Etekbaevtyń ertegileri

balalardy batyrlyqqa, adamdyqqa, adaldyqqa bastaıdy Aldymen atap aıtarymyz, 1936 jyly Almaty oblysynyń Qaraqastek aýylynda dúnıe esigin ashqan M. Etekbaev qazaq balalar ádebıetiniń kór­nekti ókili edi. 1960 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetin jýrnalıstıka mamandyǵy boıynsha bitirgen jas ta talantty jigittiń budan keıingi búkil ómiri jazýmen ótip, osy saladaǵy bar eńbegi jemisti bolǵan edi. Muhametjan Etekbaevtyń 1966-1977 jyldarda respýblıkalyq ádebı-memorıaldyq Jambyl mýzeıin basqarýyn ómiriniń bir berekeli belesi degenimiz jón. Týǵan jeriniń darhan dalasy men taý-tasymen qosa, onyń adamdaryn aıryqsha súıetin, Jambyldaıyn uly aqynnyń shyǵarmashylyǵyn erekshe qurmetteıtin ol osy jumysqa kele salysymen mýzeıge kúrdeli jóndeý júrgizdi, barlyǵyn jańasha jabdyqtap, jańa eksponattardyń oryn alýyn uıymdastyrdy. Jaryǵyn jarqyratyp, jolyn jaqsy kúıge jetkizdi. Jambyl atamyzdyń 125 jyldyǵyna álemniń ár jerinen belgili jazýshylar men qoǵam qaıratkerleriniń aǵylyp kelgeni de sol kezderi edi. Osy tusta aıta ketkenimiz durys, Muhań 1973 jyly túsirilip, kópshilik jyly qabyldaǵan Jambyl jaıyndaǵy «Aqyndar atasy» atty derekti telefılmniń de avtory. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Muhańnyń alǵashqy óleń, áńgime, mysaldary ýnıversıtet gazetinde jarııalanýymen qatar, respýblıkalyq basylymdar – «Lenınshil jas», «Qazaqstan pıoneri», «Pıoner», «Baldyrǵanda» úzbeı jaryq kórip jatty. Balalarǵa arnalǵan áńgimeleri men ertegileri toptastyrylǵan tuńǵysh kitaby «Altyn múıizdi taý eshki» dep atalǵan eken. Onan keıin «Qısyq butaq», «Qyzyl avtobýs» kitaptaryn dúnıege ákeledi. Osylaısha jazýshylyq joly jaqsy jalǵasyp kete barǵan. Muhańnyń kóp eńbek sińirgen taǵy bir súıikti taqyryby bolypty. Ol – Qaskeleń aýdanynda ómir súrgen óndir jas, batyr pıoner Bolatbek Omarovtyń úlgi-ónegesi men erlik isteri. Uzaqqa sozylǵan zertteý eńbeginiń arqasynda ol 1966 jyly «Jazýshy» baspasynan «Bolatbek» degen povesin shyǵaryp elge usyndy. Qarymdy qalamgerdiń qolynan, sondaı-aq, «Úki» (1967 jyl), «Jambyldyń mýzeı-úıi» (1968 jyl), «Alataý ertegisi» (1968 jyl) degen kitaptary birinen soń biri shyǵyp, sol ýaqyttarda óziniń óristi jazýshylyq, jýrnalıstik sheberligimen, jaqsy shyǵarmaǵa árdaıym sýsaıtyn qalyń oqyrman qaýymdy qaryq qylyp otyrdy deýge de bolar, teginde. Eń bir súısinerligi, «Alataý ertegisiniń» orys tiline aýdarylyp, Máskeýdegi «Detskaıa lıteratýra» baspasynan 1972 jyly «Ostryı kogot» degen atpen shyǵýy edi! Al, ol zamanda mundaıǵa árkimniń qoly jete bermeıtin, ıaǵnı, bul da Muhańnyń shyn jazýshy, shynaıy talant ekenin dáleldeıdi. Taǵy bir qyzyǵy, bul povest bir jyldan keıin ýkraın tiline tárjimalanyp Kıevte, onan soń, tipti, Germanııada nemis tilinde jarııalanypty! Al, osy kitap jóninde qazaq óneri men máde­nıetiniń úlken bilgiri, ultymyzdyń tuǵyry bıik tulǵasy, mádenıet mınıstri Ilııas