Sýretterdi túsirgender – A.Dúısenbaev, E.ÚKIBAEV
JI salasyna mamandanǵan zertteý ýnıversıtetiniń qajettigi
Prezıdent Jasandy ıntellektini damytý jónindegi keńestiń alǵashqy otyrysyn ashyp, bul jıynnyń mán-mańyzy erekshe ekenin atap ótti. Memleket basshysy jasandy ıntellektini damytpaı, jahandyq básekege tótep berý múmkin emestigin eske saldy. Sıfrlyq júıeler men jasandy ıntellekt egemen el bolýdyń kepiline, ekonomıkalyq damýdyń qozǵaýshy kúshine aınaldy.
– Sondyqtan biz de osy ahýalǵa saı aldymyzǵa bıik maqsat qoıdyq. Qazaqstan úsh jyl ishinde tolyqqandy sıfrlyq el bolýy kerek. Men bul týraly halyqqa Joldaýymda jan-jaqty tarqatyp aıttym. Jalpy, elimizde osy baǵytta biraz jumys isteldi. Memleket tarapynan kórsetiletin qyzmettiń 92 paıyzdan astamy onlaın formatta usynylady. Byltyr elimizdegi qolma-qol aqshasyz tólemniń úlesi 85 paıyzdan asty. Sondaı-aq bıyl alǵashqy jarty jyl ishinde Qazaqstan azamattaryna 26 mln sıfrlyq qyzmet kórsetildi. Sonyń jartysyna jýyǵy smartfon arqyly jasalǵan. Munyń bári de, árıne, jaqsy. Deı turǵanmen, jasandy ıntellektiniń damý jyldamdyǵy óte tez, qarqyny joǵary. Sondyqtan bir orynda toqtap qalmaı, bul iske únemi jańa kózqaraspen qaraý qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy bul basqosý «Bilim berý salasyndaǵy jasandy ıntellekt: múmkindikter jáne syn-qaterler» taqyrybyna arnalatynyn aıtty. Prezıdenttiń pikirinshe, biz qazir túbegeıli ózgerister dáýirinde ómir súrip jatyrmyz. Jasandy ıntellekt búginde ekonomıkanyń, memlekettik basqarý júıesiniń, ǵylymnyń, eń bastysy, bilim berý salasynyń keleshegin aıqyndaýda.
– Bizdiń ult retinde básekege qabilettiligimiz jáne egemendigimiz osy tehnologııany qalaı paıdalanatynymyzǵa qaraı anyqtalady. Men jýyrdaǵy Joldaýymda aldaǵy úsh jyl ishinde Qazaqstandy tolyq sıfrlyq elge aınaldyrý jóninde strategııalyq maqsat qoıdym. Jasandy ıntellekt osy transformasııanyń qozǵaýshy kúshi bolýǵa tıis. Bul oraıda álemdegi nemese aımaqtaǵy kóshbasshylyq týraly sóz qozǵalyp otyrǵan joq. Basty maqsat – Qazaqstandy ozyq, órkenıetti elge aınaldyrý. Kóptegen jetekshi elder jasandy ıntellektini XXI ǵasyrdyń strategııalyq resýrsy retinde moıyndady jáne ony damytýǵa qomaqty qarjy bólip otyr. Mysaly, Qytaı «JI+» (AI+) atty memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýda. Onyń aıasynda jasandy ıntellekt tehnologııasyn ekonomıkaǵa, ǵylymǵa jáne áleýmettik salaǵa keshendi túrde ıntegrasııalaý kózdelgen. Al Qurama Shtattar atalǵan salada dúnıejúzi boıynsha kósh bastaýdy maqsat tutady. Soǵan sáıkes strategııasyn iske asyra bastady. Bul faktiler álemde múldem jańa damý paradıgmasy qalyptasyp jatqanyn kórsetedi: jahandaǵy tehnologııalyq básekeniń negizgi faktory – jasandy ıntellekt. Qazaqstan bul úderisten tys qala almaıdy. Sol sebepti biz barlyq saladaǵy ıntegrasııany úılestirý úshin Jasandy ıntellekt mınıstrligin qurdyq, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysy elimizdiń aldynda turǵan basty maqsat otandyq tehnologııany jan-jaqty damytý jáne myqty IT mamandaryn daıarlaý ekenine mán berdi. Qasym-Jomart Toqaev bilim berý salasyndaǵy negizgi basymdyqtarǵa toqtaldy.
