Sýret: abaialemi.kz
Sultan Raev,
Halyqaralyq TÚRKSOI uıymynyń bas hatshysy:
– Bıyl biz tek bir aqynnyń ǵana emes, bútin bir ulttyń rýhanı kóseminiń, danalyq bıigine aınalǵan uly tulǵanyń murasyn ulyqtamaqpyz. Abaı – ulttyń ary, ujdany, rýhy. Ol – qazaqtyń ǵana emes, kúlli túrkiniń ortaq murasy. Abaı arqyly biz tek qazaqty emes, adamzatty tanımyz.
Abaı – órkenıettik oı bıigi. Ol poezııasymen ǵana emes, tereń fılosofııasymen, rýhanı kemel kózqarasymen, adamzatqa ortaq oı keshýmen daralanǵan. Ol: «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep» aıtyp, búkil adamzatty baýyr tutqan gýmanıst. Bul – álemdik órkenıet deńgeıindegi oı. Tipti álemdik deńgeıdegi oıshyldarda da kezdese bermeıtin asa tereń túsinik. Abaı osy oıdy qazaqy sanamen, qazaqqa ǵana tán pák peıil, keń júrekpen dala fılosofııasynyń máıegine aınaldyrdy.
Abaı – aýdarylýy aýyr, uǵynylýy qıyn tulǵa. Eger biz aqyn shyǵarmalaryn álem tilderine aýdaryp qana qoımaı, onyń rýhyn, mańyzyn, oı aǵysyn óz deńgeıinde ózge tilge jetkize alsaq, onda ol Pýshkınnen de, Geteden de, Baıronnan da asyp ketken bolar edi. Olarmen terezesi teń turyp, adamzat rýhynyń úlken bıigi retinde tanylar edi.
«О́ldi deýge bola ma, oılańdarshy,
О́lmeıtuǵyn artynda sóz qaldyrǵan?» deıdi.
Ol artynda ólmeıtuǵyn sóz qaldyrdy. Bul sóz – ulttyń, túrki dúnıesiniń rýhanı tiregi. Biz osy murany saqtap qana qoımaı, ony damytýymyz, taratýymyz, álemge tanytýymyz kerek. TÚRKSOI uıymy retinde Abaıdy tek qazaq halqyna ǵana tán tulǵa emes, búkil túrki jurtynyń ortaq rýhanı asylyna aınaldyrýdy maqsat etemiz. Abaı – tek aqyn emes, tárbıeshi. Onyń qara sózderi – bir ulttyń ózin-ózi tanýynyń, rýhanı kemeldenýiniń kórinisi. Ol júrekti tárbıeleıdi, sanaǵa sáýle beredi, rýhty shyńdaıdy. Ol:
«Qaırat pen aqyl jol tabar,
Qashqanǵa da, qýǵanǵa.
Ádilet, shafqat kimde bar,
Sol jarasar týǵanǵa» dep, naǵyz adam bolýdyń ólshemin berip ketken.
Shyńǵys Aıtmatov «bir kezeńderde Abaı qazaq mádenıeti men qazaq tili úshin qorǵan bolyp, aldaǵy kele jatqan tildik assımılıasııa men birjaqty mádenı yqpalǵa qarsy ulttyq bolmysty saqtap qalýdyń tiregi, quraly boldy. Biraq sol kezdiń ózinde eshkim Abaıǵa qol kóterýge dáti barmady, al bul fakt qazaq sózin jáne ulttyq ózindik sanany saqtap qalýǵa sebep boldy», dep jazdy.
Uly jyrlarymen, tereń oılarymen Abaı rýhtyń rámizine, bolashaqtyń jarqyn shamshyraǵyna aınaldy. Uly tulǵalar adamzat órkenıetin qalyptastyrdy, al osy dúnıetanym aıasynda Qunanbaıulyna erekshe oryn berilgenin nyq senimmen aıta alamyn. Demek, ol qazaq jáne álemdik gýmanıtarlyq evolıýsııanyń ustazy ári negizin qalaýshylardyń biri boldy. Abaıdyń balamasy joq, ol – ulttyq bolmystyń, rýhanı oıanýdyń sımvoly. Eger biz ózimizdi rýhy myqty ult dep eseptesek, bul eń aldymen hakimniń arqasy. Onyń rýhy, ıdeıalary árbir qazaqtyń, árbir túrki balasynyń, árbir jer betindegi adamnyń júreginde jatyr. Ol adam boıyndaǵy adamshylyqty jyrlady, bul – asqan gýmanızmniń shyńy! Abaı artynda óshpes tarıhı jady men oıdyń eskertkishin qaldyrdy. Naǵyz qazaq, naǵyz adam bolýdy Abaıdan úıreneıik!
