Aımaqtyq prosester endi sımvoldyq qımyldar men deklarasııalarǵa deıin azaıady; olar ekonomıka, kólik, energetıka jáne qaýipsizdik birtutas turaqtylyq keńistigi retinde qarastyrylatyn júıelilikke ıe bolady. Ortalyq Azııa geosaıası básekelestiktiń obektisi bolýdy toqtatady jáne táýelsiz sheshim qabyldaý ortalyǵyna aınalady, al Reseı strategııalyq seriktes qana emes, sonymen birge aımaqtyq tepe- teńdiktiń jalpy arhıtektýrasynyń qatysýshysy bolyp tabylady.
Dýshanbe kezdesýleri saıası konsýltasııalar formatynan ózara is-qımyldyń praktıkalyq tetikterin ázirleýge kóshýdi belgiledi. Eki alańda da zııatkerlik-kóshbasshylyq rólde sóz sóılegen Qazaqstan ıntegrasııany ınstıtýsıonalızasııalaýǵa, naqty nátıjelermen ólshenetin sıfrlyq, logıstıkalyq jáne energetıkalyq baılanystardy qurýǵa basa nazar aýdardy. Reseı óz kezeginde Eýrazııalyq ıntegrasııanyń sabaqtastyǵy men uzaq merzimdiligin atap ótti, al Tájikstan óńirdiń dıplomatııalyq úılestirýshisi mártebesin nyǵaıtty. Osylaısha, Dýshanbedegi eki saıası shara da jańa aımaqtyq realızmniń qalyptasýyn kórsetti, munda ıntegrasııa rıtorıkamen emes, sheshimderdiń jyldamdyǵymen, múddelerdiń úndestirilýimen jáne jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaıynda elderdiń jalpy oıyn erejelerin óz betinshe qurý qabiletimen ólshenedi.
«Ortalyq Azııa – Reseı» sammıti: aımaqtyq balanstyń jańa baǵyty
- Prezıdent Toqaevtyń baıandamasyna sholý jáne Qazaqstannyń aımaqtyq saıasaty
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Dýshanbege sapary jáne «Ortalyq Azııa – Reseı» ekinshi sammıtine qatysýy 2025 jylǵy óńirlik saıasattaǵy mańyzdy oqıǵa boldy. Dıplomatııalyq akt retinde ǵana emes, birtindep konsýltasııalar formatynan damý strategııalaryn kelisý alańyna aınalatyn Ortalyq Azııa yntymaqtastyǵynyń jetilýiniń kórinisi retinde. Qazaqstan sammıtte jetekshi ról atqaryp, Eýrazııanyń teńestirilgen, ózara baılanysty jáne ornyqty úlgisin usyndy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń sóz sóıleý ortalyǵynda ıntegrasııalyq prosesterdiń qaıtymsyzdyǵy jáne olardy naqty mazmunmen toltyrý qajettiligi týraly tezıs bar. «Ortalyq Azııa – qarqyndy damyp kele jatqan áleýeti mol aımaq. Onyń jahandyq úderisterdegi qazirgi jáne keleshektegi róli zor. Muny álem memleketteri moıyndap otyr», - dep atap ótti Prezıdent.
Memleket basshysynyń baıandamasyndaǵy negizgi ıdeıasy – Reseımen seriktestiktiń negizi retinde pragmatızm men turaqtylyq. Múddelerdiń alýan túrliligine qaramastan, elimiz syndarly dıalog pen turaqty seriktestik baǵytyn ustanady.