– Ýnıversıtetter jańa zamanǵa saı mamandar daıyndaýǵa tıis. Qazaqstannyń ınjenerleri, zertteýshileri jáne kásipkerleri búkil álemniń qajetine jaraıtyn ozyq tehnologııalardy oılap tabýǵa qabiletti bolýy kerek. Jyl basynda elimizde AI-Sana baǵdarlamasy iske qosyldy. Osy joba aıasynda 440 myńnan asa stýdent jasandy ıntellekt salasy boıynsha arnaıy sertıfıkatqa ıe boldy. Mundaı baǵdarlamalardyń paıdasy mol, sebebi dál osyndaı alańdarda eń úzdik jobalar óz aldyna startap retinde qalyptasyp, halyqaralyq naryqqa shyǵa bastaıdy. Alaıda biz álemdik naryqta jasandy ıntellekt mamandaryna degen suranystyń óte joǵary ekenin umytpaýymyz kerek jáne aldaǵy ýaqytta bul suranys tek óse bermek. Mundaı jaǵdaıda, tipti bilim berý júıesiniń múmkindigi de shekteýli bolary anyq. Sol sebepti qazirgi ozyq tehnologııa dáýirinde ár maman ıesi óziniń negizgi kásibimen qatar, sıfrlyq daǵdylardy jetik meńgerip, jasandy ıntellektiniń múmkindikterin jumys barysynda qoldana bilgeni jón, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent búginde elimizde jasandy ıntellekt mamandaryn oqytatyn arnaıy oqý orny joq ekenine, olar tek jekelegen ýnıversıtetterde bilim alatynyna nazar aýdardy.
– Bul máseleni qolǵa alyp, naqty sheshim qabyldaý kerek. Álemde mundaı tájirıbe burynnan bar. Mysaly, Birikken Arab Ámirlikterinde Muhammed ben Zaıd atyndaǵy mamandandyrylǵan Jasandy ıntellekt ýnıversıteti quryldy. Qazaqstanda 79 ýnıversıtette IT mamandyǵy boıynsha 63 myńnan asa stýdent oqıdy. Byltyrdan beri bilim berý baǵdarlamalaryna Jasandy ıntellekt páni jappaı engizilip jatyr. Sondaı-aq ýnıversıtetterde jasandy ıntellekt jónindegi ǵylymı-zertteý ortalyqtary jumys isteıdi. Bilikti ǵalymdarymyz byltyr KazLLM atty qazaq tiliniń jeke modelin jasap shyǵardy. Osynyń bári óte mańyzdy jobalar ekeni sózsiz. Biraq alda aýqymdy jumys bar, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, aldymen elimizde jasandy ıntellekt salasyna mamandanǵan zertteý ýnıversıtetin ashý kerek.
– Oqý ornyna arnaıy mártebe bergen jón. Sondaı-aq bul jumysqa álemdik úzdik oqý oryndaryn seriktes retinde tartý qajet. Úkimet jyl sońyna deıin osy másele boıynsha naqty usynys berýge tıis. Osyndaı jańa oqý orny bizge ne úshin qajet degen saýal da týyndaýy múmkin. Basty maqsat – ekonomıkanyń barlyq salasyna jasandy ıntellekt tehnologııasyn engizetin bilikti mamandardy daıarlaý. Zertteý ýnıversıteti ǵylym-bilim, ınnovasııa jáne halyqaralyq baılanys ortalyǵy retinde jumys isteýi kerek. Qazirgi jahandyq bilim jáne tehnologııa naryǵynda báseke óte joǵary. Daryndy jastarymyz álemdik deńgeıdegi sapaly bilimdi tek shetelden emes, óz elimizden de alǵany durys. Bul – Qazaqstannyń bolashaǵyna tikeleı áseri bar óte mańyzdy másele, – dedi Prezıdent.
