Eske sala ketsek, MKK-niń «Digital Silk Road Company» JShS-ǵa (DSRC) tirkelgen baǵalar boıynsha keden brokeri mártebesin berý týraly usynysy «Atameken» UKP men osy saladaǵy bıznes ókilderiniń synyna ushyraǵan bolatyn. Bıznes-qaýymdastyq bul bastamany monopolııaǵa jol ashý, jemqorlyq táýekelderiniń artýy jáne ekonomıkany yryqtandyrýǵa baǵyttalǵan memlekettik saıasatqa tikeleı qaıshy dep esepteıdi. Fıskaldarǵa baǵynyshty memlekettik keden brokerin naryqqa shyǵarý áreketi kóptegen suraqtar týyndatady.
Osyǵan deıin «Atameken» UKP Qarjy mınıstrliginiń kedendik brokerlerdiń jumysyna aralasý sheshimine alańdaýshylyq bildirgen. Ulttyq palata basshysynyń orynbasary Tımýr Jarkenov memlekettik organnyń ókilettikterin keńeıtýdi qoldaıdy. «Mınıstrlik túsindirgendeı, usynys bıznes ókilderiniń kóptegen ótinishterimen baılanysty, olar jumys istep turǵan brokerler qyzmetiniń joǵary qunyn kórsetedi. Alaıda, bul usynys tek suraqtar týyndatady, sebebi qalyptasqan naryqta jumys isteıtin jańa operator engiziledi» deıdi T. Jarkenov.
UKP ókili memlekettik kedendik brokerdiń jeke oıynshylarǵa qaraǵanda anaǵurlym keń múmkindikteri men artyqshylyqtary bolady dep esepteıdi. T. Jarkenovtyń aıtýynsha, bul teńsizdikke jáne múddeler qaqtyǵysyna ákelýi múmkin. «Iаǵnı, memleket, bir jaǵynan, kedendik zańnamanyń barlyq talaptaryn saqtaýy, ekinshi jaǵynan - brokerlik qyzmet kórsetýi tıis. Osy turǵyda bul sybaılas jemqorlyq táýekelderine alyp keledi dep oılaımyz» dep atap ótti ulttyq palata basshysynyń orynbasary.
Sarapshynyń aıtýynsha, ázirge másele talqylanýda. UKP bıznes-qoǵamdastyqty kelissózder úderisine shaqyrady.
Bul joly Qarjy vıse-mınıstri Erjan Birjanov bul bastama monopolııa qurýǵa emes, keden qyzmetteri naryǵyndaǵy tártipti ornatýǵa baǵyttalǵanyn aıtty. «DSRC naryqqa barlyǵymen teń jaǵdaıda kiredi, oǵan eshqandaı erekshe quqyq berilmeıdi. Oǵan da jekemenshik kompanııalar sııaqty talaptar qoıylady ári tekserýler júrgiziledi», – dedi ol.
«Biz barlyǵyn tartyp alyp, bárin ózi isteıtin «qubyjyqty» jasap shyǵaraıyn dep otyrǵan joqpyz», – dep sendirdi vıse-mınıstr.
Ol postkeńestik elderdiń tájirıbesin mysalǵa keltirip, onda da kedendik qyzmet kórsetý naryǵy ashyq emes ekenin atap ótti. Sondaı-aq, reformalardyń qajettiligin rastaıtyn MKK-niń materıaldarymen tanysýǵa shaqyrdy. Onda Qytaı kásipkerleri, elshileri men konsýldarynyń shaǵymdary qamtylǵan.
Bıznes neden qaýiptenedi?
О́z kezeginde bıznes ókilderi MKK-niń ýájderimen kelispeı otyr jáne bul bastama naryqty monopolııalaýǵa, jemqorlyqtyń artýyna jáne zańbuzýshylyqtarǵa alyp keledi degen pikirde.
«Atameken» UKP Kedendik ákimshilendirý departamentiniń dırektory Dına Mamasheva Qazaqstanda kedendik qyzmetter naryǵy damyǵan jáne básekege qabiletti ekenin aıtyp, brokerlerdiń baǵalaryna qatysty shaǵymdardy alǵash ret estip turǵanyn jetkizdi.
«MKK DSRC arqyly bárin bir qolǵa jınap otyr: bul – ekonomıkalyq operator da, qoıma ıesi de, sıfrlyq sheshimderdiń ázirleýshisi de, endi oǵan keden ókili fýnksııasy da qosylmaq. Bul – óte erekshe ári qaýipti fýnksııalar jıyntyǵy», – dep atap ótti Mamasheva.
Onyń aıtýynsha, kvazımemlekettik kompanııanyń tirkelgen baǵalardy engizýi jeke kompanııalardy naryqtan yǵystyrýǵa ákeledi. Sonymen qatar, ol MKK retteýshi jáne naryq oıynshysy retinde múddeler qaqtyǵysyn týdyratynyn, al bul baqylaýdyń ashyq bolmaýyna yqpal etip, jemqorlyq táýekelderin arttyratynyn aıtty.