Dýshanbedegi Sammıt aımaq elderiniń bastamanyń ujymdyq ortalyǵy retinde áreket ete alatyndyǵyn kórsetti. 50-den astam is-sharany qamtıtyn birlesken is-qımyl jospary sımvolızmnen naqty tetikterge kóshý quralyna aınaldy. 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha Ortalyq Azııa elderi men Reseı arasyndaǵy saýda aınalymy 50 mıllıard dollardan asty, onyń 28 mıllıardy Qazaqstanǵa tıesili. Bul sandar jaı statıstıka emes, ózara senim ınvestısııalar men óndiristik jobalardyń sandarynda kóbirek kórinetindiginiń kórsetkishi. Toqaev: «Jalpy quny 21 mıllıard dollardy quraıtyn 114 ınvestısııalyq joba júzege asyryldy. Qazirgi ýaqytta 33 joba boıynsha jumys júrip jatyr. Onyń ınvestısııa kólemi 4,5 mıllıardtan astam dollardy quraıdy», - dep atap ótti. Bul turaqty tendensııany kórsetedi: ónerkásiptik kooperasııa aımaqtyń jańa ekonomıkalyq geografııasynyń ózegine aınalady.
Prezıdent kólik-logıstıkalyq taqyrypta erekshe oı saldy. Qazaqstan ózin Shyǵys pen Batys arasyndaǵy Ortalyq býyn retinde kórsete otyryp, Eýrazııalyq baılanys ıdeıasyn dáıekti túrde ilgeriletýde. Álemdik týrbýlenttilik pen proteksıonızmniń ósýi jaǵdaıynda kólik áser etýdiń jańa valıýtasyna aınalady. Qazaqstan ınfraqurylymdy damytýǵa 35 mıllıard dollardan astam ınvestısııa saldy, al 2030 jylǵa qaraı 16 myń shaqyrymnan astam temirjoldy jańǵyrtýdy josparlap otyr.
Toqaevtyń sóziniń edáýir bóligi energetıka men tehnologııalyq yntymaqtastyqqa arnaldy. Qazaqstan, Reseı jáne О́zbekstannyń atalǵan úshjaqty gaz odaǵy óńirdiń jańa energetıkalyq qańqasyn qalyptastyrady. Alaıda, bul tek qubyrlar men jetkizilimder týraly ǵana emes, sonymen birge ózara árekettesýdiń jańa fılosofııasy, ıaǵnı shıkizatqa táýeldilikten seriktestiktiń ınnovasııalyq túrlerine kóshý týraly boldy. Rosatomnyń qatysýymen alǵashqy AES qurylysy jańa ındýstrıaldy dáýirdiń sımvoly retinde belgilendi. Iаdrolyq tehnologııalar salasyndaǵy quzyretterdiń О́ńirlik keńesin qurý týraly usynysta: Qazaqstan tehnologııalardy tutynýshy ǵana emes, zııatkerlik kooperasııa alańy róline úmitker.
Sammıttiń tehnologııalyq kún tártibi sıfrlandyrý rıtorıkasynan júıelik strategııaǵa deıingi ekpinniń ózgerýin kórsetti. «Astanada halyqaralyq jasandy ıntellekt ortalyǵy ashyldy, Ulttyq sýperkompıýter iske qosyldy, 400 myńnan astam stýdentti qamtıtyn baǵdarlama iske asyrylýda», - dep atap ótti Prezıdent.
Toqaevtyń sóziniń gýmanıtarlyq blogy erekshe nazar aýdarýǵa laıyq. Ideologııalyq shekaralar mádenı shekaralardy jıi almastyratyn jaǵdaıda, Qazaqstan basshysy senim negizi retinde bilim berý men tildik ózara is- qımyldy damytýdyń basqa baǵytyn usyndy. Orys tiliniń ortaq ıgilik retindegi mańyzyn moıyndaı otyryp, Prezıdent bir mezgilde qazaq tilin memlekettik til retinde nyǵaıtýdyń basymdyǵyn atap ótti.
