Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi men Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń «TMD elderiniń arhıvterindegi qazaqstandyq jazýshylardyń zertteý jumystary» jobasy aıasynda 2025 jyldyń 9–13 qyrkúıek kúnderi Tatarstan astanasy Qazan qalasynyń kitaphana, mýzeı qorlarynda izdenis jumysyn júrgizdik. Qazaqtyń arǵy-bergi tarıhynda Qazan qalasynyń qazaq balasyna tıgizgen shapaǵaty men ıgiligi mol ekenin zııaly qaýym jaqsy biledi. Teginde, patshalyq Reseı tarapynan otarshyldyq ezgini qazaqtan buryn kórgen tatar aǵaıynnyń orystyń ıgilik ákeler oqýy men mádenıetin de boıyna bizden erte sińirgeni ras. Onyń ishinde otyryqshy mádenıet jemisi sanalatyn ýnıversıtet pen kitaphana, teatr men baspa isi syndy adam balasy oılap tapqan qundylyqtardy aldymen aıtýǵa bolady.
Aqyn Sultanmahmut Toraıǵyruly HH ǵasyrdyń basynda: «Ana qyrda tatar tur, Basqalarmen qatar tur» dep tarıhı shyndyqty kórkem tilmen jetkizetini qazaq balasyna kóp jaıdy ańǵartty.
Qazan qalasynyń qorlarynan qazaq qalamgerlerine qatysy bar sony derek, tyń aqparat izdedik. Osyndaı maqsatpen 2025 jylǵy qyrkúıektiń toǵyzynshy juldyzynda «Tatar kitaby tarıhynyń mýzeıi» atty mádenı oshaqqa barýdy uıǵardyq. Álbette, Qazan shaharynyń ortalyq kóshelerinde aıaq attasańyz, tarıhı eskertkish, eski úılerge ilingen memorıaldyq taqta, nemese mýzeı óte kóp. Mádenıetti jurt ótkenin qasterlep, qurmettep, barlyǵyn hattap, keıingi urpaqqa amanattap, sonyń bárinen aqsha kózin jasap, saqtap otyr eken dep qyzyǵasyz. Kartada «Tatar kitaby tarıhynyń mýzeıi» dep kórsetilse de, bul mekeme resmı «Tatar ádebıeti tarıhynyń mýzeıi Sharıf Kamal memorıaldyq páterimen» dep atalady. Mýzeı Tatarstan Respýblıkasy Mádenıet mınıstrligine qaraıtyn Tatarstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıiniń fılıaly sanalady.
Tatar ádebıetiniń klassıgi Sharıf Kamal turǵan mýzeıge erte baryp aldyq. Ashylýyna áli jarty saǵattaı bar eken. Birde musylmansha oramal taqqan tatar áıeli esiktiń syrtynda turǵan bizge týǵan tilinde amandasyp, ǵımarat ishine kirýge shaqyrdy. Mýzeıge, osylaısha, jıyrma mınót erte kirdik. Bul kezde shaǵyn mýzeı qyzmetkerleri ishinde jınalyp qalypty. Mekeme dırektory Aıdar Rásimulymen tanysyp, kelgen maqsatymyzdy túsindirip, qorlaryńyzda qazaq qalamgerlerine, qazaq kitabyna qatysty qundy dúnıe tabylar ma eken dep saparymyzdyń mán-jaıyn jetkizdik.
Bizdi syrttan kútip alǵan fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri Gúlnaz Jıhangırova asa mádenıetti, sypaıy, kishipeıil jan eken. Gúlnaz bizge mýzeıdiń ishin aralatyp, jeke ekskýrsııa júrgizdi. Sol ekskýrsııa kezinde ekinshi qabatta shynynyń astynda turǵan eski sýretke nazarymyz aýdy. «Arab jazýyn reformalaý konkýrsyna qatysýshylar. Qazan, 1927» degen túsinikteme jazylǵan sýrettiń ortasynda Ahmet Baıtursynulynyń beınesi kózimizge ottaı basyldy. Sýret ap-anyq, beınelengen adamdaryn op-ońaı ajyratýǵa bolady. Bul sýretti buryn kezdestirmegen sekildimiz. Kózimizge senbeımiz. Gúlnaz hanymnan sýretti telefonǵa túsirip alýǵa ruqsat suradyq. Ol «aldymen resmı hatyńyz bolsa, jaqsy edi» dedi. Keıin ısharamen kelisimin berdi. Ult ustazynyń beınesin kórgennen keıin, mýzeıdiń qalǵan eksponaty qyzyqsyz qaldy. Oıymyzdyń barlyǵy jańaǵy qundy jádigerge, beıtanys sýretke aýdy. Mýzeı qyzmetkerinen sýrette beınelengen basqa adamdardyń kim ekenin surap edik, ol kisi naqty jaýap bere almady. Jalǵyz Idrısov degendi ǵana aıtty. Jalpy bul jerde qate ketken bolar? Ahmet Baıtursynuly Qazan qalasyna keldi degen aqparatty buryn estimedik... «Kelgeni sózsiz, muny osy sýret rastaıdy» dep oı túıdik. Bir esepten, muraǵat materıalyna muqııat tatar aǵaıyn sýrettiń qaıda jáne qashan túsirilgeni jaıynda olqylyq jibere qoımas dep te oıladyq.
