Shynynda da, belgili bir zańdary men quqyqtyq júıesi qurylmaǵan memleket el bola almasy anyq. Konstıtýsııa, ıaǵnı Ata Zań - Qazaq memlekettiliginiń aıǵaǵy. Ata Zańymyz búgingi zamannyń barlyq kókeıkesti máselelerin tolyq qamtyǵan jáne memleket qurylysyna tolyq baǵa bere alatyn alyp qujat. Sebebi, Konstıtýsııa eń aldymen memlekettiń qandaı jolmen damıtynyn, basty qundylyqtaryn ólshep-piship, aıqyndap berip otyr. Elimizdegi oń ózgerister men damýdyń bastaýy da osy Konstıtýsııada jatyr. Ata Zańymyzdyń negizinde halyqtyń erkindigi, teńdigi, yntymaǵy artyp, elimiz tatýlyqtyń tal besigine aınalyp otyr.
Bıyl Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna 30 jyl tolady. Negizgi zańnyń mátini ózgermeıtin, ǵasyrlar boıy turaqty bolýy kerek degen pikir bar. Degenmen, Konstıtýsııa qatyp qalǵan akt emes, zaman kelbeti ózgergen soń konstıtýsııalyq normalarda ózgeretini zańdylyq. Tarıhqa júginsek, el tarıhynda bes Konstıtýsııa boldy. Olar 1926 jylǵy Qazaq ASSR Konstıtýsııasy, 1937 jylǵy Qazaq KSR Konstıtýsııasy, 1978 jylǵy Qazaq KSR Konstıtýsııasy, 1993 jylǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy, 1995 jylǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy. Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Konstıtýsııasy 1993 jyly 28 qańtarda XII saılanǵan Qazaqstan Joǵarǵy Keńesiniń IX sessııasynda Parlamenttik respýblıka úlgisinde qabyldandy. Konstıtýsııa Qazaqstannyń táýelsizdigin qamtamasyz etti. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary kúrdeli, qaıshylyqtarǵa toly kezeń edi. Bir jaǵynan, Konstıtýsııa naryqtyq ekonomıka men demokratııalyq memlekettiń qalyptasýyna quqyqtyq negiz jasasa, ekinshi jaǵynan, bıliktiń zań shyǵarýshy jáne atqarýshy tarmaqtarynyń ókilettikteri týraly máseleni sheshe almady. Sondyqtan joǵarǵy bılikte daǵdarys oryn alyp, qoǵamda turaqsyz áleýmettik jaǵdaı qalyptasty. Osy sebepter 1995 jyly 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýsııasyn qabyldaýǵa negiz boldy.
Ata zań qabyldanǵannan beri quqyqtyq mádenıettiń negizi qalanyp, zańdylyq pen tártip nyǵaıyp, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýda aýqymdy jumystar júrgizildi.
Kez kelgen Konstıtýsııa bolashaqqa baǵyttalady. Onyń qoldanylý merzimi árıne sheksiz bolýy kerek. Biraq bul Konstıtýsııany ózgertýge nemese tolyqtyrýǵa bolmaıdy degendi bildirmeıdi. О́zgertýge jatpaıtyn normalarmen qatar, damýshy qoǵamnyń múddelerine saı ózgertýge týra keletin normalar bar ekenin moıyndaýymyz kerek. Sońǵy jyldary Ata zańǵa 6 ret ózgerister men tolyqtyrýlar jasaldy. О́zgerister engizilerdiń aldynda elimizde demokratııalyq reformalardy jasaý men naqtylaý jóninde arnaıy komıssııalar qurylyp, jumys istedi. Ár salanyń bilikti mamandary Ata zańymyzdyń áleýetin arttyrý úshin tushymdy oılaryn ortaǵa salyp, utymdy usynystaryn aıtty. Alǵash ret 1998 jyly Konstıtýsııanyń 19 babyna túzetý engizildi. Onda Prezıdenttikke kandıdattyń 65 jasqa deıingi degen jas shekteýi alynyp, parlament depýtattaryn partııalyq tizimmen saılaý týraly jáne basqa da túzetýler engizildi. Al 2007 jyly eldiń memlekettik qurylymynyń nysanyna qatysty túzetýler boldy. Qazaqstan prezıdenttik-parlamenttik basqarý nysany bar birtutas memleketke aınaldy. 