Qaýipsizdik máseleleri de nazardan tys qalǵan joq. Kútpegen Halyqaralyq orta jaǵdaıynda Toqaev úsh negizgi syn-qaterdi atady, olar terrorızm, esirtki trafıgi jáne kıberqaýipterdi belgiledi. Qaýipsizdik keńesteri hatshylarynyń birlesken jumysyn «Ortalyq Azııa – Reseı» formatynda jalǵastyrý týraly usynys boldy, bul aımaq syrtqy oıynshylarǵa emes, óz qaýipsizdigi úshin jaýapkershilikti óz moınyna alýǵa daıyn ekendiginiń belgisi.
Sóz sońynda Qazaqstan Prezıdenti sammıttiń basty ıdeıasyn tujyrymdady, ol bul kezdesýdiń qorytyndysy Ortalyq Azııa men Reseı elderiniń turaqtylyǵy men ilgerileýi úshin óńirlik yntymaqtastyqtyń jańa betin ashýy tıis dedi.
- «Ortalyq Azııa – Reseı» sammıtinde kóshbasshylardyń sóz sóıleýiniń mazmundy ekpinderi men basymdyqtary
«Ortalyq Azııa – Reseı» formatyndaǵy óńirlik sammıtter dıplomatııalyq almasý alańyna ǵana emes, kelisilgen strategııalyq ustanymdardy ázirleý keńistigine aınalýda. Dýshanbedegi sammıttiń mańyzdylyǵyn taldaý úshin qatysýshy elderdiń prezıdentteri aıtqan negizgi ıdeıalardy qarastyryp, olardy aımaqtyq saıasattyń uzaq merzimdi vektorlarymen baılanystyrý mańyzdy bolyp kórinedi.
Tómende kóshbasshylardyń málimdemeleriniń negizgi baǵyttaryn, dáıeksózderi berilgen. Kestede konsensýs dybysy qandaı taqyryptarǵa ıe bolǵandyǵy, ulttyq basymdyqtarǵa basa nazar aýdarylǵandyǵy jáne Ortalyq Azııa men Reseıdiń ózara is- qımylynyń jańa arhıtektýrasy qalaı qalyptasqandyǵy kórsetilgen.
Keste 1. Ortalyq Azııa jáne Reseı elderi prezıdentteriniń negizgi ustanymdary, tezısteri
|
Memleketter |
Baıandamalaryndaǵy basty taqyryptar |
Sıtatalar men tezıster |
|
Tájikstan Emomalı Rahmon |
Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq, gýmanıtarlyq baılanystar, qaýipsizdik, yntymaqtastyq. |
«Kezdesýdiń kún tártibi óńirlik ózara is-qımyldyń ózekti máselelerin qamtıdy Sammıt nátıjeleri yntymaqtastyq pen ózara túsinistik rýhyn nyǵaıtatynyna senimdimin». |
|
Qazaqstan Qasym-Jomart Toqaev |
Ekonomıka, logıstıka, energetıka, ınnovasııa, til jáne mádenıet, qaýipsizdik. |
«Reseı Qazaqstannyń odaqtasy jáne strategııalyq seriktesi boldy, solaı bolyp qala beredi»; «Reseıdiń ekonomıkalyq múmkindikteri bar Ortalyq Azııa elderiniń áleýetteriniń sınergııasy yntymaqtastyq mazmunyn sapaly baıyta alady». |
|
Reseı Vladımır Pýtın |
Saıası-ekonomıkalyq jaqyndasý, ulttyq valıýtadaǵy esepteýler, jańa logıstıkalyq tizbekter, energetıka. |
«Reseı OA elderimen strategııalyq seriktestigin odan ári nyǵaıtýǵa nyq bel baılady, ulttyq valıýtalardy paıdalanýǵa josparly túrde kóshý júrip jatyr»; «Máskeý jańa logıstıkalyq jáne kólik tizbekterin qurýǵa daıyn». |
|
Qyrǵyzstan Sadyr Japarov |
Kólik, energetıka, kedergilerdi joıý, erkin qozǵalys, týrızm, ekologııa. |