Reseı jerinde qyrkúıek aıynan bastap telefon baılanysy kúrdelenip, kerek adammen tez tildese qoıý qıyndap ketken. Úırenshikti ýatsap, telegram jelileri tildesýden ajyrap qalypty. Dereý jańalyǵymyzdy jas alashtanýshy, doktorant shákirtimiz Danııar Ihsanǵa habarlap, Aqańnyń 1927 jyly Qazanǵa kelgeni týraly málimetti kóptomdyǵy men monografııalardan naqtylap berýin suradyq. Eldegi salystyrý deregi kelgenshe mýzeı mamany bizge ınternetten materıal usyndy. Alaıda bulardyń ishinde de A.Baıtursynulynyń Tatarstanǵa sapary týraly anyq jazylǵan málimet ushyraspady.
Issapardyń ekinshi kúni Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna habarlasyp, tóraǵa Mereke Qulkenov atynan Tatarstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıiniń dırektory Alısa Vıatkınaǵa resmı hat jiberýdi ótindik. Elden shyǵarda tóraǵa atynan mundaı resmı hattyń birnesheýin Qazandaǵy arhıv, kitaphanalarǵa alǵan da edik. Alaıda «Tatar ádebıeti tarıhy mýzeıine» dep jeke eskermedik. Jazýshylar odaǵynyń hatshy-referenti Aıjan Úkibaevadan resmı hat keshikpeı túsetinin bildik. Sol úshin Mereke Ábdeshulyna rızashylyǵymyz sheksiz. Mýzeı qyzmetkeri Gúlnaz Jıhangırova sózimizge senip, endi bizge kompıýterlik qorda saqtalǵan eski sýretterdi kórýge ruqsat etti. Qaltamyzda alyp júretin fleshka ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyǵyna arnaıy shyǵarylǵan. Syrtynda kórnekti qaıratkerdiń aty-jóni jazylǵan. Fleshkany kórgende, Gúlnaz hany mnyń tarıhı sýretti kóshirip bermeýge lajy qalmady. Sóıtip, qundy sýrettiń elektrondyq nusqasy Aqańnyń 150 jyldyǵyna arnaıy shyǵarylǵan fleshkaǵa 2025 jyldyń 10 qyrkúıeginde jazyp aldyq. Sýret qorda bylaı dep saqtalǵan: «NMRT KPPı-124639-51. Fotografııa grýppovaıa. Idrısov M.I. v 1-m rıadý 1-ı sprava_1».
Tatarstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıi qoryndaǵy A.Baıtursynuly beınelengen sýrettiń astynda «M.Idrısov oń jaǵynda birinshi otyr» dep kórsetilipti. M.Idrısovten basqasynyń aty-jóni jazylmasa, bul adam tatar jurty úshin belgili tulǵa bolǵan shyǵar dep oıladyq. Gúlnaz hanym bizge M.Idrısovtiń eńbegin qysqasha baıandap berdi. Hamathanov Sagıt Zagıtovıchtiń «Ibragımovtardyń shejiresi jáne Nashı Mýhammad Idrısı» atty tatar jáne orys tilderinde jaryq kórgen albom formatyndaǵy qalyń kitapty alyp keldi. Eńbek Orynbor qalasynda jaryq kóripti. Biraq shyqqan jyly, baspasy kórsetilmegen. Bul kitaptan biz Muhammed Idrısov 1882 jyly 19 naýryzda Qazan qalasynda týǵanyn, polıgrafıst, kallıgraf, grafık-sýretshi, ýnıfıkasııalanǵan arab alfavıtin jasaýshy, túrik jáne shyǵys tilderiniń bilgiri ekenin bildik. Bizdi qyzyqtyrǵan tarıhı sýret Idrısov áýletiniń shejiresine arnalǵan kitapqa da kirgen eken. Sýretke «M.Idrısov Qazan qalasynda (oryndyqta sol jaǵynda otyr)» dep anyqtama berilgen. Biraq atalǵan kitapta da A.Baıtursynulynyń aty jazylmaǵan.
