Analar keńesiniń «Salaýatty sana» jobasyn iske asyrý boıynsha kezekti otyrysyn Qaraǵandy oblysynda ótkizý týraly sheshim qabyldanǵanda keselder qaterin talqylaı otyryp, odan arylý, saqtaný joldaryn, áleýetimizdi kórsetýdi maqsat ettik. Tańdaýdyń Qaraǵandyǵa túsýi munda arnaıy mamandar daıyndalatyn oqý oryndardyń shoǵyrlanýymen baılanysty. Keseldermen kúreste aldyńǵy shepte júretin qyzmetkerler oqıtyn Ishki ister akademııasy; psıholog, addıktolog, narkolog dárigerlerdi daıyndaıtyn E.Bóketov atyndaǵy medısına ýnıversıteti, adam qanyndaǵy esirtki zattardy aıqyndaıtyn zerthana bar. Analarǵa solardy kórsetip, keselderge qarsy kúreste «jalań qol» emes ekenimizdi uqtyrý kerek boldy.
Jıynymyz erekshe bastaldy: bir kún buryn oblys ortalyǵyndaǵy K.Stanıslavskıı atyndaǵy orys drama teatry forýmǵa qatysýshylarǵa arnap «7» atty derekti spektakl qoıdy. Onda túrli elderde áıelder jasaǵan jeti rezonanstyq qylmys baıandalady. Bir ereksheligi - kórermenderdiń qoıylymǵa qatysýy. Olardyń jasaǵan qylmysy týraly monologtaryn tyńdaı kele, bostandyqqa shyǵýyna bolatyny/bolmaıtyny týraly daýys berý kerek.
Keıipkerler: qansha jyl boıy uryp-soǵyp kelgen kúıeýin óltirgen áıel; aldanyp aıaǵy aýyrlap qalyp, balasyn qoqysqa tastaǵan jas qyz; aqsha tabý úshin alaıaqtyq jasaǵan ónertapqysh áıel; esirtki býymen óziniń oqýshysyn aınaldyryp, qatynasta bolǵan muǵalim; qara nıetti adamnyń arbaýyna túsken jáne ózi de solaı basqalarǵa zalaly tıgen áıel; esirtkiden «kúsh alyp», ózin qorlaǵandardyń bárin óltirgen býllıng qurbany; tapsyryspen ýly qospa daıyndap, san adamnyń ólim qushýyna sebepshi bolǵan qartań áıel…
Bári – biz kúndelikti aqparat leginen estip júrgen qylmys túrleri. Spektakl sońynda júrgizýshi bostandyqqa shyǵýy úshin daýys jınaǵan áıeldiń otbasylyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna arnalǵan ortalyq ashqany, biraq qoldaý bolmaǵandyqtan onyń jabylyp qalǵany; bostandyqqa shyqpaıtyn bolǵan jas qyzdyń «anammen bolǵansha osy jer jaqsy» degeni; ýly zat daıyndaıtyn qartań áıeldiń «dárilik» qospasyna suranys artqany týraly aqparat aıtty. Jáne eń aýyry – bul áıelderdiń jasaǵany qoǵamnyń ózi qalyptastyrǵan qylmys dep túıindeýinde.
Spektakldi qoıýshylar reseılikter eken. Olar qoǵamdaǵy keselderdi eńserýdegi óner men mádenıettiń rólin tereń túsingendigin kórsetipti.
Al bizde she? Bul bizdiń elde de ózekti taqyryp emes pe? Basqa analardyń kóńilinde de «bizde mundaı qoıylym bar ma eken?» degen suraq ketkeni anyq.