«Ortalyq Azııa elderi halyqaralyq kólik dálizderiniń bir bóligine aınalýda»; «azamattardyń erkin qozǵalysyna kedergi keltiretin kedergilerdi joıý mańyzdy». |
|
О́zbekstan Shavkat Mırzııoev |
Kólik jáne logıstıka, ınfraqurylymdy biriktirý, keshendi seriktestik. |
«Biz ulttyq baǵdarlamalardy ushtastyrýdy qoldaımyz... maqsaty – syrtqy syn-tegeýrinderge tózimdi ıntegrasııalanǵan kólik ınfraqurylymyn qalyptastyrý». |
|
Túrikmenstan Serdar Berdimuhamedov |
«Soltústik–Ońtústik» dálizi, kólik, Túrikmenbashy porty, Kaspıı mańy yntymaqtastyǵy. |
«Kaspıı teńiziniń shyǵys jaǵalaýynda «Soltústik - Ońtústik» baǵytyn qalyptastyrý kezinde úlken perspektıvalardy kórip otyrmyz». |
Dýshanbedegi Sammıt rıtorıkalyq ıntegrasııadan operasııalyq bólmege kóshýdi tirkedi: basymdyqtar josparlar, dálizder, standarttar men quzyretter tiline aýdaryldy. Jańalyq – damýdyń úsh osin sınhrondaý maqsatynda: kólik-logıstıkalyq, energetıkalyq jáne tehnologııalyq (JI, bilim berý, kadrlar). Budan bylaı aımaqtyq arhıtektýranyń sapasy kommıýnıkemen emes, tarıftik emes kedergilerdi joıý jyldamdyǵymen, rásimderdi birizdendirýmen jáne ınstıtýttardyń qosylǵan quny joǵary jobalar úshin kapıtaldy jınaqtaý qabiletimen ólshenetin bolady.
Negizgi táýekelder asımmetrııa jáne «tar joldar». Sanksııalyq qysym jáne uzaq aqshanyń shektelýi, marshrýttar básekelestigi, standarttar men kedendik kórsetkishterdegi alshaqtyqtar, Kaspıı men transshekaralyq ózenderdiń sý osaldyǵy, tehnologııalyq táýeldilik, munyń bári áserdi «qaǵazdaǵy ınfraqurylymǵa» deıin tómendetýge qabiletti. Ulttyq valıýtalarǵa kóshý turaqtylyqty arttyrady, biraq ótimdilikti, klırıngti jáne saqtandyrý tetikterin talap etedi. «Soltústik-Ońtústik» sońǵy mıldi, júkterdi saqtandyrýdy jáne biryńǵaı baqylaý erejelerin biriktiredi. Energetıkalyq kooperasııa shıkizat ssenarıılerinde «qulyptaýdy» boldyrmaý jáne tehnologııalardy qatar oqshaýlaý kezinde ǵana paıda ákeledi, al sıfrlyq kún tártibi derekter, aqparattyq qaýipsizdik jáne zııatkerlik menshikti qorǵaý ınstıtýttary bolǵan kezde.
Qazaqstannyń strategııalyq mindeti – zııatkerlik kóshbasshylyqty oıyn erejelerine aınaldyrý: dálizderdiń biryńǵaı reglamenti (rásimderdiń chek-paraǵy jáne ýaqyt boıynsha SLA), birlesken táýekelmen qarjylandyrýdyń óńirlik shemasy (jobalaý bondtarynyń quraldary), ıadrolyq jáne JI-klasterlerdegi quzyretter múmkindigi. 2-3 jyl kókjıegindegi jetistik krıterııleri: tranzıttik ýaqyt pen shyǵasylardyń qysqarýy, ózara saýdadaǵy qosylǵan quny joǵary ónim úlesiniń ósýi, lokalızasııalanǵan ǴZTKJ jáne kadrlardy daıarlaýdyń birlesken baǵdarlamalarynyń kólemi, kıber jáne ekologııalyq táýekelder ınsıdentteriniń tómendeýi.