Keler kúni «Tatar kitabynyń tarıhy mýzeıinde» Nýrııa Mıftahýtdınova esimdi ǵalymmen tanystyq. Nýrııa – fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazandaǵy Qaıým Nasyrı mýzeıiniń qyzmetkeri. Biz qurmet tutatyn tatar ǵalymy, professor Hatıp Mınnegýlovtyń shákirti eken. Qaıým Nasyrı mýzeıi jóndeýden ótip jatqandyqtan, Nýrııa «Tatar kitaby tarıhynyń mýzeıine» ýaqytsha qyzmet isteýge kelipti. Bizdiń keshe Ahmet Baıtursynuly beınesi saqtalǵan sýrettiń syryn suraǵanymyzdy estipti. Bul sýret jaıynda maqalasy jaryq kórgenin aıtty. Ol maqala 2022 jyly Ýfa qalasynda «Mýhammed Idrısov – master shrıfta» atty kitapta basylǵan eken. Kitap 200 danamen jaryq kóripti. Onyń bir danasyn Nýrııa sol jerde bizge kórsetti. Kitaptyń 58-betine bizdi qyzyqtyrǵan tarıhı sýret engen. Oǵan mynadaı túsinikteme berilgen: «Arab álippesin reformalaý boıynsha konkýrs qatysýshylary men jıýrıi. Qazan. 1927 jyl.
Birinshi qatar. Soldan ońǵa qaraı: 2. V.Hangıldın, 3. A.Baıtýrsın, 4. M.Tıgrov (keıin Nýrııa Tagırov dep túzetti), 7. M.Idrısov.
Ekinshi qatar. Soldan ońǵa qaraı: A.Rahım, 4. I.Shnası, 8. G.Alparov.
Úshinshi qatar. Soldan ońǵa qaraı: 1. G.Sharaf, S.Sharafetdınov, 4.F.Býrnash».
Sol arada Nýrııa Mıftahýtdınovadan kitapty qurastyrýshynyń biri Mars Ibragımovtiń telefonyn alyp, Ýfadaǵy áriptesimizben tildestik. «Ahmet Baıtursynulynyń beınesi bar qundy sýretti Ýfada basyp shyǵarǵan ekensizder. Onyńyzǵa zor alǵys aıtamyz. Endi bizge bul qymbat kitapty qaıdan taýyp bere alasyz?» dep ótinish aıttyq. «Maǵjan Jumabaı men Saıfı Qudash zamanynan jalǵasyp kele jatqan dostyǵymyzdyń bir belgisi retinde kitapty taýyp berseńiz» dep qolqa saldyq. Bashqurt áriptesimiz kitaptyń az danamen shyqqanyn aıtyp, qazir qolda qalmaǵanyn jetkizdi. Alaıda elektrondyq nusqasyn jiberýge ýáde etti.
Tarıhı sýrettiń birinshi qatarynda 7 adam otyr. Ekinshi qatarda 8, úshinshi qatarda 7 adam tur. Barlyǵy – 22 kisi. Sýret arnaıy fotostýdııada túsirilgen. Ony jerdegi kilem, qabyrǵadaǵy sýret, dekorasııa baıqatady. Beınelengen adamnyń kóbi fotoapparat obektıvine qaraǵan. Iаǵnı sýretke túsirgen adam – kásibı maman, óz isiniń bilgir sheberi ekeni baıqalady. Ahmet Baıtursynuly aldyńǵy qatarda ortada otyr. Qazaq ǵalymynyń kózinde oı, tolǵanys bar. Bul kózqarastan kúdik pen keler kúnge alańdaýshylyqty da sezýge bolady. О́zi reforma jasaǵan, Alash balasynyń ıgiligine aınalǵan, qansha adamnyń kózin ashyp, uıqysynan oıatqan, ilgeri damyǵan halyqtardyń qatarynan tabylýǵa sebepshi bolǵan qadirli tóte jazýdan, tól perzentinen týǵan jurty jaqyn ýaqytta aıyrylatynyn sezip otyrǵandaı. Kózi ashyq oqyǵan azamattar jazýdy ózgertýdiń astarynda úlken saıasat jatqanyn túsindi. Aqań da tatar zııalylarymen birlikte álippe reformalaý boıynsha komıssııada tize qosyp, jurtqa paıda ákeletin ıgi joldy qarastyrýdy oılap otyrǵan syndy. Qasyndaǵy keıbir azamattyń bet álpetinen azdaǵan kóterińki kúıdi, beımaral qalypty sezsek, Aqańnyń júzinen ondaı alańsyz jaıdy baıqamaımyz. Qazaq danasy tereń oı ústinde, tebireniste otyrǵandaı. Paltoǵa uqsas pıdjagi eki túımeli beldikpen jınaqy qysylǵan. Kóılegi, galstýgi, shashy, kózildirigi – bári de uqypty, tııanaqty. Bizdiń anyqtaýymyz boıynsha, sýrettegi 22 adam arasynda Ahmet Baıtursynuly jalǵyz qazaq. Tatar ǵalymy, oń jaq shette otyrǵan Muhammed Idrısov pen Ahmet Baıtursynuly aldynda ǵana qaǵaz bar. Bul jaıt ta eki ǵalymnyń qalǵandarynan bási bıik ekenin bildiretindeı. Ortadaǵy shaǵyn stolǵa eki adam ǵana sııady. Eki adamnyń biri – Ahmet Baıtursynuly. Aqańa ústel basynan, qurmetti jerden oryn berilgen. Qazaq ǵalymy aıaǵyn da, qolyn da aıqastyryp jınaqy otyr. Jas mólsheri jaǵynan Aqań barlyǵynan úlken sekildi. Sýret 1927 jyldyń kúz mezgilinde túsirilgen degen málimetti anyqtadyq. N.Mıftahýtdınova 1927 jyldyń qazan, qarasha aılary bolý kerek dep paıymdady. Aqańnyń jasy bul kezde 55 jastan asqan.