Bilim salasyndaǵy kómek quraly
Memleket basshysy jasandy ıntellektini bilim berý júıesine keńinen engizý qajet dep sanaıdy.
– Derbes oqytý – revolıýsııalyq múmkindik. Ádettegi «Barlyǵyna bir baǵdarlama» modeli zaman talabyna saı kelmeıdi. Ár oqýshynyń ózine tán ereksheligi bar. Biri matematıkaǵa júırik bolsa da, til úırengen kezde qınalady. Endi biri gýmanıtarlyq pánderge jetik bolsa, biri fızıkaǵa shorqaq. Jasandy ıntellekt arqyly osy olqylyqty joıýǵa bolady. JI negizinde qurylǵan bilim júıesinde ár oqýshynyń qarym-qabiletine sáıkes jeke oqytý baǵdarlamasyn ázirleı alamyz. Sonyń nátıjesinde jastardyń áleýeti men oqýǵa yntasy artady. Halyqaralyq tájirıbede mundaı sátti mysaldar jetkilikti. Máselen, AQSh-ta DreamBox jáne Knewton sııaqty bilim berý platformalary matematıka kýrsyn ár oqýshyǵa beıimdep oqytady. Ońtústik Koreıada jasandy ıntellektini til úırený úshin qoldanady. Qazaqstanda da mundaı tásilge júginýdiń aıryqsha mańyzy bar. Ásirese kópetnosty el retinde biz tildik, mádenı nemese jalpy bilim deńgeıi ártúrli balalardyń bárine teń jaǵdaı jasaýdy oılaýymyz kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent oqýshylardyń sıfrlyq profılderin qalyptastyrýdy taǵy bir mańyzdy basymdyq retinde atady.
– Onda ár balanyń oqý úlgerimi, myqty qyrlary men jetistikteri tirkeledi. Al bul, óz kezeginde, ýnıversıtet baǵdarlamasyn ońtaılandyryp, joǵary oqý ornyn merziminen buryn támamdaýǵa múmkindik beredi. Budan bólek, jasandy ıntellekt sıfrlyq profıl negizinde kásiptik baǵdar júıesin jasaqtaıdy. Oqýshylarǵa qarym-qabiletine saı damý joldary, kýrstar men jobalardy tańdaý erkindigi usynylýy kerek. Bul bolashaq ınjenerlerdi, zertteýshilerdi, dárigerlerdi, muǵalimder men kásipkerlerdi aldyn ala anyqtaýǵa jol ashady. Osylaısha, árbir adam óz qabiletin paıdalanyp, ómirden laıyqty ornyn tabady. Úkimetke jańa JI ýnıversıtetimen ıntegrasııalanǵan oqýshylardyń ulttyq sıfrlyq profılder júıesin qurýdy tapsyramyn, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent muǵalimder kóp ýaqytyn jumsaıtyn kúndelikti kúıbeń sharýany jasandy ıntellekt arqyly avtomattandyrýdyń mańyzyna nazar aýdardy.
– Algorıtmder shákirtterge jeke tapsyrmalar men daıyndyq testterin ázirlep, jaýaptardy tekserip, olarmen jyldam keri baılanys ornata alady. Mundaı tehnologııalyq sheshim muǵalimderdiń jumysyn edáýir jeńildetip, ustazdyq qyzmetimen aınalysýyna múmkindik beredi. Biraq bir nárse árdaıym este bolýǵa tıis: muǵalimniń janashyrlyǵyn jáne aqyl-parasatyn eshbir tehnologııa almastyra almaıdy. Sondyqtan muǵalim men oqýshy arasyndaǵy adamı qarym-qatynas bilim berý úderisiniń ózegi bolyp qalýǵa tıis. Bizdiń maqsatymyz – pedagogterdi basy artyq jumystan bosatý, óz mıssııasyn alańsyz atqarýyna jaǵdaı jasaý. Úkimet jasandy ıntellektini bilim berý júıesine engizgen kezde osy qaǵıdany eskerýi kerek, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev bilim alý múmkindikterin keńeıtý mańyzdy mindet ekenine mán berdi.