TMD memleketteri basshylary keńesiniń otyrysy
Prezıdent Toqaevtyń baıandamasyna sholý
Dýshanbedegi TMD memleketteri Basshylary Keńesiniń otyrysy resmı dıalogtyń jalǵasy ǵana emes, dostastyqtyń jańa shyndyqqa, ıaǵnı halyqaralyq tártipti bólshekteýge jáne jahandyq ınstıtýttar daǵdarysyna beıimdelýge tyrysýynyń kórsetkishi boldy. Qazaqstan Prezıdentiniń sózinde halyqaralyq quqyqtyń erozııasy jáne senim tapshylyǵy týraly aıtylǵan eskertý oıdyń tereń jelisin bildiredi: TMD ne ujymdyq sýbektıvtilik keńistigine aınalýy ne strategııalyq mazmunsyz túpkilikti hattamalyq formatqa aınalýy tıis. Álemdik týrbýlenttilik aıasynda bul otyrys postkeńestik kooperasııa ıdeıasyn tarıhı sentıment emes, pragmatızm, sıfrlandyrý jáne turaqty damý tilinde qaıta iske qosý áreketin tirkedi.
Toqaev baıandamasynyń negizgi bóligi Dostastyqty ınstıtýsıonaldyq jańartý qajettiligi boldy. Onyń logıkasynda sımvolızmnen fýnksıonaldylyqqa kóshý: jalpy sıfrlyq kólik-logıstıkalyq kartaǵa, «Soltústik – Ońtústik» jáne «Shyǵys – Batys» dálizderin biriktirýge, jasandy ıntellekt pen ótpeli tehnologııalyq standarttardy engizýge. Bul bastamalar deklaratıvti emes, olar Qazaqstannyń TMD-ny derekter, ınfraqurylym jáne zııatkerlik kapıtal senimniń jańa valıýtasyna aınalatyn Eýrazııalyq tizbekterdiń zamanaýı arhıtektýrasyna endirýge degen umtylysyn kórsetedi. Osy turǵydan alǵanda, «klımattyq jáne tehnogendik táýekelderdi boljaýdyń aımaqtyq ortalyǵy» ıdeıasy gýmanıtarlyq bastama sııaqty emes, Dostastyqtyń klımat pen qaýipsizdik endi bólinbeıtin álemde ujymdyq jaýap berý tetikterin jasaý qabiletine arnalǵan test sııaqty.
Toqaevtyń Vladımır Pýtınmen dıalogy erekshe mańyzǵa ıe boldy. Shektelgen dıplomatııalyq rıtorıka tepe- teńdikti mańyzdy túzetýdi kózdedi, Reseı strategııalyq ıadronyń rólin saqtaıdy, biraq Qazaqstan óziniń traektorııasy bar seriktes, kishi odaqtas emes, teń quqyly qatysýshy retinde aıqyn kórinedi. Toqaevtyń «Máńgilik odaqtastyq pen dostyq» formýlasy ıdeologema emes, jetilý týraly málimdeme sııaqty estiledi: odaqtastyq baǵyný emes, múddelerdi ınstıtýttandyrylǵan ózara qurmetteý. Bul turǵyda TMD «ortaq ótkenniń» retrospektıvti jobasy emes, árbir el baılanystardy saqtap qana qoımaı, ózara is-qımyldyń jańa standarttaryn ornatýǵa umtylatyn ortaq bolashaqtyń áleýetti quraly bolyp kórinedi.
