Táneke batyrdyń shapany

Mańyzdy bas­qo­sýdyń buı­dasyn ustap, kópshilikke jıyn­nyń betashar sózin arnaǵan mýzeı basshysy Berik Ábdiǵalıuly: «Qazirgi tańda elimiz kóleminde Ulttyq mýzeıge syı tartý aksııasy júrip jatyr. Osy aksııa aıasynda qazaq tarıhynda orny zor tulǵalarǵa tán jádigerlerdi mekeme qoryna tapsyrý dástúri jaqsy qalyptasyp keledi. Atap aıtqanda, buǵan deıin Tóle jáne Qazybek bıdiń túpnusqa shapandary tabys­talsa, Máshhúr Júsip atamyz qoldanǵan buıymdardyń kó­shirme nusqasy qorǵa alyndy. Osy úrdistiń jalǵasy retinde búgin – HIH ǵasyrdaǵy ult-azattyq kóterilistiń iri ókili, halyq arasynda ádil bıligimen tanylǵan tulǵa Táneke batyr Dósetulynyń shapany mýzeı qoryna berilip otyr. Bul – úlken saýapty is. Osyndaı is-sharaǵa muryndyq bolyp otyrǵan batyr urpaqtaryna alǵys aıtamyz.

Bul is-sharanyń basty qun­dy­lyǵy – jas urpaq óz tarıhyn tek oqýlyqtardan ǵana emes, osyndaı jandy jádigerler­di kórip-bilý arqyly da tanym kókjıegin keńeı­te alary sózsiz. О́ıtkeni bul já­digerler sol zamannyń kýási. Mysaly, mýzeı qoryna alynyp otyrǵan osy shapannyń astarynda qazaq batyrynyń halqy úshin jasaǵan erlik isteri men ótken oqıǵalardyń derektik negizi jatyr. Atap aıtqanda, Táneke Dósetulynyń ult-azattyq kózqarasy, sonyń ishinde qazaqtyń sońǵy hany Kenesarynyń kegin qaıtarý áreketi sııaqty isteri bul tul­ǵanyń ult tarıhyndaǵy ornyn bıiktete túseri sózsiz.

Mýzeıdiń mıssııasy – qundy tarıhı jádigerlerdi saqtaý jáne osy arqyly halqy­myz­dyń jadysyn jań­ǵyr­tý. Osy oraıda, mekeme tórinen oryn alyp jatqan batyr atamyzdyń túpnusqa shapany memleket qamqorlyǵyna alyndy degen sóz. Osylaı mýzeı ekspona­tyna aınalǵan bul buıym budan bylaı kútimde bolady. Sonymen qatar aldaǵy kúnderi mindetti túrde nasıhattalady. Onyń syrtynda shapanǵa arnaıy saraptama júrgiziledi. Atap aıtqanda, qandaı matadan tigildi, qandaı stılde jasaldy, t.b. barlyǵy anyqtalady», dedi.

Batyr atamyzǵa bul shapan patshalyq Reseı múddesine oraı atqarǵan qyzmeti úshin syılanǵan kórinedi. Bizdiń bul pikirimizge arhıv jazbalarynda saqtalǵan myna qujat dálel. Onda: «Taneke syn Dıýsetev, Biı, 44 let. Roda Kaptagaı – Bırýbaı. V 1846 goda volostnym ýpravıtelm. V 1847 godý pogr. nach. Sıbırskıh kırgız, nagrajden sýkonnym halatom» delingen eken.

Batyrdyń ómir-tarıhyn zert­tegen qalamger Ádilbek Yb­raıym­ulynyń baıandamasynda, batyr­dyń shyn aty – Nuráli. Biraq ákesi Dóset erkeletip «dáne­kerim» dep ataǵan. Bul esim ýaqyt óte kele «Táneke» atalyp ketken deıdi.

«Batyr atamyz bala kezinde aýrýshań, álsiz bolǵan eken. Sodan aýyrshań balaǵa em-dom jasaǵan balger «bul bala er­jetkende asa qýatty batyr bolady» dep boljaǵan-mys. Osylaı tar zaman, qıyn kúnderi 15 jasynda qaryna qarý ilip, atqa qonǵan jas Táne­ke ustazy Muńaıtpas erdiń sońy­na erip, ómiriniń aqyryna deıin attan túspegen. Ol zamanda Táneke eli Qytaımen shekaralas bolǵandyqtan arǵy bet­tegi Buratala qalmaqtarymen árkez ba­rymta-syrymta bolyp tu­ryp­ty. Mundaı isten batyr da qa­­ǵys qalmaı, talaı dúrkin tún qa­­typ nebir jortýyldy bas­tan ótkiz­gen. Batyrdyń bas­ty qa­sıeti – aınalasyndaǵy aǵaıyn­nyń malyna qamqor, janyna saıa bolǵany. Bul tulǵanyń ómir ta­rıhyn indetý barysynda baıqa­ǵanym – Kenesary sultandy úlgi tutqan eken», dedi baıandamashy.