– Jasandy ıntellektini keńinen paıdalaný ortalyq pen aımaq, qala men aýyl arasyndaǵy bilim alshaqtyǵyn qysqartýǵa qolaıly jaǵdaı jasaıdy. Ásirese bul shaǵyn jınaqty mektepterge qatysty másele. JI tehnologııalaryn engizý erekshe bilim alý qajettilikteri bar balalardy jan-jaqty qoldaý úshin óte mańyzdy. Bizdiń maqsatymyz – shyn máninde ınklıýzıvti bilim berý ortasyn qalyptastyrý. Bul – Ádiletti Qazaqstan qurýdyń negizgi alǵysharttarynyń biri, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysynyń pikirinshe, jasandy ıntellekt bilimdi damytýǵa jáne taratýǵa oń yqpal etedi. Jańa tehnologııalardy jetik meńgersek te, óz bolmysymyzdy, ıaǵnı tól mádenıetimizdi, qundylyqtarymyzdy saqtap qalýǵa tıispiz. Zamanaýı úrdisterdiń paıdasy men zııanyn ajyrata bilýimiz qajet. Ult dúnıetanymyna jat nárselerdiń bilim júıesine enýine jol bermeýimiz kerek. Túptep kelgende, jasandy ıntellekt el múddesine qyzmet etkeni durys.
– Bul – ozyq tehnologııalardyń yqpaly rýhanııatymyzǵa, tarıhı muralarymyz ben biregeı mádenıetimizge eshqandaı keselin nemese zııanyn tıgizbeýi kerek degen sóz. Oqýshylarǵa beriletin bilimniń mazmuny jáne onyń sapasy durys bolýy kerek. Eń jaqsy algorıtmniń ózi qate nemese jeńil-jelpi materıal ázirlep berýi múmkin. Qaıtalap aıtamyn, jasandy ıntellektini bilim berý isinde kómek quraly retinde qoldanýǵa bolady. Alaıda bilimniń sapasyna jáne tárbıelik maǵynasyna mashına emes, adam jaýapty bolýǵa tıis. Oqý materıalynyń memlekettik standartqa sáıkes bolýyn, onyń ǵylymı jáne mádenı talaptarǵa saı kelýin muǵalim qadaǵalap otyrýy kerek. Ustaz sapaly bilimniń basty kepili bolyp qala beredi. Sondyqtan Úkimet memlekettik standartqa sáıkes sapaly kontent jasaýǵa múmkindik beretin ulttyq bilim berý platformasyn ázirleýi qajet. Osy tusta bir máseleni arnaıy atap ótkim keledi: biz jasandy ıntellekt salasynda, eń aldymen, óz elimizden shyqqan ónimderdi paıdalanýymyz kerek, – dedi Prezıdent.
Ulttyq onlaın-platforma iske qosylady
Qasym-Jomart Toqaev bilim berý salasyna jasandy ıntellektini keńinen engizý barysynda onyń qaýip-qaterlerin qaperden shyǵarmaýdy eskertti.
– Eń aldymen, bul jerde jasandy ıntellektini teris pıǵylda paıdalaný sekildi etıkalyq máseleler sóz bolyp otyr. Neırojeli bergen jaýapqa senip, oqýshylar synı paıymdaý, izdený jáne saraptaý qabiletinen aıyrylyp qalýy múmkin. JI bilim berý úderisin jetildirýge tıis, biraq onyń irgeli negizin almastyrmaýy kerek. Sondyqtan Úkimet akademııalyq adaldyqty qamtamasyz etý baǵytynda keshendi sharalar qabyldaýy qajet, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysy eńbek naryǵy kún ótken saıyn ózgerip jatqanyn atap ótti.