Oblysta nashaqorlyqqa qarsy kúrestiń qalaı júrgizilip jatqanyn sózben emes, kórneki túrde jetkizý úshin jıynǵa deıin joǵaryda atalǵan oqý oryndarynan basqa birneshe obektige apardy. Jastardyń nashaqorlyq toryna túsýiniń bir sebebi – olardyń bos ýaqytyn qalaı ótkizerin bilmeı, sendelip júrýi, jumyssyzdyq, əleýmettik qoldaýdyń jetkiliksizdigi. Bul – barlyq jerde bar jaǵdaıdy sheshýge Qaraǵandy keshendi túrde kelipti: túrli baǵytta jumys isteý úshin jastar resýrstyq ortalyǵyna arnaıy ǵımarat salynǵan. Onyń alańdary men kabınetterinde ómir qaınap jatyr: semınar, sheberlik sabaqtary ótýde, psıhologııalyq, quqyqtyq qoldaý kórsetilýde; sonyń ishinde nashaqorlyq pen esirtki qylmysyna baılanysty jan-jaqty aqparat berilýde.
Ortalyq munda kelgenderdi ómirden óz ornyn tabýǵa jeteleıdi eken. Olarǵa boıyndaǵy qabiletin ashýǵa baǵyttalǵan: rolık túsirýge, dybys jazýǵa qajetti quraldarmen jabdyqtalǵan stýdııa, ónerin ushtaýǵa úıretetin sheberhana, sportqa baýlıtyn zaldar esigin aıqara ashqan. Kún ótken saıyn jastardyń tanymyn keńeıtetin baǵyttar kóbeıip, qyzmetterin usynýda. Biz solardyń biri – Qazaqstanda esirtkiniń taralýyna qarsy jumys isteıtin «EsBol» qorynyń front-ofısynyń ashylýyna kýá boldyq.
Qor basshysy Jandos Aqtaev front-ofıstiń qurylýy bolashaq urpaqty qorǵaý jolyndaǵy naqty qadam ekenin, onyń jumysy aıasynda túrli baǵyttar boıynsha mamandar tartylyp, qala jastaryna turaqty túrde keńes berý, qoldaý kórsetý jáne esirtkige qarsy ımmýnıtet qalyptastyrý jumystary júrgiziletinin málimdedi. Jańa keńse qyzmetkerlerinen kúni búginge deıin esirtki satý jáne jastardy tartý boıynsha 5 myńnan astam narko-shoptar joıylǵanyn estidik. Olar: «Biz aqparattandyrý jáne jastardy qorǵaý arqyly esirtki qylmysynyń aldyn alatyn bolamyz», - dep qulshynyp otyr.
Taǵy bir joba nazarymyzdy aýdardy. Ol – eriktiler klýbynyń «Teń teńimen» atty jobasy. Onyń ereksheligi – jastardyń esirtki toryna túsken qurdastarymen jumys istep, qoldaý kórsetýi. Shyndyǵynda, tabıǵat zańy sondaı – qashanda jastary shamalas adamdar bir-birimen tez til tabysady. Bizdi eriktilerdiń osy erekshelikti oń maqsatta paıdalaný nıetteri qýantty. Osyndaı úırenýge, taratýǵa turarlyq jumystarmen, jaqsy bastamalarmen tanysqan analar otyrys ótkiziletin jerge mol ásermen jınaldy.
Analar keńesiniń keńeıtilgen otyrysy «Nashaqorlyq – turaqtylyqqa tóngen qater» degen taqyryppen ótti. Forýmǵa kelýshiler qarasynyń kóptigi, BAQ-taǵy anonstar, jıynǵa oblys ákimi Ermaǵanbet Bólekpaevtyń ózi moderatorlyq etýi Analar keńesi uıymynyń bedeli artýy jáne óńirde bul máseleniń ózektiligine mán berilýi dep qabyldadyq. Ádettegideı, jıynymyzǵa ortalyq memlekettik organdar – Ishki ister, Oqý-aǵartý, Bas prokýratýra, Densaýlyq saaqtaý mınıstrliginiń ókilderi, «EsBol» qoǵamdyq qorynyń, Ákeler odaǵynyń basshylary, basqa da múddeli mamandar qatysty.