Sondaı-aq jıynǵa qa­tysý­shylarǵa mańyzdy pikir aıtqan «Mataı Bóribaı batyr» qorynyń tóraǵasy Be­rikbol Qasymovtyń sózinen ańǵarǵanymyz: Táneke batyr 1807 jyly Arǵanaty taýynyń shyǵys baýraıyndaǵy Tasqora degen jerde týypty. Boıy eńseli bıik adam bolypty. Basty qasıeti – halyqshyl, ádildikti ustanǵan. Bizdiń el jaqta saqtalǵan «qaıraı-qaı­raı qaıraqtyń taty shyqty, On besinde Tánekeniń aty shyqty» degen támsil tegin emes. Reseı sheneýnikteri Táne­ke batyrǵa 1845 jyly qo­qan­dyqtarǵa qarsy jo­ryqqa qatysqany úshin osy qyzyl shapandy syıǵa tartyp, «horýjıı» ataǵyn bergen eken. Iаǵnı shapannyń ózine bıyl 180 jyl tolyp otyr...

Qysqasy, eki ǵasyrǵa taıaý ǵumy­ry bar shapan alǵashynda Tánekeniń shańyraǵynda otyrǵan balasy Nuǵmannyń qolynda saqtalypty. Bul adam ómirden ozar tusta uly Sadýaqasqa amanattapty. Keıin bul kisi balasy Bıdahmetke bergen. Osydan 30 jyldyń aldynda jádiger Qar­lyǵash Bıdahmetqyzynyń qolyna ótken. Shapannyń qazirgi túr-sıpatyna toqtalsaq: qyzyl matadan tigilgen, ıyǵy keń, tula boıyn sheńberli oıýmen kómkergen, sheńber syrty kún shashaqty juldyzshamen qorshalyp, ishki jaǵy sap-sary tana-túıme bedermen toltyrylǵan. Shapannyń jelke tusy – qazaqy gúldi órnekterge toly...

«Jas kúnimde atam Sa­dýaqas­tyń qolynda óstim. Sol kezde osy shapan sandyqta saqtaýly tura­tyn. Joǵary oqý ornyn bi­tirgen soń Qyzylorda qalasy­na turmysqa shyǵyp, onda 20 jyl turdym. Keıin kúıeýim San­syzbaı jumys babymen Almatyǵa aýysty. Ákem Bıah­met Sadýaqasuly Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵys ardageri edi. Maıdannan jaraly bolyp kelgen múgedek bolatyn. Osy kisi ómirden ótken soń shapan meniń qolyma tıdi. Kúıeýim «mundaı qundy zatty qadirleý kerek» dep úı ishinen shaǵyn kórme-mýzeı ashyp, shapandy arnaıy jasalǵan áınek shkafqa ornalastyryp qoıdy. Mine, búgin áýlet murasyn mýzeıge ótkizdik», dedi Qarlyǵash apamyz.

* * *

Osy oraıda, tarıhı shapan ıesi Táneke batyr Dósetuly haqyn­da resmı arhıvterde jáne tarı­hı derekterde azdy-kópti máli­met saqtalyp­ty. Osyǵan nazar aýdarsaq, qazaqtyń úlken ǵalymy Sho­qan Ýálıhanov «Ys­tyqkól sa­pa­rynyń kúndeligi» atty jaz­basynda batyrdyń bol­mys-bitimin sıpattap bylaı dep jazypty: «...shilde kúni Arasanda túnedik. Bul kúni bizge Jetisýda ataǵy shyqqan batyr ári barymtashy Táneke keldi. О́ziniń sýyq júris, sýyt joryqtaryna qaramastan Táneke mataıdyń qap­taǵaı rýy arasynda úlken be­delge ıe jáne bolys bolǵan adam. Ol orta jastaǵy, óte my­ǵym kisi. Bir qyzyǵy, jıren sa­qaly uzyn jáne murny óte úlken. Sonymen qosa syǵyraıǵan kishkentaı jáne oınaqy kózderi onyń sıqyn jaǵymsyz etip kórsetedi... Meniń baıqaǵanym Táneke­niń (tupnusqada Tineke) búkil denesin Bıýffonnyń (Bıýf­fon Jorj Lýı Leklerk – kór­nekti fransýz jaratylystaný­shysy hám alǵashqy qaýym­dyq qurylysty zertteýshi) al­ǵashqy qaýymdyq adamy sııaqty túk japqan» dese (Sh.Sh.Ýálıhanov. Kóptomdyq shyǵarmalar jıǵany. I tom. – Almaty: «Tolaǵaı grýpp», 2010. – 304 bet) qazaq tarıhshysy Muhamedjan Tynyshbaev óziniń esteliginde: «Porotı­kov agentteri Vernyı ýeziniń Jámish bolysynyń qazaqtary (túp­nusqada – qyrǵyzdar) Sát Nııaz­bekov pen Táneke jáne basqa­lardy tutqyndady», dep jazady (M. Tynyshbaıuly Qazaq halqynyń tarıhy. – Almaty: AmalBooks, 2024. – 184 b.).