TMD memleketteri Basshylary Keńesiniń otyrysyndaǵy baıandamalaryna sholý
Tájikstan, Emomalı Rahmon
Tájikstan qabyldaýshy el jáne TMD-ǵa tóraǵalyq etýshi retinde óz mıssııasyn tolyǵymen oryndady. Emomalı Rahmonnyń sózi dostastyq turaqtylyǵy men yntymaqtastyq rýhyn saqtaý ıdeıasyna arnaldy. Ol kópjaqty ózara is-qımyldy keńeıtý, óńirlik qaýipsizdikti nyǵaıtý jáne ekonomıkalyq baılanystardy tereńdetý qajettigin atap ótti. Dýshanbe úshin basty basymdyq – TMD-ny kelissózder alańyna ǵana emes, naqty sheshimder qabyldaý úshin tıimdi ıntegrasııalyq tetikke aınaldyrý. Bul paıym sammıt qorytyndysy boıynsha qabyldanǵan qujattarda jáne 2026 jylǵa deıingi birlesken is-qımyl josparynda aıqyn kórsetilgen.
Reseı, Vladımır Pýtın
Reseı TMD memleket basshylary keńesiniń otyrysynda ıntegrasııanyń sabaqtastyǵy men júıeliligin atap ótti. Vladımır Pýtın Dostastyqtyń úsh onjyldyqtaǵy negizgi nátıjesin, saıası dıalogty ǵana emes, sonymen birge jalpy ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq keńistikti saqtaýdy atap ótti. Reseı TMD elderin praktıkalyq baǵyttar boıynsha shoǵyrlandyrýdy jaqtady: biryńǵaı naryqty damytý, energetıkalyq saıasatty úılestirý jáne ujymdyq qaýipsizdikti nyǵaıtý. Qol qoıylǵan qujattar paketi terrorızm men ekstremızmge qarsy is-qımyl (2026-2028), shekara qaýipsizdigin nyǵaıtý (2026-2030), 2030 jylǵa deıingi áskerı yntymaqtastyq Tujyrymdamasy jáne aımaqtyq energetıkalyq qaýipsizdik týraly deklarasııa – Máskeýdiń Dostastyqtyń ınstıtýsıonaldyq turaqtylyǵynyń úılestirýshisi retindegi strategııalyq rólin bekitti. «TMD+» formatyn qurý týraly sheshim birlestiktiń halyqaralyq sýbektıvtiligin keńeıtedi, ony syrtqy qurylymdarmen áriptestik úshin ashady jáne sol arqyly TMD-nyń Eýrazııalyq kópjaqtylyqtyń derbes ortalyǵy retindegi ustanymyn kúsheıtedi.
Ázirbaıjan, Ilham Alıev
Ázirbaıjan jańa shyndyqty ıntegrasııalaý jáne zańdastyrý quraly retinde gýmanıtarlyq kontýr jasaıdy. Lachınge TMD-nyń mádenı astanasy mártebesin berý jáne TMD-nyń III oıyndaryn kóp qalalyq formatta ótkizý sımvoldyq qalypqa keltirýdi bekitedi jáne «jumsaq kúsh» keńistigin keńeıtedi. Bul búkil Dostastyq keńistiginde Bakýdiń kórinýin arttyratyn tómen táýekeldi, biraq tıimdi senim jáne kópjaqty baılanys alańy.
Qazaqstan, Qasym-Jomart Toqaev
Qazaqstan dostastyqty fýnksıonaldyq rejımge aýystyrýdy usyndy: este qalarlyq rıtorıkadan ólshenetin metrıkalarǵa jáne biryńǵaı erejelerge. Ortalyqqa sıfrlyq kóliktik-logıstıkalyq karta, «Soltústik–Ońtústik» jáne «Shyǵys–Batys» dálizderin ushtastyrý, logıstıkaǵa JI engizý, retteýshi «sıfrlyq kodeksti» qalyptastsyrý, jańa beıindi mınıstrlik, ulttyq strategııa) qoıylǵan. Logıka anyq: TMD-ny rásimderdi birizdendirýmen, derekterdi jáne zııatkerlik menshikti qorǵaýmen jáne kadrlardy maqsatty daıarlaýmen ınfraqurylymdyq-sıfrlyq júıege aınaldyrý.