Jıyn tizginin ustaǵan oblys əkimi E.Bólekbaev óz sózinde forým taqyryby boıynsha birqatar oılaryn ortaǵa saldy. Atap aıtqanda, qoǵam betpe-bet kelip otyrǵan keselderdiń biri – nashaqorlyqpen kúreste otbasy men qoǵamnyń birlese jumys isteýi kerektigine nazar aýdartty. Keseldiń saldary emes, sebebin tanı bilý, aldyn alý sharalary aýrýhanalarda, bas erkindigi shektelgen jerlerde emes, otbasynda, mektepte júrgizilýi kerektigine toqtaldy. Bul rette, eresekterdiń balalarǵa durys baǵdar berýi, rýhanı damý men sportpen aınalysýǵa qamqorlyq tanytýyn aıta kelip, ózimiz tanysqan jastardyń resýrstyq ortalyǵyn mysalǵa keltirdi.
Ár spıker kún tártibindegi máselege óz mekemesi, uıymy turǵysynan qarap, oı aıtty. Mysaly, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Medısınalyq jəne farmasevtıkalyq baqylaý komıtetiniń Qaraǵandy oblysy boıynsha departamentiniń bastyǵy Olga Smırnova təýeldilik týdyratyn dárilerdi reseptsiz satýdy boldyrmaý baǵytynda kóp jumys atqarylǵanyn, kemshilikter de anyqtalǵanyn jasyrǵan joq. Ol resept berýde keıbir ólshemderdi qatańdatyp, jetildirý qajet, al medısına jəne farmasevtıka qyzmetkerleri halyq arasynda aqparattandyrý sharalaryn júrgizýi tıis degen usynys aıtty.
O.Smırnova hanymnyń baıandamasynda QHA janyndaǵy respýblıkalyq Analar keńesiniń «Jasyl sertıfıkat» jobasy boıynsha nátıjeli jumys jasalǵanyn estý bizdi qýantqany ras. О́ıtkeni bul – barlyq óńirde derlik iske asyrylyp, búginde təýeldilik týdyratyn dərilik preparattardyń dərihanalarda reseptisiz satylýyna qoǵamdyq baqylaý jasaýǵa bolatynyna kóz jetkizgen joba.
«Əkeler odaǵy» birlestigi men Analar keńesi – yntymaqtasa jumys isteıtin qoǵamdyq uıymdar. О́ıtkeni ekeýiniń de basty mıssııasy – urpaq tárbıesi, elimizdiń deni saý, sanaly, bilimdi, patrıot azamattaryn qalyptastyrý. Sol jolda kezdesetin qıyndyqtar da, sheshetin máseleler de ortaq. Respýblıkalyq «Əkeler odaǵy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Maqsutbek Aıtmaǵanbet deni saý urpaq úshin qamqorlyqty ol ul-qyz bolyp óskende emes, anasynyń boıyna bitken kezden bastaý kerek dedi. Bul sózine zertteýshilerdiń anasy júktilik kezinde esirtki paıdalanǵan bolsa, balalardyń 95-97% eleýli psıho-fızıkalyq aýytqýmen týý qaýpi bar degen boljamyn dálel retinde keltirýi jınalǵandarǵa oı salǵany anyq.
Esirtki qoldaný ishtegi náreste túgil eresekterde de mıdyń jumysyn buzatyny belgili. Sondyqtan bul aqparat tıisti organdarǵa berilgen dabyl degen oıdamyz. О́ıtkeni, esirtki naryǵy qarqyndy damyp bara jatqan qazirgi kezde memlekettik deńgeıde sharalar qolǵa alynbasa, Quryltaıda Memleket basshysy aıtqandaı, búkil qoǵam bolyp birigip, ymyrasyz kúres júrgizilmese, kesh qalýymyz múmkin.