2017 jylǵy engizilgen ózgeriste Prezıdenttiń birqatar ókilettigi bıliktiń basqa tarmaqtaryna berildi. 2019 jyldyń naýryz aıynda Konstıtýsııaǵa Qazaqstan astanasynyń atyn ózgertý boıynsha túzetýler engizilgen edi. 2022 jyly 5 maýsymda Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly respýblıkalyq referendým ótip, halyq Ata zańymyzdyń 33 babyna 56 ózgeris engizý úshin óz daýystaryn bergen edi. Bul, árıne, tarıhı mańyzy bar sheshim bolǵany anyq. Qazaqstan sýperprezıdenttik basqarý formasynan kúshti parlamenti bar prezıdenttik formaǵa kóshti. Jer jáne onyń qoınaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar halyqqa tıesili boldy. Prezıdenttiń jaqyn týystarynyń saıası memlekettik qyzmetshi, kvazımemlekettik sektor sýbektisi basshylary laýazymdaryn atqarýǵa quqyǵy joq dep belgilendi. Qazaqstandyqtar óz betinshe Konstıtýsııalyq sotqa júgine alatyn boldy. Eń aýyr jaza ólim jazasyna tyıym salyndy. Májilistiń depýtattyq korpýsy aralas saılaý júıesi boıynsha quryldy. Senattaǵy prezıdenttik kvota qysqarady, májilistegi QHA kvotasy joıyldy. Majorıtarlyq júıe depýtatty saılaýshylardyń qalaýy boıynsha shaqyrtyp alýǵa múmkindik berildi. Jalpy quqyqtyq jaǵynan alǵanda negizgi ózgeristerdiń biri — Konstıtýsııalyq Sottyń qurylýy boldy. Qazirgi tańda osy ózgeristerdi engizý durys sheshim bolǵanyn kórip otyrmyz.
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 30 babynda baıandalǵan azamattardyń tegin bilim alýǵa degen quqyqtary Bilim týraly zań negizinde oryndalyp, júzege asyrylýda. Búgingi kúni el erteńine qyzmet etetin bolashaq jas mamandardy daıyndaýda memleket tarapynan jáne oblys ákimshiligi tarapynan bólinip jatqan bilim granttary sonyń aıqyn dáleli. Ár azamattyń kózqaras erkindigi, tańdaý múmkindigi, beıbit ómiri qamtamasyz etilgendikten, bizdiń elde saıası tynyshtyq ornady. Ata Zańnyń 1-babynyń 1-tarmaǵynda Qazaqstan ózin eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary bolyp tabylatyn demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady degen. Endeshe memleketimizdiń Ata Zańy halqymyzdyń táýelsiz el bolýdy armandaǵan múddesin zań tilinde aıshyqtap, álemge Qazaqstan degen memleket bar ekenin pash etip otyr. Eń qymbat qazyna adam bolǵandyqtan Konstıtýsııamyz elimizdegi barlyq azamattarǵa shyqqan tegine, dinine, saıası kózqarasyna qaramastan birdeı quqyqtyq kepildik berdi. Konstıtýsııanyń qoǵam ómirindegi, elimizdiń tarıhyndaǵy orny bólek ekenine otyz jyldan beri kózimiz jetip keledi.
Ata zańdy qalyń buqara úlken yqylaspen qasterleýge tıis. О́ıtkeni Konstıtýsııa barlyq saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik reformalardyń ilgeri basýyna berik dińgek, altyn ereje bolyp qala bermek.
Memlekettiligimizdi qalyptastyryp, Táýelsizdigimizdi nyǵaıtýda mańyzy zor Ata zańymyzdy qurmetteıik! Bul merekeniń máni men mańyzyn tereń túsine bileıik!
Ermek Bóribaev,
I.Jansúgirov atyndaǵy
Jetisý ýnıversıtetiniń
Basqarma-tóraǵasy, rektory,
zań ǵylymdarynyń doktory,
professor.