Biraq M.Tynyshbaev ba­tyrdyń ne úshin tutqyn­da­l­ǵany týraly naqty aıtpaıdy. Al bizdiń paıym boıyn­sha, Jetisý óńirine reseılik otar­laý isi qarqyndy júrgizi­le bastaǵan HVIII ǵasyrdyń al­ǵashqy shıreginde qonys-órisi tarylǵan qazaq rý-taıpala­ry ári-beri bosyp kóshkendik­­ten jerge talas, malǵa talas, barymta-syrymta óristep, el qoqan-qyrǵyz jerine aýyp barady. Bul óńirde turaqty qonys bolmaıdy. Úrikken el aq patshaǵa bas ıgen sultan­dar­dyń qýǵyndaýyna ushyraı­­dy. Bul oqıǵa tarıhta «Rústem qyrǵyny» degen atpen belgili.

Bul oqıǵa týraly Almaty qalasyn­daǵy Ortalyq mem­leket­tik muraǵatynda saqtalǵan qujat­ta: «Táneke batyrdyń artynan ergen el botpaı Toıshybek batyr­dyń qasyna bardy. Tastambek batyrdyń artynan ergen el taǵy bir jerge bardy. Sol eki bolys elge bas bolǵannyń bireýi qydyráli Táneke batyr, bireýi qulshan Tastambek batyr. Ol jerge barǵan soń Qoqan hanǵa baryp bilinýge, kórinýge kerek bolǵan soń tartýǵa at aıdap, eki kisi barady. Biri Qalqabaı, ekin­shi jaqtan Tastambek batyr ekeýi baryp hanǵa kórinip, tartý-taralǵysyn berip, qansha el kelgeni haqynda esep-qısabyn berip qaıtypty», deıdi (1368-qor, 1 tizimdeme, 2 is, 117-121 papki).

Joǵaryda aıtylǵandaı, ári-beri tolqyǵan eldi toq­ta­tý úshin patsha sheneýnik­teri el basylaryn (ishinde Tá­ne­ke bar) tutqyndaǵan. Tarıh­shy M.Tynyshbaev keltir­gen «tutqyndaý isi» osy bolsa kerek.

* * *

Táneke Dósetuly týraly aıtylǵanda attap ótýge bolmaıtyn úlken oqıǵa bul tulǵanyń Kenesarymen qaty­nasy. Bul týraly el aýzynda saqtalǵan artyq-kem áńgime jeterlik. Dese de, atalǵan taqyrypty barynsha zerttep, qalam tartqan jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laý­reaty Dýlat Isabekov: «Tá­neke batyr Kenesary hanǵa orasan zor qoldaý kórsetip, hannyń qyrǵyz eline Jetisý óńiri arqyly ótýine úlken yqpal jasaıdy. Al osydan keıin qyrǵyz manaptarynyń Reseı patshalyǵyna satylyp, Kenesarynyń basyn alyp, Qapal, Aıagóz arqyly Ombyǵa jibergenin estigen Táneke batyr Jetisý jerinen mataı, sadyr, arǵy betten qyzaı eliniń rýlarynan 2000-ǵa jýyq qol jınap, qyrǵyz manaptaryn aıamaı jazalaıdy, quldyqqa jegedi. Bul týraly qazaqtyń áıgili tarıhshysy Ermuhan Bekmahanov eńbekterinde atap ótken. Táneke batyr atasy Qydyráli bıden bastap, árisi Mataı, berisi Qaptaǵaı eliniń qorǵany bolady» degen paıym aıtypty. Buǵan bizdiń alyp-qosarymyz joq.

Táneke batyr 1884 jyly dúnıeden ótken eken. Bul týraly Jeńisbek Tolymbekov­tiń «Dánekerim Táneke» atty eńbeginde: «Táneke batyr qys ishinde qaıtys bolyp, jer aıaǵy keńigen kóktemde Baıanjúrek taýynyń etegine «Túki kezeń» degen jerde jerlengen», dep jazypty.