– Kóptegen kásip ıeleriniń jumysyn endi avtomatty júıe atqarady. Mundaı úrdis qazirdiń ózinde júrip jatyr. Bul birqatar mamandyqtyń eskirýine, ıaǵnı kóptegen adamnyń jumyssyz qalýyna ákep soqtyrady. Bul – asa ózekti másele. Osy jumysty qazirden bastap qolǵa almasaq, mundaı úrdistiń áleýmettik saldary aýyr bolady. Jumyssyzdyq beleń alyp, turmys sapasy tómendep, áleýmettik teńsizdik kúsheıýi múmkin. Biraq bul jerde de jasandy ıntellektiniń múmkindikterin tıimdi paıdalanýǵa bolady. Máselen, aqyldy tehnologııalar qyzmetkerlerdiń myqty ne álsiz tustaryn aıqyndap, kásibı sheberligin damytý úshin naqty usynystar bere alady. Mamandardy qaıta daıarlaýǵa jáne biliktiligin arttyrýǵa keń múmkindik jasap, kúni buryn áreket etýge tıispiz. Bul rette tym úlken qaıta daıarlaý ortalyqtaryn qurýǵa bıýdjetten mıllıondaǵan qarjy shyǵyndaýdyń qajeti joq. Jasandy ıntellektiniń áleýetin saýatty qoldana bilgen jón. Bizdiń mindetimiz – jumyssyz qalýdyń aldynda turǵan mıllıondaǵan adamǵa jańa múmkindik berý. Basqasha aıtsaq, jasandy ıntellektiniń orasan zor áleýetin jańa jumys oryndaryn ashýǵa, adam kapıtalyn kúsheıtip, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn arttyrýǵa paıdalaný kerek. Úkimetke jasandy ıntellekt negizinde ázirlengen ulttyq onlaın-platformany iske qosýdy tapsyramyn. Sol arqyly jumyssyz qalǵan mamandardy bolashaqta suranysqa ıe bolatyn kásipke beıimdeý qajet, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev sózin qorytyndylaı kele, bizdiń sıfrlyq strategııamyzda ult múddesi basty orynda turatynyn jetkizdi.
– Shyn máninde, negizgi másele jasandy ıntellekt qana emes. Eń bastysy – eldiń egemendigi, urpaqtyń bolashaǵy. Úkimet búgin aıtylǵan usynystyń bárin muqııat qarastyrady. Sóz sońynda bir máseleni atap ótkim keledi. Jasandy ıntellekt – sıfrlyq ekonomıkanyń negizgi qozǵaýshy kúshi. Sondyqtan Keńestiń kelesi otyrysyn osy taqyrypqa arnaýdy usynamyn, – dedi Memleket basshysy.
Keńes otyrysynda Premer-mınıstrdiń orynbasary – Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstri Jaslan Mádıev, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek, BAÁ Jasandy ıntellekt máseleleri jónindegi memlekettik mınıstri Omar Ál-Olama, Sinnovation Ventures jáne 01.ai negizin qalaýshy Lı Kaı Fý, Cambrian Futures kompanııasynyń bas dırektory Olaf Dj. Grot, San-Dıegodaǵy Kalıfornııa ýnıversıtetiniń rektory Pradıp Khosla, Tıýrıng atyndaǵy syılyqtyń laýreaty Djon Hopkroft, BUU-nyń «JI ıgilik úshin» bastamasy atqarýshy keńesiniń tóraǵasy Ebtesam Ál-Mazrýı, Polynome Group negizin qalaýshy Aleksandr Hanın jáne Oxford Insights kompanııasynyń bas dırektory Rıchard Stırlıng sóz sóıledi.
