Foto: Ashyq derekkóz
– Áset Keńesbekuly, kásibı mereke qarsańynda áńgimemizdi jalpy salanyń mán-mańyzynan bastasaq. Qazaqstan úshin atom energetıkasynyń basty máni nede?
– Tómen kómirtekti energııaǵa jahandyq aýysý jaǵdaıynda atom generasııasy senimdi jáne ekologııalyq taza energııa kózi retinde qarastyrylady. Qazaqstan Parıj kelisiminiń qatysýshysy bola otyryp, 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý boıynsha mindettemelerdi aldy. Atom energetıkasyn damytý osy maqsatty iske asyrýdyń negizgi quraldarynyń biri retinde qarastyrylady.
Halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń boljamy boıynsha 2050 jylǵa qaraı elektr energııasyn álemdik tutyný eki esege artady. Mundaı ósý kelesi birqatar faktorlarǵa baılanysty: demografııalyq jáne ekonomıkalyq damý, jedeldetilgen ındýstrııalandyrý, kólikti elektrlendirý, sondaı-aq energııany kóp qajet etetin sıfrlyq ınfraqurylymnyń keńeıýi – derekter ortalyqtary, esepteý klasterleri jáne bulttyq platformalar. Suranystyń osyndaı qarqyndy ósýi jaǵdaıynda búkil álem boıynsha memleketter ózderiniń energetıkalyq strategııalaryn túzetýde, jańa jobalardy iske asyrýdy jandandyrýda jáne energetıkalyq áleýetti arttyrýda. Osy turǵyda atom energetıkasy ondaǵan jyldar boıy turaqty elektr energııasymen qamtamasyz ete alatyn senimdi, boljamdy jáne joǵary tıimdi bazalyq generasııa kózi retinde qaıtadan aldyńǵy qatarǵa shyǵady.
– Elimizde qýat tapshylyǵy máselesi jıi qozǵalyp júr. Atom energetıkasy bul máseleni sheshýge qalaı kómektese alady?
– Qazaqstan úshin atom energetıkasyn tańdaý jahandyq úrdisterge ǵana emes, sonymen qatar obektıvti ishki syn-tegeýrinderge de baılanysty. Qazaqstan Respýblıkasynyń Biryńǵaı energetıkalyq júıesindegi elektr energııasy men qýatynyń 2025-2031 jyldar kezeńine boljamdy teńgerimine sáıkes 2031 jyly qýat tapshylyǵy qajetti rezervti eskere otyryp 4799 MVt-ty quraıtyn bolady.
Atom energetıkasynyń damýy elge tek energetıkalyq ǵana emes, sonymen birge mańyzdy áleýmettik-ekonomıkalyq áser beretinin atap ótken jón. Aýqymdy qurylys jáne ónerkásiptik jobalar aralas salalardy – mashına jasaý, metallýrgııa, qurylys jáne elektrotehnıkalyq materıaldar óndirisin damytýǵa serpin beredi. Qurylys kezeńderinde de, ınjenerlik, ǵylymı, bilim berý jáne servıstik qurylymdarda da myńdaǵan jumys oryndary ashylady. Ulttyq kadrlardyń biliktiligi artyp, eksporttyq áleýet nyǵaıady jáne óńirlik damý qarqyn alady.
– Agenttik ázirlegen 2050 jylǵa deıingi damý strategııasy da osy maqsatqa baǵyttalǵany belgili. Onyń basty baǵyttaryn tarqatyp aıtsańyz.
– Qazirgi ýaqytta QR Atom energııasy jónindegi agenttigi «Qazaqstan Respýblıkasynyń atom salasyn damytýdyń 2050 jylǵa deıingi strategııasy» jobasyn ázirledi, ol qazirgi ýaqytta múddeli memlekettik organdardyń kelisiminde. Strategııa jobasynda Qazaqstanda mynadaı baǵyttardy damyta otyryp, zamanaýı jáne ornyqty ıadrolyq klasterdi qalyptastyrý kózdelgen:
- birneshe atom elektr stansııalaryn salý;
- perspektıvaly ýchaskelerde izdestirý jáne geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizý arqyly shıkizat bazasyn damytý;
- jańa óndirister qurý arqyly ıadrolyq otyn sıklin damytý;
- radıoaktıvti qaldyqtarmen jáne paıdalanylǵan ıadrolyq otynmen jumys isteý;
- atom salasy obektileriniń ıadrolyq, radıasııalyq jáne fızıkalyq ıadrolyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý;
- ǵylymı qalalar qurý jáne zertteý ınfraqurylymyn jańǵyrtý arqyly ıadrolyq ǵylym men ıadrolyq medısınany damytý;
- atom salasy obektilerin salý, paıdalaný jáne olarǵa qyzmet kórsetý prosesine otandyq kásiporyndardy, mamandar men tehnologııalardy barynsha tartý maqsatynda óndiristi oqshaýlaý jáne jergilikti qamtýdy damytý;
- orta býynnan bastap joǵary bilikti mamandarǵa deıin kásiptik bilim berýdiń barlyq deńgeılerin qamtıtyn atom salasynyń kadrlaryn daıarlaý.