О́bekstan, Shavkat Mırzııoev
О́zbekstan praktıkalyq ıntegrasııaǵa jáne «qıyndyqtardy» joıýǵa shoǵyrlanǵan. Syrtqy konıýnktýraǵa jedel den qoıý, tehreglamentterdi kelisý jáne sáıkestikti ózara taný, kólikte aqparattyq-logıstıkalyq ortalyqtar qurý jáne MJÁ keńeıtý tetikteri usynylady. Paketti AEA jáne ındýstrııalyq aımaqtar úshin «jol kartasy», venchýrlyq platforma, beıindik forým jáne energetıkadaǵy ınnovasııalardyń uzaq merzimdi baǵdarlamasy, sondaı-aq dıplomdardy ózara taný jáne kásibı standarttardy úılestirý tolyqtyrady. Bul boljamdylyq pen ınvestısııalyq tartymdylyqty arttyratyn prosester arqyly ıntegrasııa.
Armenııa, Nıkol Pashınıan
Armenııa qaqtyǵystan keıingi qalypqa keltirýdi ınfraqurylymdyq kún tártibimen baılanystyrady. Almaty deklarasııasynyń quqyqtyq sheńberindegi Ázirbaıjanmen beıbitshilikti bekitý, Vashıngton deklarasııasy jáne Tripp jobasy el aýmaǵy arqyly esep aıyrysýdy saıası jazyqtyqtan ekonomıkalyq jáne kóliktik baǵytqa aýystyrady. 1991 jylǵy qaǵıdattar boıynsha shekaranyń birinshi ýchaskesin delımıtasııalaý erejeler men dálizder arqyly odan ári depolıtızasııalaýǵa negiz jasaıdy.
Belorýs, Aleksandr Lýkashenko
Belarýs turaqtylyq úshtigine basa nazar aýdarady, qaýipsizdik, energetıka, ekonomıka. Terrorızm men ekstremızmge qarsy is-qımyl, syrtqy shekaralardy nyǵaıtý, 2030 jylǵa deıingi áskerı yntymaqtastyq jónindegi baǵdarlamalyq qujattar, sondaı-aq energetıkalyq qaýipsizdik jónindegi deklarasııa bekitiledi. Sonymen qatar, jalpy ekonomıkalyq «beriktikti» arttyrý jáne saýda-ınvestısııalyq saıasatty úılestirý týraly tezıs estiledi: syrtqy qysym jaǵdaıynda ınstıtýttandyrylǵan ujymdyq turaqtylyqqa stavka.
Qyrǵyzstan, Sadyr Japarov
Qyrǵyzstan ıntegrasııanyń ólshenetin áleýmettik-ekonomıkalyq áserin tirkeıdi: makroındıkatorlardyń ósýi, ınfraqurylymnyń damýy, ınvestısııalyq tartymdylyqtyń artýy. Jalpy ekonomıkalyq keńistikke qaraı jyljý jáne Túrkimenstannyń aldaǵy tóraǵalyǵyn qoldaý rastalady. Bul tásil pragmatıkalyq: naryqtar men dálizderdi saıasattandyrýsyz biriktirý, jumyspen qamtý men kiristiń ósýi úshin ıntegrasııa.
Túrikmenstan, Serdar Berdymýhamedov
Túrikmenstan TMD-ny halyqaralyq turaqtylyq faktory retinde ornalastyra otyryp, «teń ıkemdilik» modelin usynady. Tóraǵalyq 2026 tujyrymdamany ázirleýmen baılanysty, munda basymdyqtar ulttyq múddelerdi eskere otyryp kooperasııa, kólik jáne energetıka, gýmanıtarlyq ózara is-qımyl jáne uıymdastyrýshylyq úılestirý bolyp tabylady. Maqsat – beıtarap jáne praktıkalyq shaqyrý paketi arqyly keń koalısııany saqtaý.
