyrdan astam qyzmet ete alady degen tujyrymǵa eriksiz kelemiz.

Al qazir jańa ǵasyr – HHI ǵasyr. Qaryshtap damyǵan qoǵamda qaǵaz elektrondy quraldarmen jarysyp keledi. ChatGPT adamnyń mıymen taıtalasyp tur. Tipti ózi jazýshy, ózi aqyn bola bas­tady. Mysal keltirsek, jýyrda ǵana kanadalyq jazýshy Stıven Marshe «Avtordyń ólimi» atty týyndysyn jazarda JI-diń kómegine júgingeninen habardar boldyq. Bul 104 bettik novellada Marshe 95 % mátindi ChatGPT, Cohere jáne Sudowrite kómegimen jazypty. Tipti kitaptyń muqabasy men annotasııalary da jasandy ıntellektiniń qoltańbasyn saqtap turǵany ámbege aıan. Al japon jazýshysy Kýdan Rıe «Tokıo munarasy» atty romanyn jarııalaǵan soń, 170-kezekti Akýtagava syılyǵyn jeńip alǵan. Avtor atalǵan romanynyń dıalogterin jazý úshin ChatGPT-di paıdalanyp, shyǵarma kóleminiń shamamen 5% bóligi osy quralmen jasalǵanyn jarııalady. Taǵy bir kanadalyq jazýshy Tım Býshe «AI Lore» serııasy ataýymen 2022–2023 jyldary ChatGPT men Anthropic’s Claude-ti qoldana otyryp, 97-ge jýyq mını-roman jazǵanyn bildik. «AI Lore» serııasy qazir Amazon-da satylymda tur.

О́z zamanynda Lev Tolstoı aqsaqal: «Keleshekte jazýshylar biz sııaqty tom-tom shyǵarmalar jazbaýy múmkin. Tipti kórkem nárselerge barý da birte-birte ty­ıylýy múmkin. Maqalalyq dúnıelermen shektelip, sony ádebıet dep eseptep, sondaı baǵytqa aýyp ketýi múmkin», degen eken. Bul paıymnyń aıtylǵanyna da, mine, ǵasyrdan da uzaq ýaqyt ótipti. Búgingideı JI-jazýshylardyń shyǵarmashylyǵy qarqyndy damyp jatqanyna qarasaq, Tolstoı támsili alysqa ketpegen sııaqty ma, qalaı?