Sondaı-aq otandyq joǵary oqý oryndaryn qoldaý, halyqaralyq bilim berý yntymaqtastyǵy jáne reaktor trenajerlarynda mamandardy praktıkalyq daıarlaý kózdeletin bolady. Strategııada kózdelgen basym mindetterdiń biri atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný salasyndaǵy qyzmetti sapaly qadaǵalaý men baqylaýdy qamtamasyz etý maqsatynda normatıvtik-quqyqtyq jáne ınstıtýsıonaldyq bazany damytý bolyp tabylatynyn atap ótý qajet.
– Qoǵamda jıi talqylanyp júrgen taqyryptyń biri – atom elektr stansııasyn salý. Bul jobanyń negizi artyqshylyqtary qandaı?
– Qazaqstanda AES salý jobasyn iske asyrý eleýli artyqshylyqtarǵa ıe. Eń aldymen, zamanaýı (3+ býyn) atom elektr stansııalary kópdeńgeıli qorǵaý júıelerimen jabdyqtalyp, halyqaralyq standarttarǵa tolyq sáıkes keledi, bul joǵary deńgeıdegi qaýipsizdikti qamtamasyz etedi. Ekologııalyq turǵydan alǵanda, AES is júzinde parnıktik gazdardy shyǵarmaıdy jáne kómir generasııasymen salystyrǵanda kómirtektik izdi azaıtýǵa múmkindik beredi.
Sondaı-aq, jobanyń ekonomıkalyq tıimdiligi eldi uzaq merzimge turaqty ári salystyrmaly túrde arzan elektr energııasymen qamtamasyz etýinde. Sonymen qatar, AES qurylysy jańa jumys oryndaryn quryp, ǵylym men tehnologııanyń damýyna serpin beredi, sondaı-aq jergilikti uıymdardyń qatysýyn keńeıte otyryp, ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrady. Osylaısha, joba qaýipsizdikti, ekologııany jáne memleket úshin strategııalyq tıimdilikti ushtastyrady.
– Iаdrolyq qaýipsizdik máselesine toqtalsaq. Qazaqstan bul baǵytta qandaı halyqaralyq mindettemelerdi basshylyqqa alady?
– Qazaqstan ulttyq zańnamamen qatar, Iаdrolyq qaýipsizdik týraly konvensııa, Paıdalanylǵan otyn men radıoaktıvti qaldyqtardy qaýipsiz basqarý jónindegi birlesken konvensııa, Iаdrolyq apat týraly jedel habarlaý jónindegi konvensııa, Iаdrolyq materıaldyń fızıkalyq qorǵalýy týraly konvensııa, Iаdrolyq apat nemese radıasııalyq apat jaǵdaıynda kómek kórsetý týraly konvensııa, Iаdrolyq zalal úshin azamattyq jaýapkershilik týraly Vena konvensııasy jáne Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart aıasyndaǵy halyqaralyq mindettemelerdi de basshylyqqa alatynyn atap ótken jón.
Barynsha ashyqtyq pen senimdi qamtamasyz etý maqsatynda táýelsiz halyqaralyq saraptama tartylatyn bolady. Mysaly, Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń (AEHA) óz múshe memleketterine ıadrolyq qaýipsizdik jáne fızıkalyq qorǵanys sııaqty keń aýqymdy salalardy qamtıtyn sholý mıssııasy, saraptamalyq baǵalaý, konsýltasııalar, oqytý jáne tehnıkalyq kómek qyzmetterin usynady.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan –
Qyrmyzy Jumaǵalıqyzy