TMD Bas hatshysy Sergeı Lebedev
TMD-nyń atqarýshy qurylymdary 2030+ kókjıekterine mandatty rastaıdy. Uzaq merzimdi baǵdarlamalar boıynsha kóshbasshylardyń konsensýsy kópjyldyq nıetterdi biryńǵaı monıtorıng júıesimen ólshenetin nátıjelerge aýdarý múmkindigin ashady. Osyǵan baılanysty otyrystyń jalpy tendensııasy fýnksıonaldy kópjaqty basqarýǵa aýysý bolyp tabylady: sımvolızm az, standarttar kóp, logıstıka, sıfrlyq sheshimder jáne Ujymdyq qaýipsizdik tetikteri bir izdilengen.
Dýshanbedegi TMD memleketteri Basshylary Keńesiniń jıyntyq otyrysy qatysýshy elderdiń kózqarastaryndaǵy jańa júıelilikti belgiledi. Ázirbaıjan mádenı jáne sporttyq kún tártibin senim keńistigi retinde qoldana otyryp, ıntegrasııanyń gýmanıtarlyq ólshemin bekitti. Qazaqstan men О́zbekstan sıfrlyq standarttarǵa, logıstıkaǵa jáne birlesken ekonomıkalyq tetikterge basymdyq berilgen tehnologııalyq-ınfraqurylymdyq kontýrdy qalyptastyrdy. Belarýs pen Túrikmenstan qaýipsizdikti, energetıkany jáne ekonomıkalyq saıasatty úılestirýdi aımaqtyń biryńǵaı ómir súrý júıesine baılanystyra otyryp, ınstıtýsıonaldyq turaqtylyq vektoryn belgiledi. Armenııa janjaldan keıingi retteýdi ekonomıkalyq rasıonalızasııa formatyna aýystyrdy, al Qyrǵyzstan ıntegrasııanyń áleýmettik-ekonomıkalyq nátıjelerin atap ótti. Jalpy nátıje, TMD-nyń kópjaqty basqarýdyń fýnksıonaldyq modeline kóshýi, onda basymdyq saıası rámizderden damýdyń praktıkalyq tetikterine, ınfraqurylymdyq jobalarǵa jáne ujymdyq qaýipsizdikke aýysady.
Qorytyndy
Dýshanbedegi sammıtter postkeńestik keńistik birtindep ınersııa kúıinen shyǵyp, urandarǵa emes, ózara tıimdilik pen naqty jobalarǵa negizdelgen táýelsiz saıasat aımaǵy retinde qalyptasatynyn kórsetti. Ortalyq Azııa men Reseı ortaq syn-tegeýrinder ekonomıkalyq, tehnologııalyq jáne ekologııalyq syn-tegeýrinder retinde emes, ótkenmen Birikken seriktester retinde áreket ete bastaıdy. Bul kezdesýlerdiń eń mańyzdy nátıjesi – aımaqtyń turaqtylyǵy senimsiz, ınfraqurylymdyq baılanyssyz jáne pragmatızmsiz múmkin emestigin moıyndaý. Qazaqstan bul turǵyda ıdeıalardy ǵana emes, ıntegrasııany sımvoldyq saladan praktıkalyq salaǵa aýdaratyn naqty sheshimderdi usynatyn ıntellektýaldy draıver retinde áreket etti.
Dýshanbe rastalǵan orynǵa aınaldy: qazirgi eýrazııalyq saıasat endi ıerarhııaǵa emes, jaýapkershilikti kelisý jáne bólý qabiletine negizdelgen. Aımaq dástúr men ınnovasııa, egemendik pen kooperasııa, ulttyq múddeler men ujymdyq paıda arasyndaǵy tepe-teńdikke umtylady. Bul kýrs tez nátıje bermeıdi, biraq ol TMD men Ortalyq Azııa keńistigin eski alıanstar maǵynasyn joǵaltyp, qundylyǵy dıalog pen birlesken is-qımyl qabiletine ıe álemde jetilgen, táýelsiz jáne turaqty etedi.
Aınur Baqytjanova