UKP ókili buryn bolǵan keleńsiz mysaldardy da eske saldy: buǵan deıin memleket múddesin qorǵaýǵa tıis bolǵan ekonomıkalyq operatorlar zańsyz taýar jetkizý arnalaryna aınalǵan. Sondaı-aq, ol qazirdiń ózinde DSRC basqarýyndaǵy ýaqytsha saqtaý qoımalary boıynsha klıentterdi májbúrleý derekteri bar ekenin aıtyp, ákimshilik resýrstardy teris maqsatta paıdalaný múmkindigin alǵa tartty.
Qazaqstandyq kedendik brokerler qaýymdastyǵy keńesiniń tóraǵasy Gennadıı Shestakov «Atameken» ustanymyn qoldap, bastamany negizsiz jáne básekelestik naryqqa tikeleı qaýip dep atady.
Ol DSRC tirkelgen baǵalary is júzinde salyq tóleýshiler esebinen sýbsıdııalanatyn memlekettik qamtamasyz etýdiń arqasynda naryqtaǵydan edáýir tómen bolatynyn túsindirdi.
«Bul DSRC-ge ózindik qunynyń 15-25% -dyq ádiletsiz artyqshylyq beredi, bul jeke brokerlerdi birden naryqtan yǵystyrady. Brokerlerdiń joǵary baǵalaryna shaǵymdar týraly málimdemeler oıdan shyǵarylǵan, al negizgi problema ótkizý pýnktterinen ótýdiń ashyq tehnologııasynyń joqtyǵynda, bul deklaranttardy «taratýshylar» qyzmetine júginýge jáne belgilengen baǵadan edáýir artyq tóleýge májbúrleıdi», deıdi Shestakov.
Qaýymdastyq tóraǵasy «Memlekettik múlik týraly» Zańnyń 164-babyn jáne Keden kodeksiniń 493-babyn tikeleı buzǵandyǵyn atap ótti, sebebi memleket básekelesti tikeleı qurady, bul memlekettik qurylym ishinde baǵa kelisimi bolyp tabylady.
Ol MKK ótkizý pýnktterinde ashyq tehnologııalyq prosesterdi qurýǵa, jasyl dálizdi engizýge jáne onyń pikirinshe, «baqylanatyn sybaılas jemqorlyqqa» jáne kásibı naryqty buzýǵa ákeletin memlekettik brokerdi qurýǵa emes, naryqtyń barlyq qatysýshylaryna teń jaǵdaılardy qamtamasyz etýge nazar aýdarýdy usyndy.
Ulttyq ekonomıka mınıstrligi de MKK bastamasyn qoldamady, bul máseleni AZRK-men pysyqtaý qajet ekenin aıtty.Ulttyq ekonomıka mınıstrligi de bul bastamany qoldamady, sebebi bul másele Básekelestikti qorǵaý agenttigimen (BQDA) birlese otyryp pysyqtaýdy talap etedi.
«SEQMEO» ZTB tóraǵasy Qurman Aldabergenov MKK usynystary Kásipkerlik kodekstiń 192-babyna, QR «Tabıǵı monopolııalar týraly» Zańyna qaıshy keletinin, sondaı-aq bul – múddeler qaqtyǵysy men jemqorlyq táýekelderin týdyratyn faktor ekenin málimdedi.
Eń bastysy, MKK usynyp otyrǵan DSRC kompanııasy óz qyzmetiniń tehnologııasyn, naryqtaǵy jumys tetikterin áli kúnge deıin tanystyrmaǵan.
Memlekettik organdar men bıznes arasyndaǵy pikirtalas ustanymdardyń tereń alshaqtyǵyn kórsetti. Qarjy mınıstrligi DSRC qyzmetter qunyn tómendetip, naryqty «sur aımaqtan» shyǵarýǵa múmkindik beretinin aıtyp otyr. Sonymen qatar, kásipkerler bul bastama básekelestik ortanyń buzylýyna, zańnamanyń buzylýyna jáne ákimshilik resýrstyń paıdalanylýyna ákeledi dep esepteıdi.
Sarapshylar jaǵdaı monopolııaǵa qarsy saıasat pen ekonomıkany yryqtandyrý qaǵıdattaryna qatysty bolǵandyqtan, salalyq pikirtalas sheńberinen shyǵyp ketetinin atap ótti.
Ázirge taraptar ymyraǵa kele almaı otyr. Qorytyndy sheshimder úkimet pen QRQA ustanymyna baılanysty bolady. Basty suraq - naryqtyq básekelestikke nuqsan keltirmeı, memleket mindetteri men bıznes múddeleri arasynda tepe-teńdikti tabýǵa bola ma?» degen suraqtyń jaýaby naqtylanǵan joq.
