Qasıetti mekenge arnaıy sapar shegip, ardaqtylarymyzdyń tabany tıgen, alaqanynyń taby qalǵan nysandarǵa zııarat etý baqyty bizge de buıyrdy. Kóne jádigerlerin qolmen ustap, kózben kórdik. Tereń rýhanı álemine endik. Negizgi ýaqytymyzdy «Qazirgi zaman tarıhyn qujattandyrý ortalyǵy» dep atalatyn Abaı oblystyq memlekettik arhıvinde ótkizýge talaptandyq.
Derekterdi sóıletsek, oblystyń qurylý tarıhy 1854 jyldan bastaý alady. Keıinnen ol gýbernııa bolyp jumysyn jalǵastyrady. Semeı gýbernııasynyń terrıtorııasy jalpy Fransııanyń jer kóleminen bir jarym ese úlken bolǵan desedi. 1939–1997 jyldar aralyǵynda óńir – Semeı oblysy atanyp, al Semeı qalasy – oblystyń ákimshilik ortalyǵy mindetin atqardy.
Semeı tarıhy 1718 jyldan bastaý alady. Zertteýler erte zamandarda saýda-sattyq pen óndiristiń iri oshaǵy bolǵany týraly jazady. Rýhanı álemine qulash ursaq, ádebıet alyptary Abaı men Shákárimniń izi qalǵan, tamyr jaıyp, nár alǵan aǵartý oshaǵy. Muhtar men Júsipbek, Qanysh pen Álkeı sekildi ardaqtylarymyzdyń kókirek kózin ashqan bilim bulaǵynyń bastaýy.
Semeı – Alashtyń tý tikken qutmekeni. Derekterde shahardyń bir bóligi «Alash qalasy» atalyp, Alashordanyń ortalyǵy bolyp jarııalanǵany dáıekteledi. Raıymjan Mársekov qol qoıǵan «Alash qalasy týraly» hattamadan 1917 jylǵy 29 shildede turǵyndardyń jınalysy ótip, sheshimniń sol jınalysta qabyldanǵanyna kóz jetkizemiz. Alash avtonomııasynyń úkimeti – Alashordanyń ákimshilik jáne rýhanı astanasy bolyp Ertistiń sol jaǵalaýy, ıaǵnı Alash qalasynyń belgilengeni jóninde bir-birine silteme jasaǵan jazbalar az emes.
Keńes odaǵy kezeńindegi jaǵdaıy máz boldy deýge aýzymyz barmaıdy. 1949–1991 jyldar aralyǵynda 470 ıadrolyq synaq ótkizilip, 118 jarylys aýada (1963 jylǵa deıin), 352 jarylys jer astynda jasaldy (1963 jyldan 1991 jylǵa deıingi ýaqytta). Sonyń saldarynan oblys aýmaǵy ıadrolyq radıasııaǵa tolyp, halyq qasiret shekti. Sáýlege shaldyqqan adamdar sany 500 myńǵa jetti. Al qaıtys bolǵandardyń esebine jetý múmkin bolmady.
BUU-nyń Qazaqstandaǵy Turaqty О́kili Herbert Berstok Semeı qasiretiniń zardabyn: «Olardyń ekonomıkalyq turǵydaǵy keleshegi men eń qymbat degen densaýlyǵy kóptegen urpaq boıy qaýip-qaterge baılanyp otyr», dep kórsetti. Aqyn Oljas Súleımenovtiń tóraǵalyǵymen 1989 jyldyń 28 aqpanynda «Nevada-Semeı» qozǵalysy quryldy. Qozǵalys biraz bastamaǵa qozǵaý saldy.
