– Muqash Zulqarnaıuly, Jambyl oblysyndaǵy irgeli ujymdy uzaq jyl basqardyńyz. Jumysshy mamandyq ıeleriniń jaı-kúıin jaqsy bilesiz. Qoǵamda eńbek adamdaryn qanshalyqty nasıhattaı alyp júrmiz?
– Ýnıversıtetti bitirgen soń, joldamamen jumysqa ornalasyp, «Qazfosfat» kompanııasynda taban aýdarmaı 41 jyl eńbek ettim. Onyń ishinde 17 jyl 6 myńnan astam jumysshy eńbek etetin ujymǵa basshy boldym. Qaınaǵan óndiris ortasynda shyńdalǵandyqtan, jumysshy mamandyq ıeleriniń qandaı aýyr jumysty atqaratynyn jaqsy bilemin. Sondyqtan da aldymen áleýmettik máselelerdi ońtaıly sheshýge tyrystyq. Eńbekaqylaryn kóbeıtýge, olardyń qoǵamdaǵy bedelin kúsheıtýge barymyzdy saldyq. Kásibı merekede, memlekettik meıramdarda negizinen jumysshy mamandyq ıelerin marapattaýǵa basymdyq berdik. Bul úrdis
kásiporynda áli de jalǵasyp kele jatyr.
Elimizde halyq sany 20 mıllıonnan asady, onyń ishinde 9 mln-nan asa azamat jumys isteýge qabiletti, ár salada eńbek etip júr. Azamattardyń 2 mln-nan astamy – ózin-ózi jumyspen qamtýshylar. Olardyń ishinde iri bıznes ókilderinen bastap, shaǵyn kásipkerler de bar. Elimizde saýda salasynda sharýasyn dóńgeletkendi qup kóretin azamattardyń shoǵyry qalyń – 16%. Balabaqshadan bastap joǵary oqý ornyna deıingi bilim salasynda eńbek etetin azamattardyń úlesi – 12%, óndiriste eńbek etýshiler de 12%.
Jumysshy mamandyq ıeleri uǵymynyń aýqymy keń ekenin erekshe aıtyp ótken jón. Jumysshy mamandyqtar degende kóbine óndiris salasyna qatysty mamandardy ǵana eskeremiz. Aýyl sharýashylyǵy, qurylys, óńdeý salasynda eńbek etip júrgender de kóp. Bulardyń barlyǵy da – jumysshy mamandyq ıeleri.
– О́ńirlerdi aralap, óndiris oryndaryna da jıi barasyz. Qaı salada maman tapshylyǵy baıqalady?
– Kadr tapshylyǵy ár salada bar. Jumysshy mamandar, bilikti kadrlar qashanda suranysqa ıe. О́ńirlerdegi óndiristerdi, sharýashylyqtardy, kásiporyndardy aralaǵanda baıqaımyz, jumysshy mamandarǵa degen suranys joǵary, kadr máselesi óte ózekti. Aıtalyq, aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń jetekshileri únemi bilikti mamandarǵa zárý ekenin alǵa tartady. Erterekte mehanızatorlardyń, júrgizýshilerdiń arnaıy oqý kýrstarynda biliktiligin shyńdap otyratyn jaqsy dástúr bolatyn. Búginde aýyl sharýashylyǵyna shetelden ozyq tehnıkalar kóptep kelip jatyr. Onyń tilin biletin talapty jas mamandar tapshy. Mundaı másele ózge salalarda da bar. О́ıtkeni keıbir mamandyq túrlerine mamandar óte qat, tipti tabý qıyn. Bilikti mamandardyń eńbegine aýyl sharýashylyǵy salasynda joǵary jalaqy tólenedi. Tipti aı saıyn 1 mln teńgege deıin tabys tabatyn jumyskerler bar. Búginde aýyl sharýashylyǵy ujymdarynyń basshylary jumysshylardyń biliktiligin arttyryp, kadr máselesin ózderi sheshýge talpynyp, tyrysyp jatyr.
– Jumysshy mamandyqtarǵa jastardy qyzyqtyrý isi kenjelep turǵan joq pa?
