Sarbaz zıratyna qashalǵan jyr
Belgili abaıtanýshy ǵalym Mekemtas Myrzahmetuly 1994 jyly «Abaı taǵylymy» atty monografııasynda «Abaı shyǵarmalary maıdandaǵy qazaq jaýyngerleriniń rýhanı azyǵy retinde 1943 jáne 1944 jyly tańdamaly jınaqtary «Áskerı kitaphanalar» degen aıdarmen dúrkin-dúrkin jarııalandy. Bul shyǵarmalar maıdandaǵy jaýyngerlerge rýhanı tirek bolyp, Abaı kitaby qazaq dalasynan Berlınge deıin jaýyngerlermen birge sapar shekse, keıde aqyn óleńderiniń qaza tapqan soldat qabirine jazylýy uly aqynǵa degen sezimniń qanshalyqty qalypta ekenin kóremiz», dep baıandapty (116-b).
Joǵarydaǵy abaıtanýshy ǵalymnyń pikirine dálel bar eken. Atap aıtar bolsaq, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1945 jylǵy 11 tamyz kúngi № 165 sanynda basylym tilshisi ári ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan maıdanger Álisher Toqmaǵambetovtiń «Eki jazý» atty shaǵyn maqalasy jarııalanypty.
Avtor maıdan dalasynda ózi kýá bolǵan myna bir oqıǵany baıandaıdy: «Varshavaǵa baratyn tasjoldyń oń jaq óńirinde bıik-bıik belder bar, – deıdi maıdanger-tilshi. – Osy belderdiń bıik shoqysyn jergilikti halyq «Maıdanek tóbe» dep ataıdy eken. Tóbeniń ushar basynda alty túp aq qaıyń ósip tur.
Dál osy top qaıyńnyń túbinde jaý qolynan qaza tapqan jas qazaq jaýyngeriniń molasyn kórdim. Zıratqa «Asanov Erǵash» dep marqumnyń aty-jóni jazylyp, onyń astyna qyzyl sııamen áshekeılep, tasqa basqandaı etip bir aýyz óleń qashalypty:
«Jaınaǵan týyń jyǵylmaı,
Jasqanyp jaýdan tyǵylmaı,
Jasaýly jaýdan burylmaı,
Jaý júrek jomart qubylmaı,
Jaıdary júziń jabylmaı,
Jaıdaqtap qashyp sabylmaı,
Jan tapsyrdyń Erǵashtaı».
Dál osy bir shýmaq jyrdyń sońyna jaýyngerdi jerlegen maıdandas dos-joralary attaryn jazyp, qoldaryn qoıypty.
«О́leńdi eki-úsh qaıtara oqyp shyqtym da, bul uly Abaıdyń sózi ekenin ańǵardym. Árıne, bul óleńdi tóbeniń eteginde bolǵan qyzý soǵysta arystansha alysyp, qyrǵısha qyrqysyp, jaýdan jastyǵyn ala ketken batyr balasyna dana aqynnyń tartqan syıy dep bildim» dep jazypty gazet tilshisi.
Reıhstag qabyrǵasyndaǵy sherli shýmaq
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta keńes áskerleri fashısterdi jeńip, jaýdyń ordasy Reıhstagqa tý tikkenin bilemiz. Osy bir tarıhı oqıǵanyń ortasynda bolǵan joǵaryda aty atalǵan tegi qyzylordalyq maıdanger-jýrnalshy hám soǵystan keıin 1946–1948 jyldary «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń tilshisi qyzmetin atqarǵan, sondaı-aq 1950 jyldary abaıtaný taqyrybyna da qalam tartyp, «Abaı shyǵarmashylyǵynyń tálim-tárbıelik máni» atty eńbek jazǵan Álisher Toqmaǵambetov (1913–1953) bylaı dep jazady:
«Qyzyl Armııa Berlındi birjola basyp alyp, Reıhstag tóbesine sovettiń týyn tikken kúni Reıhstagtiń ishin aralaı almadym. Birsypyra kún ótken soń baryp, erinbeı ishi men syrtyn tegis aralap shyqtym. Reıhstagtiń qabyrǵalaryna myńdaǵan kisiniń attary aq bormen ersili-qarsyly jazylypty. Sol qısynsyz jazýlardyń keıbiri grýzınshe, keıbiri tatarsha, bashqurtsha, ýkraın tilinde, kóbi oryssha jazylǵan.
Sol kóp jazýdy birin qaldyrmaı oqyp kele jatyp, taıǵa tańba basqandaı etip latyn árpimen qazaqsha jazylǵan tamasha jazý meni ózine tartty. Ol jazýdy oqydym:
«Janyńnyń aýyr júgi jeńilgendeı,
Kóńilden kóringen kek kemigendeı.
Bolady jylaýǵa da, kúlýge de,
Júrektiń basynan ý tógilgendeı».
О́leńniń sońyna «Kópebaev Tóleýhan.
30 aprel 1945 jyl» dep ýaqytyn kórsetipti» («Sosıalıstik Qazaqstan», 1945 jyl, 11 avgýst № 165 (6930).
Joǵaryda Reıhstagtiń qabyrǵasyna jazylǵan bir shýmaq óleń – Abaıdyń orys aqyny M.Iý.Lermontovtan 1897 jyly aýdarǵan tárjimesi. Bul shýmaq jeńis týyn jelbiretken qazaq jaýyngeriniń júrek tórinen oryn alsa kerek.