Oblystyń Táýelsizdik jyldaryndaǵy erekshe eńse tiktegen kezi hakim Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıynyń tusy. Arhıv derekterinen baıqaǵanymyzdaı, IýNESKO aıasynda toılanǵan mereıtoıǵa alys-jaqyn shet memleketterden joǵary laýazymdy, abyroıly meımandar shaqyrylyp, elimizdiń saıası tulǵalary men zııaly qaýymy múmkindiginshe túgel qatystyrylǵan. Sonymen birge, Túrkııa, Germanııa, Fransııa, Iran, Aýstrııa, Chehııa, Mońǵolııa, Qytaı, Aýǵanstan, Reseı, О́zbekstan memleketterinen qazaq dıasporalarynyń ókilderi de arnaıy shaqyrylǵan. Mereıtoı sharapatymen óńirdiń damý kórsetkishi de birneshe salada ońǵa basqan. Ol kezeń Semeıdiń jeke oblys bolyp turǵan kezi edi.
1997–2022 jyldar aralyǵyndaǵy shırek ǵasyrda Semeı oblys ortalyǵy mártebesinen aıyrylyp, oblystyq mańyzy bar qala mártebesine ǵana ıelik etip qaldy. Aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy quldyraı bastady. Elimizdiń Shyǵysyndaǵy ulttyq hám memlekettik qaýipsizdik máselesin qamtamasyz etýdiń tıimdi joly osy bolǵandyqtan, joǵarǵy bıliktiń mundaı qadamdarǵa amalsyz barǵanyn kóziqaraqty jandar bilýge tıis.
2022 jyly el Prezıdentiniń Jarlyǵymen Abaı oblysy qaıta quryldy. Quramyna 1997 jylǵa deıingi ýaqyttarda Semeı oblysyna qaraǵan aýdandar kirdi. Súıinshi jańalyqtan soń, kóp uzamaı, Abaı oblysynyń jurtshylyǵymen arnaıy kezdesken Qasym-Jomart Toqaev endi óńirdiń turmysy órge basatynyn tilge tıek ete otyryp, turǵyndardy tarıhı oqıǵamen quttyqtady. «Biz jańadan qurylǵan oblysty ulttyń uly tulǵasyna degen erekshe qurmet belgisi retinde Abaı dep atadyq. О́ıtkeni Abaı – ult pen jurttyń rámizine aınalǵan uly tulǵa. Semeı men Abaı – bir-birinen eshqashan ajyramaıtyn uǵymdar. Osy múmkindikti paıdalanyp, barshańyzdy Abaı oblysynyń qurylýymen taǵy da quttyqtaımyn!», dedi Memleket basshysy. Sonymen, Qazaqstandaǵy bir oblys ádebıet alybynyń atymen atalatyn boldy. El bıliginiń bul sheshimi ult rýhyn serpiltti.
Joǵaryda ádebı tulǵamyzdyń esimimen oblystyń atyn atap, dáripteý, birinshiden, tól ádebıetimizge degen erekshe qurmet bolsa, ekinshiden, halqymyzǵa álemdik aqyl-oı alamanynda qazaq eliniń qarajaıaý emes ekenin dáleldeý mindetin júkteıdi dedik. Bul mindet Abaı men Abaı dástúrinen aınymaǵan alyptarymyzdyń shyǵarmalary arqyly júzege asyp, olardyń muralaryna áýeli ózimiz maqtanyshpen qaraı alsaq qana is alǵa baspaq. Eldigimizdi ózgelerge dáripteýdiń qarapaıym júıesi osy bolsa kerek. Bul oraıda belgili maqsattarǵa jetý úshin týrıstik taktıkanyń róli mańyzdy dep oılaımyz. Qazynasyn týrızmmen qampaıtýdy dástúrine aınaldyrǵan elderdiń ozyq tájirıbelerin zerttep, ony Otanymyzdyń múddesine yńǵaılaý negizgi tásilimizge aınalsa deımiz. Oıymyz uǵynyqty bolý úshin sál sheginis jasap kórelik.