Orazhan Ahmet,
Qytaı memlekettik syılyǵynyń laýreaty:
– Qazirgideı esimde, 1949 jyldyń jazy bolatyn. Ájeme erip bizden moıyny qashyqtaý jerde turatyn ápkemniń úıine bardyq. Jaıdan-jaı qydyrýmen emes, jalǵyz uly (bizdiń ákemiz) dúnıe salyp, únemi jylap-syqtaýmen kún ótkizgen ájemdi kóńil shaıyna shaqyrý sebebimen bardyq. Eldiń aty el emes pe, sol úıdiń dáminen ǵana aýyz tıip qaıta almadyq, aınaladaǵy kóńil jeter quda-jegjat, baýyr-týys kezek-kezegimen jaǵalata qonaqqa shaqyrdy. Ájemniń qabaǵyna qatqan qaıǵy muzyn eritpek úshin bári de jigi-japar bolyp kóńil aıtyp jatty. Mine, sondaı kúnderdiń birinde bir qudamyzdyń úıiniń ýyq qaryna qystyrýly turǵan bir qatty muqabaly qalyń kitapqa kózim tústi. Bul meniń 2-synyp oqyp júrgen kezim, onyń ústine, ákem qaıtys bolyp bir jyl oqymaı qalǵan jaıym bar. Bylaısha aıtqanda, hat tanı alamyn. Sondyqtan úlkenderden kóz jazdyryp baryp, álgi kitapty aqyryn ǵana qolyma aldym. Kózim eń aldymen muqabanyń syrtyndaǵy «Abaı» degen jazýǵa tústi. Odan soń kitaptyń betin ashqanymda, qasqa mańdaıly, kelbetti kisi maǵan synaı qarap turǵandaı kórindi. Bul beıne − meniń ómirlik armanyma jol ashqan Muhtar Áýezov edi. Sodan kitapty oqı jóneldim: «Úsh kúndik joldyń sońǵy kúnine bala shákirt baryn saldy», dep bastalyp ta ketti.
Men buryn qoljazba báıitterdi mánerlep oqýshy edim, endi myna kitaptyń sózderi de quddy sol báıitterdeı ekpin, yrǵaq taýyp, óz-ózinen tógilip tur. Ishteı bolsa da, sol ekpin, sol yrǵaqpen oqydym-aý kep. Úı ishi ala kóleńke tartqan keshki mezgilde dalaǵa shyǵyp oqydym. Biraq, aıaǵyna jetý qaıda, kitaptyń bir betinen bir beti qyzyq. Sol túni «Abaıdy» basyma jastap uıyqtadym. Ertesi ájeme «osy kitapty surap alyp ber, úıge barǵan soń sizge oqyp beremin», dep ótinish aıttym. Ájem bul ótinishimdi jerge tastaǵan joq, attanarda úı ıesi buıymtaı suraǵanda, ájem: «Áı, quda, maǵan at-atanyńnyń keregi joq, balama anaý kitapty berseń boldy», degeni. Mine, «Abaı» romanyn osylaı qudadan qalap-surap úıge alyp qaıttym. Úıge kelgenniń ertesi-aq ýádemdi oryndap, atalǵan kitapty betin ashyp, mánerli daýyspen ájeme arnap oqı bastadym. Ájem bar ýaıym-qaıǵyny umytqandaı bolyp, kitapty zeıin qoıa tyńdady. Ásirese, Abaı ájesiniń qulaǵyna úshkirgen jerine kelgende kóńildene kúldi. Ertesi tańerteń ol kisiniń:
«Ushady bozsha torǵaı kódeni yqtap,
Basasyń aıaǵyńdy nyqtap-nyqtap.
Kári ájem estimeıdi, nana bersin,
Bereıin óleńimmen shyn ushyqtap», dep aqyryn yńyldap júrgenin kórip, qýanǵannan jylap jiberippin. Osydan keıin «Abaı» romany rýhanı ómirimniń baǵdarshamy boldy. Máńgi bola bermek.
Ashýr О́zdemir,
túrik aýdarmashysy:
– Abaıdy jalpy túrik áleminiń danyshpany dep qabyldaǵan abzal. Shyǵarmalary, ásirese, «Qara sózderi» búkil túrikterdiń ortaq mátinderiniń bireýine aınalý kerek. Aqynnyń keıbir óleńderi men qara sózderi túrik tiline aýdarylǵan. Tańdamaly shyǵarmalary 175 jyldyǵyna oraı aýdarylyp, 2025 jyly Ystanbulda jaryq kórgen. Biraq aýdarma syn kótermeıdi. Meniń bilýimshe, «Qara sózderi» tórt ret aýdaryldy, tórtinshisin men tárjimaladym.
Abaı týraly kóptegen ǵylymı shyǵarma jazylǵanyn, qazaq ǵalymdary shyǵarmalarynyń aýdarylǵanyn da bilemiz. Danyshpan týraly birneshe dıssertasııa da qorǵalǵan. Osyǵan qaramastan, Abaı Túrkııada bir laıyqty deńgeıde jáne qalyń oqyrman tarapynan tanyldy dep aıta almaımyz. Árıne, ǵylymı ortada, ásirese Túrik álemine qyzyǵýshylyǵy bar ǵalymdar arasynda kóbirek bilinedi. Sonda da Abaıdy jaqsy túsindi desek, ótirik aıtqanymyz.
Abaıdyń tańdamaly shyǵarmalary qarapaıym oqyrman túsinetindeı aýdarylyp, bastyrylýy kerek. Mundaı basylymdardy ár deńgeıdegi oqyrmanǵa, tipti balalarǵa sáıkestendirip shyǵarǵan jón. Shyǵarmalaryn ár jerde, ár deńgeıde nasıxattaý shart. Eń bastysy, naýqandyq jumysty qoıyp, shyn kóńilmen jumys istegen jón.
Eki elden de barlyq is-sharaǵa qatysyp júrgen on shaqty adam bar, boldy. Barlyǵyn solar tyndyrady, barlyǵyn solar sheshedi, barlyǵyn solar biledi. Osy jaman ádetti tyımasaq, eshqaıda bara almaspyz. Túrkııada ár jyly toıy ótse de, ol týraly tom-tom kitaptar shyqsa da, Abaıdyń shyǵarmalary myńdaǵan danamen basylsa da, hakim tanylmaıdy, oqylmaıdy.
Ázirlegen –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
