Qajymuqannyń Shyńǵystaýda qalǵan izi

Týǵanyna ǵasyr tolǵan uly aqyn toıynyń kýágeri hám uıym­das­tyrý isine jaýapty adamnyń biri jazýshy Ádı Sháripov «Kórgenim, kóńilge túıgenim» atty esteliginde: «Abaı toıy – aýyr soǵys jyldaryn bastan keshken halyqtyń kóńilin serpiltken zor oqıǵa boldy ári jalpyhalyqtyq sıpatta ótti», dep jazypty. Toıdy jalpyhalyqtyq sıpatta boldyrý úshin kúlli qazaqqa tanymal qaıratkerler shaqyryldy. Sonyń biri – ataqty balýan Qajymuqan Muńaıtpasov. О́ıtkeni toı balýansyz bolmaıdy. Demek kúsh atasy Qajymuqan toıdyń tórinde otyrýy zor mártebe.

Osy bir oqıǵa haqynda: Abaı­dyń 100 jyldyq mereıto­ıyn daıyn­dap, ótkizý jónindegi úkimettik mereıtoılyq komıtet­tiń ǵylymı hatshysy hám abaı­tanýshy-ǵalym Qaıym Muha­med­hanovtyń «Men kórgen Qajy­muqan» atty esteliginde: «...Mereı­toıǵa ultymyzdyń kórnekti azamattaryn shaqyryp, Abaı rýhyn ulyqtaý – meniń paryzym edi. Sol joly Qajymuqan atamyzǵa arnaıy shaqyrý jiberdik. Ol kóp keshikpeı ulymen birge Semeıge keldi. Qajymuqan óte qarapaıym, kishipeıil jan eken. Biraq onyń boıynan bir sheksiz rýh, kózinen tereńdik pen danalyq kórinip turdy. Oǵan qarasań, bir dáýirdiń beınesin kórgendeı bolasyń. Sol kúnderi men Qajymuqannyń ja­nynan tabylyp, qolymnan kelgenshe kómektestim. Oǵan arnaıy kos­tıým men sapaly aıaqkıim tiktirip, dástúrge saı shapan jaýyp, syı-qurmetimizdi kórsettik. Alyp denesine laıyq tósek tabý qıyn bolǵandyqtan, ol jerge jaıylǵan kórpede uıyqtaıtyn. Taǵamǵa degen tábeti de sportshylarǵa tán edi – bir túste jarty qoıdy jep qoıatyn. Biraq sol sátterdiń ózinde de ol eshkimniń mazasyn almaıtyn, salmaqty, sabyrly edi.

Eń keremeti – Qajymuqannyń rýhanı álemi. Ol meniń áńgimele­rimdi – qazaq tarıhy, Abaı mura­sy, Semeı topyraǵynyń kıesi týraly aıtqan syrlarymdy erekshe qyzyǵýshylyqpen tyńdady. Biz uzaq otyryp el men jer, taǵdyr men tarıh jaıynda syrlastyq. Sol bir kúnder meniń júregimde máńgilik iz qaldyrdy. Qajymuqan – uly tulǵa ǵana emes, naǵyz halyq­tyń júreginen oryn alǵan er. Ol tek kúres maıdanynda emes, rýh maıdanynda da jeńimpaz boldy. Qajymuqandy kórý – bir dáýir­men júzdeskendeı áser qaldyr­dy», dep jazady.

* * *

Osylaı Semeı qalasynda bas­talǵan toı tamyz aıynyń sońy­na taman Abaı aýdany Shyńǵys­taýda jalǵasady. Bul jerge Qajy­mu­qan balýan barýǵa tıis edi. Biraq jaıpaq kólikke kúsh atasy syı­maıdy. Aqyry bul kisige arnaıy júk kóligin shyǵardy. Osy oqıǵa týraly baıandaǵan peda­gog-jazýshy Muhamedjan Rúste­movtiń «Abaı toıynda» atty jaz­basy bar. Osy essede: «...Alma­tydan kelgen qonaqtardy oblys basshylary qarsy alyp,  erteńinde olardy toıdyń jalǵasy ótetin Abaı aýdany Shyńǵystaýǵa attandyrdy. Toıdyń qurmetti qonaǵy Qajymuqan balýan:

– Qaraqtarym, men jeńil mashınamen alys jolǵa júre almaımyn, ókpem qysylady. Onyń ústine salmaǵyma mashına shydas bermeıdi. «Oıbaıymnan baı­baıym tynysh» degendeı, meni júk mashınasy kóterýge jarar. Etek-jeńimdi keń tastap, Abaı dalasyna emin-erkin kóz tastaıyn, – dedi. Oblys atqa minerleri:

 – Abaı toıynda júk mashınaǵa otyrǵanyńyz uıat, sizge jaraspas, – deıdi.