2017 jyl. Qazaq radıosynda qyzmet etetin kezimiz. Túrkııadaǵy túrik áriptesterdiń shaqyrýymen bir apta Izmır qalasynda qonaqta boldyq. Egeı teńiziniń jaǵalaýynan Qazaq jáne «Shalqar» radıolarynyń efırine qosyldyq. Bul alys-jaqyn shetelderden taspasyz, tikeleı efırde kólemdi habar taratýdyń alǵashqy úlgisi edi. Qatelespesek, Qazaq radıosy tehnıkalyq qyzmetiniń tikeleı efır qosylymyna ınternettiń múmkinidigin tuńǵysh paıdalanýy. Túrikter teńiz jaǵalaýyna kóshpeli stýdııa quryp, kúni boıy sóıleseńizder de óz erikterińiz dep, bizge bar múmkindikti jasaıtynyn jetkizdi. Qazaqstandyq delegasııany bastap barǵan resmı ókil retinde nege munsha shyǵyndalyp jatyr eken dep, mán-jaıdy zerttegendeı boldym. Sóıtsek, bul – aınala qabyrǵasynyń bári shynydan jasalǵan kóshpeli stýdııanyń ishinde otyryp, teńizdiń ásemdigi men tabıǵattyń sulýlyǵyn aıtqan saıyn mıllıondaǵan aýdıtorııasy bar qos radıoarnamyzdyń tyńdarmandaryn týrıst retinde tartýǵa tóte jol eken. Sony sezdik te, sol qalada oqıtyn qazaq balalaryn stýdııaǵa shaqyryp, sán-saltanaty jarasqan Izmırdiń ár nysanyn aıtqan saıyn «Qazaqstannyń Býrabaıy da keremet», «Alakólimiz de tamasha», «Túrkistanymyzdyń orny bólek» degendeı sózdermen oıymyzdy túıindep otyrýdy stýdent jastardyń aýzyna salyp bergenimiz bar. Elge qaıtýdan bir kún buryn aqparat, mádenıet, týrızm salalaryna jaýapty mınıstrler 22 memleketten jınalǵan radıojýrnalısterge saltanatty dastarqan jaıyp, resmı qabyldaý ótkizdi. Budan bul is-sharanyń memlekettik deńgeıde uıymdastyrylǵanyn túısindik.
Mine, jańa zamannyń bizdiń aldymyzǵa qoıyp otyrǵan jańa talaby da osy sııaqty. Elimizdegi týrıstik nysandar men tarıhı oryndardan, sondaı-aq, demalys aımaqtarynan halyqaralyq jáne elishilik aqparattyq týrlar men soǵan uqsas is-sharalardy júıeli túrde uıymdastyrýdy jolǵa qoıý – kezek kúttirmeıtin másele. Usynylǵan joba uly kemeńgerimizdiń kindik qany tamyp, besigi bolyp terbetilgen, Alash arystarynyń izi qalyp, izgi armanyna kýá bolǵan Abaı oblysy men syrly Semeıdi aınalyp ótpeýge tıisti. «Abaıdy jańa Qazaqstannyń brendi retinde álem jurtshylyǵyna keńinen tanystyrý qajet» ekenin eskersek, búkil qazaq Abaı rýhanııatymen kemeldenip, Alash rýhymen aıbattansyn desek, bul úrdis birinshi kezekte Shyńǵystaýdyń baýraıynan bastaý alǵany tarıhı ádilettilik dep sanaımyz. Sebebi bir kezderi ıadrolyq synaq alańyna aınalǵan taǵdyrly meken – ulttyq bolmysymyzdyń ıadrosy ekenin tereń túsiner ýaqyt áldeqashan jetti. Semeıge jasalǵan shabýyl – ulttyq ıadromyzǵa jasalǵan qııanat, Semeıge jasaǵan jaqsylyq – ulttyq ıadromyzǵa jasaǵan sharapat ekenin túısiný ár qazaqtyń qasıetti boryshy. Sol sebepti, Abaı eli (Abaı oblysy) men Alash qalasyna (Semeıge) saıahattaıtyn jurtshylyq saıran salýǵa emes, tulǵalar taǵylymynan sabaq alýǵa, sol arqyly saýap alýǵa nıet etýge tıis. Arystarymyzdyń arýaǵy qonǵan qutty mekenniń tereń tarıhyna boılap, tylsym syryna úńilýdi maqsat tutsa deımiz.
Serik SEIITMAN,
«Alqa» radıosynyń bas redaktory