Ahmet Baıtursynulynyń 1926 jyly Baký qalasynda ótken Birinshi túrkitanýshylar sıezinde túsken sýreti men beınejazbasy tabylǵanda, ardaqty tulǵanyń ómiri men murasyna yntyzar qaýym zor qýanysh sezimde boldy. Tatarstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıi qorynan anyqtalǵan bul tarıhı sýrettiń de bizge berer taǵylymy mol.
Birinshiden, bul murany ult-azattyq Alash qozǵalysy rýhanı kóseminiń, aqyn, jýrnalıst, kósemsózshi, aýdarmashy, kórnekti ǵalym Ahmet Baıtursynulynyń qazaq qaýymyna beımálim sýreti dep sanaýymyzǵa negiz bar. «Kitap tarıhy mýzeıi» sóresindegi sýretke, sondaı-aq «samoızdat» úlgidegi jyly kórsetilmegen kitaptaǵy nusqaǵa A.Baıtursynulynyń esimi jazylmaǵan. Ýfada 2022 jyly jaryq kórgen kitaptyń taralymy az (200 dana ǵana). Ol kitapta Aqańnyń aty «A.Baıtýrsın» dep qysqa ǵana usynylǵan.
Ekinshiden, bul qundy muraǵat materıaly bizge kórnekti ǵalymnyń Qazan qalasyna 1927 jyldyń kúzinde jasaǵan issapary týraly tyń maǵlumat usynady. Osy ýaqytqa deıin A.Baıtursynulynyń Tatarstan astanasyna bardy degen derekti kezdestirmedik. Bul sapar kezinde qaıratker taǵy kimmen kezdesti? Ol jıynǵa Qazaq elinen jalǵyz ózi ǵana qatysty ma? Tarıhı sýret osy sekildi suraqtardyń jaýabyn naqtylaýǵa oı salady.
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Jantas Jaqyp 2016 jyly Ahmet Baıtursynulynyń «Ǵalymjan Ibrahımov túrki-tatar oıshysy, túrki-tatar bilgiri, túrki-tatar jazýshysy» atty tatar tilinde jazylǵan maqalasyn Qazannan taýyp, ǵylymı qaýymǵa usyndy («Egemen Qazaqstan» gazeti, 27.01.2016). Tatarstannyń «Bizdın ıýl» (Bizdiń jol) jýrnalynyń 1928 jylǵy 2-sanynda jaryq kórgen A.Baıtursynulynyń bul maqalasy tatar halqynyń kórnekti tilshi ǵalymy, jazýshysy, keıin qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan qaıratker tulǵasy Ǵalymjan Ibragımovke joldanǵan. Maqala sońynan «24.01.1928 – Qyzylorda» dep kórsetilgen. Iаǵnı bul maqalany Aqań 1927 jyldyń kúzinde, Qazannan oralǵannan keıin jazdy deýge tolyq negiz bar.
Teginde, Ahmet Baıtursynuly syndy ultymyzdyń birtýar perzentiniń árbir jyly, aıy, tipti kúni muqııat zerttelip, tereń zerdelengeni abzal. Isi de, ǵumyry da ǵıbratty tulǵanyń qazirgi qazaq qoǵamyna paıda berer ıgilik izderin aıqyndaı berý – zııalylar paryzy.
Qaıyrbek KEMEŃGER,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ qazaq ádebıeti kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