– Jumysshy mamandyqtarǵa jastardy tartyp, qyzyqtyra bilýdiń mańyzy joǵary. Mekteptiń joǵary synyp oqýshylarymen keleshekte kim bolamyn degen másele tóńireginde kezdesýler ótkizip, jumysshy mamandyq ıelerimen suhbattasyp, óndiris oryndaryna saıahat uıymdastyrý syndy jumys qarqyndy júrgizilýge tıis. Kásiptik baǵdar berý isin kúsheıtý de mańyzdy. Mundaı is-sharalar jer-jerde júzege asyrylyp ta jatyr. Ári qaraı jalǵastyra berý qajet. Mektepte oqýshylardyń qabilet-qarymyna, beıimine qaraı mamandyqtarǵa durys baǵyttap, baǵdar bere alsaq, bul máseleni ońtaıly sheshe alamyz. Keleshekte qaısybir salalarda jumys kúshi azaıyp, kadr tapshylyǵy tyǵyryqqa tiremesin desek, máseleniń aldyn alýǵa umtylǵan abzal.
Bıyl óndiris salasynda aýqymdy 190 joba iske asyrylady dep josparlandy, onyń jartysynan kóbi júzege asty. О́ndiris ornynyń qurylysy júrgende, keıin ashylyp, iske qosylǵanda da jumys kúshi qajet. Iаǵnı mamandarǵa suranys ár kezde bolady. Munaı-hımııa, gaz-hımııa, metallýrgııa, taý-ken salalarynda da irgeli óndirister, kásiporyndar salynady. Olarǵa biliktiligi joǵary kadrlar kerek. Kásiptik bilim beretin kolledjder men joǵary oqý oryndarynda eńbek suranysyn qamtamasyz etetin mamandardy daıarlaý júıeli jolǵa qoıylýǵa tıis.
Taǵy bir túıtkil bizde óziniń mamandyǵymen jumys istemeıtin, kerisinshe, basqa salada eńbek sińirip júrgen jandardyń da qarasy kóp. О́z qalaýymen emes, adasyp kelip ne bolmasa ata-anasynyń baǵyttaýymen oqyǵanymen, sol salada eńbek etýge qulqy bolmaıdy. Jumysqa ornalasqannyń ózinde ıgerip kete almaı qınalady. Bir ǵana mysal, Jambyl oblysyndaǵy «Qazfosfat» kompanııasyn basqarǵan jyldary jumysqa ornalasýǵa yqylas tanytatyn azamattar jıi keletin. Kópshiliginiń mamandyǵy óndirispen múlde qabyspaıdy. Jumys berýshi mekeme bolǵandyqtan, olardy qabyldap, óndiris tehnologııasyn, eńbek qaýipsizdigin, jumysshynyń mindetteri men júktemesin úıretýge ýaqyt ketedi. Iаǵnı bilim bazasy joq jandardy sol salaǵa beıimdeýge kompanııa qosymsha qarajat shyǵyndaıdy.
Qazir de maǵan saýal joldaýshylardyń arasynda jumysqa ornalasýǵa qoldaý tanytsańyz dep habarlasatyndar kóp. Biraq kópshiliginiń joǵary bilimi joq, keıbiri basqa mamandyqty meńgergen, soǵan qaramastan óndiriste jumys isteýge yqylasty. Bul problema basqa salalarda da bar. Sondyqtan ár úıde ata-ana balasynan keleshekte qandaı mamandyq ıesi bolatynyn surap, soǵan qaraı beıimdese, quba-qup. Árbir jas maman óziniń meńgergen mamandyǵymen ónimdi eńbek etýge talpynǵany durys.
– Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda ınvestısııa tartýǵa basa mán berip, tıisti organdarǵa tapsyrma júktedi. Qazynaǵa túsken qarjy óndiris, kásiporyndardyń salynýyna, jumys oryndarynyń artýyna septigin tıgizetinin de basa aıtty.
– О́ndiris, kásiporyn salynyp, iske qosylsa, jumys oryndary ashylyp, suranys artady. Prezıdent jýyrda AQSh-qa resmı saparmen baryp, birneshe eldiń basshylarymen kezdesti. Álemdegi alpaýyt kompanııalardyń, bıznes qaýymdastyqtardyń jetekshilerin qabyldap, kelissózder júrgizdi, birqatar kelisimge qol qoıyldy. Jetekshi memleketter elimizdegi ýran óndirisi, energetıka salasy, qarjy júıesin sıfrlandyrý syndy baǵyttarǵa ınvestısııa quıýǵa yqylas tanytty. Kásiporyndar salynsa, jańa jumys oryndary qosa ashylady. Sol turǵyda memleketimizge ınvestısııa tartý ýaqyt talaby ári eshqashan mańyzyn joımaıdy.
Áńgimelesken –
Qýanysh NURDANBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»