Analar keńesiniń otyrystarynda kún tártibindegi máseleni teorııalyq jaǵynan ǵana emes, praktıkalyq turǵydan taldaý dástúrge aınalyp keledi. Iаǵnı, naqty keselge tap bolyp, onyń ýly qarmaǵynan qutyla alǵan adam aǵynan jarylyp, jınalǵandarǵa óz basynan keshkenin baıandaıdy. Bul jolǵy keıipker – uzaq merzimdi remıssııadaǵy psıholog-addıktolog Assalaý Dəýren, 15 jyl boıy nashaqorlyq pen oıynqumarlyq tuzaǵynda júrip, odan qutylý úshin kúsh-jiger tapqan jigit. «Bastapqyda volonter boldym, keıin psıholog mamandyǵyn alǵan soń, ózim sııaqty basqa nashaqorlarǵa kómektese bastadym, - dep bastady ol áńgimesin.
Dáýrenniń aıtýynsha táýeldilik – otbasylyq aýrý, bireýi tutylsa, basqalary da qutyla almaıtyn kesel. Iаǵnı, emdelý de – sáıkesinshe toptyq túrde ótýin qajet etetin, otbasy músheleriniń túgel saýyǵýynan turatyn kúrdeli prosess. Onyń túsingeni – esirtki óltiredi. Muny ol əkesiniń taǵdyry arqyly uqqan. Ol ósken otbasynda keselge tosqaýyl qoıýǵa áke-shesheniń əl-aýqaty, aqyl-oıy jəne bala-shaǵasyna qamqorlyq jasaýy jetispedi. Bul oıyn ol: «Men ata-anama da, olardyń bastan keshken qıyn-qystaý kúnderine de renjimeımin. Men odan da sabaq aldym. Iаǵnı, bolashaqta ata-ana retinde óz jaýapkershiligim qandaı ekenin bilemin» dep túıindedi.
D. Assalaý elimizde emdelýdiń qıyndyqtaryn da ortaǵa saldy. Olar: jeke ońaltý ortalyqtarynyń qarapaıym halyq úshin qoljetimsizdigi. Bul keselder ońaltý ortalyǵynda uzaq emdelýdi qajet etetinin eskersek, ol úshin aıyna 300 000-nan mıllıon teńgege deıin qarjy qajet bolady eken. Keselge shaldyqqandar tirkeýge turýdyń keıbir saldarynan, tıisti emdelýge qajetti jaǵdaıdyń joqtyǵynan qorqyp, memlekettik mekemelerde emdelýge qorqady. О́z jaǵdaıyn túsinip, túzý jolǵa túskisi keletinder bar. Alaıda olar osyndaı qıyndyqtardy óz kúshimen eńsere almaıtyndyqtan qoldaý kútetinin tıisti memlekettik organdar eskerse degen tilek aıtty.
Dáýrenniń taǵy bir tilegi Analar keńesiniń ustanymymen ushtasyp jatyr. «Ata-analardyń eń kóp kezdesetin qateligi – balalaryn saýyqtyrý ortalyqtaryna əkelýmen shektelip, ári qaraı ózderiniń olarmen aınalyspaýy. Ata-ana múddeli bolyp, balasyn keselden qutqarýǵa umtylmasa, nashaqorlyq ərqashan qaıtalanýǵa beıim aýrý. Sondyqtan otbasy nashaqordyń saýyǵýynyń negizi de, onyń aýrýy qaıtalanýynyń sebebi de bolýy múmkin. Balaǵa esirtkiniń zııandy ekenin jaı ǵana úıretip, túsindirý jetkiliksiz. Ata-ana balasynyń esirtkige zaýqy soqpaıtyndaı, esirtkiden tabatyn lázzatty otbasynan tabatyndaı qatynasta bolýy kerek».
Forýmǵa qatysýshylar úshin bul da – 5 keselge qarsy kúreste oıda júretin amal.
Qaraǵandy forýmy osylaı, esirtkige salynýdyń aldyn alyp, emdeý, ortaǵa qaıtarý baǵytynda atqarylyp jatqan jumystardy talqylap, jańa ıdeıalar qosqan jıyn boldy.
Kamal ÁLPEIISOVA, jazýshy,
respýblıkalyq Analar keńesi tóraǵasynyń orynbasary