– Oqasy joq. Sender meniń abyroıymdy oılap otyrsyńdar. «Tós aıyldyń batqanyn ıesi bilmes, at biler» degendeı men óz jaıymdy bilem ǵoı. Qysylmańdar. Maǵan júk kóligi jaraıdy. Tek qasyma myna Nartaı (Bekejanovty aıtady) dosymdy qosyńdar, – balýan­nyń aıtqany oryndaldy», dep jazypty.

Sol sııaqty ádebıetshi ǵalym Áýelbek Qońyratbaev «Bahadúr» atty esteliginde aqyn toıyna qatysqan Qajymuqan balýannyń áńgimesin jazyp alǵan eken. – Shyńǵystaýda Abaıdyń toıy ótti. Qazaqstannyń jer-jerinen adamdar qatysty. Ǵylym akademııasynan kelgen bir top ǵalymmen birge sol toıda boldym. Qaraýyl ózeniniń eki jaǵyna sansyz kóp úı tigildi. Sol úılerdiń biri maǵan buıyrdy. Meni kórmekke kelgen jurt qaýmalap úıdi jyǵyp kete jazdady. Sodan halyqty syılap, bıik tastyń ústine shyǵyp otyrdym, – dep aıtqan balýannyń sózin keltiredi.

* * *

Shyńǵystaýdaǵy toıdy Abaı aýdandyq atkom tóraǵasy Myń­jasarov ashyp, odan keıin professor Jarmınskıı, Túrikmenstan Ǵylym akademııasynyń ǵylymı hatshysy Karıev, ózbekstandyq abaıtanýshy professor Ábdirah­man Saadı, Qazaqstan jazýshylary atynan Muhtar Áýezov sóz sóıleıdi.  Odan keıin sóz kezegi ataqty balýan, toıdyń qurmetti qonaǵy Qajymuqanǵa tıedi. Kúrildeı sóılegen balýan:

– Halaıyq, men Abaıdyń kózin kórip, qolynan dám tatyp, dastar­qandas bolǵan, syı-syıapa­tyn kórgen adammyn. Osydan 40 jyl buryn (1898–1899 jyldary) Ombyǵa kelgenimde Abaı meni izdep ta­ýyp, joldas-joralarymen bir­ge Qaraqoja degen kisiniń úıinde kútip, syılap qonaq etti. Mun­daı jaqsylyqty umytýǵa bola ma? Osy kezdesýde Abaı maǵan aqy­lyn aıtyp, «halqyńnyń namy­syn qorǵa» dedi. Men sol aǵa seni­min aqtaǵan sııaqtymyn, – degen­de jurt rızashylyq tanytypty («Qajymuqan qaǵanaty». – Shym­kent: «Ordabasy», 2001. - 335 -b).

* * *

Toıdyń sáni at báıgesi men balýan kúresi. Abaı toıynyń bas balýany retinde Qajymuqan tanyl­ǵan. Biraq ol jasy kelgen­dikten kúres­pegen. Bul oqıǵa týraly jazýshy Qalıhan Altynbaevtyń jazǵan esteligi bar. Onda bylaı deıdi: «Ol asyqpaı-saspaı bal­ýandar tobynyń bir jaq shetine júreleı otyrdy. Tula boıy sho­ıynnan quıylǵandaı tup-tutas, oǵan kim qarsy shyqsyn. Biraz únsizdikten soń uıymdastyrý komıssııasynyń bastyǵy halyqqa qarap: «Atan túıe bastatqan bir toǵyz Qajekeńe jol retinde kúrespeı beriledi», dep jarııalady. Kúsh atasy balpań basqan kúıi, jubaıy Minaıymnyń janyna baryp, 12 jasar uly Aıdarhandy aldyna alyp, kúrestiń odan arǵy barysyn tamashalady...» («Qazaq balýandary». Astana, 2006. – 363-b).

* * *

Toıdyń bas báıgesin ataqty balýan kúrespeı alǵan soń Qajekeńnen qalǵan keıingi báıge qaly kilem jabylǵan atan túıe úshin Abyraly eliniń joıqyn kúsh ıesi Áshken men Aqsýat óńiriniń balýany Dáýlen beldesedi. Aınalasy bes-alty mınýtqa jetkizbeı jasy qyryqqa ıek artqan Dáýlen Ábikenov qarsylasyn tóńkerip tastaıdy. Osy kúrestiń basy-qasynda bolyp, arystardyń aıqasyn kózben kórgen halyq aqyny Tóleý Kóbdikovtiń:

Balýandar jaǵalasyp jarmasqanda,

Alysyp aıdahardaı arbasqanda,

Balýany Aqsýattyń laqtyryp,

Shyǵardy burq etkizip shańdy aspanǵa... –

deıtin uzaq jyry bar. Sóıtip, qarsylasyn «shańdy aspanǵa shyǵaryp» jeńgen Dáýlen balýan atan túıe báıgesin Qajekeńe syıǵa tartyp, qonaqkáde jasaıdy. Osy toı kezinde Qajymuqan balýandy ortaǵa alyp, Dáýlen Ábikenov, Márııam Jagorqyzy men onyń kúıeýi Dúısen qatarly kóp adam birge fotoǵa túsken eken (sýrette).