Omarov bylaı dep jazypty: «Qadirli Muhametjan! Sizdiń «Alataý ertegisi» degen kitabyńyzdy oqyp shyqtym. Tabıǵat taný dep týǵan ańyzdar, jan-janýarlarǵa jan bitire sóıletkenińizge qaramaı, sonsha nanymdy, tartymdy. Munyń sebebi, óz taqyrybyńyzdy jaqsy bilgendikten ǵoı dep jorýǵa bolady. Ár jándiktiń tek ózine tán minez-qulqy, ómir súrý sharttary oryn­dy berilgendikten olarǵa til bitirý ersilik sezdir­meıdi. Áńgimeler kópshilikti qyzyqtyra tartatyn ádispen jazylǵan. Sol sebepten jurt qulshyna oqıdy dep senemin. Bul eńbek, ásirese, jastarǵa kóbirek paıdaly. Tabıǵatty bilý, onyń ómir zańyn bilýge qushtarlaný jastardy tárbıeleýge, olardyń tabıǵatqa degen qamqorlyǵyn kúsheıtedi. Bul jaǵynan da sizdiń eńbegińiz baǵaly ǵoı deımin. Kitapty basqa tilderge aýdarý kerek shyǵar dep oılaımyn. Jaqynda jas kınorejısser-sýretshi Haıdarov qazaqtyń birinshi mýltfılmin shyǵarǵan edi. Sizdiń áńgimelerińiz de ónerdiń sol salasyna ózinen-ózi suranyp turǵan sııaqty. Sizdiń sátti qadamdaryńyzǵa qýanysh bildirýshi aǵańyz Ilııas Omarov. 3.IX. 1968 j.» Osynaý sara oıly asyl azamattyń salmaqty pikiriniń ózinen-aq kóp jaı ańǵarylyp turǵan joq pa?! 1970 jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵy, Baspa, polı­grafııa jáne kitap saýdasy jónindegi mem­leket­tik komıtet pen Qazaqstan Komsomoly Orta­lyq komıteti balalar men jasóspirimderge arnal­ǵan úzdik shyǵarmalarǵa jarııalaǵan baıqaýda Muha­metjan Etekbaevtyń «Qara jartas týraly ańyz» ertegi-povesi de ozyp shyǵyp, ekinshi báıgeni qanjy­ǵasyna baılaǵan eken. Al, 1996 jyly Jambyldyń 150 jyldyǵy qurmetine ótkizilgen úzdik dramalyq shyǵarmalar baıqaýynda onyń qalamynan týǵan (jazýshy E. Dombaevpen birigip jazǵan) «О́kiletti ókil» pesasy úshinshi júldege ıe bolypty. Sol sııaqty «Bolatbek», «Bul Marsta bolǵan edi», «Qara ton týra­ly ańyz» dep atalatyn radıopesalary Qazaq radıosy efırinen berilgen. Bul aıtqandarymyz da Muhań shyǵarmashylyǵynyń jan-jaqtylyǵyn jaqsy bildirtse kerek. 1981 jyly «Bolatbek» povesiniń orys jazýshysy Iý.Hazanovtyń aýdarmasymen Máskeýdegi «Molodaıa gvardııa» baspasynan jaryq kórýin de onyń qalamgerlik eńbeginiń úlken tabysy deýge tıispiz. Naq osy kitap 1988 jyly ýkraın tilindegi «Bereg býlo vıdno» povester jınaǵyna enip, Kıevte basylyp shyǵypty. M. Etekbaevtyń eresekterge arnalǵan, aýyldyń tynys-tirshiligi sýretteletin «Taýtekeli bıikteri» degen povester men áńgimeler jınaǵynyń da ózindik aıtar aıqyn oıy, kóterer kóp júgi bar edi. 1998 jyly dúnıeden ótken Muhańnyń Alataýdyń eteginde týyp-ósip, eńbek etkenin joǵaryda aıttyq, sol sebepten de ol osy ózine asa qymbat ózgeshe ólkeniń sulýlyǵy men ásem tabıǵatyn, tipti, qupııa qubylystaryn ómir boıy talmastan jyrlap ótti. Bul sózimizge «Tamasha jaz» áńgimeler men povester jınaǵy «Aıtolqyn», «Jomart jaz» áńgimeler men ertegiler jınaǵy da dálel. Zaıyby, ulaǵatty ustaz Hazıma Aıdarbekova Muhametjan aǵanyń bar shyǵarmasyn kóziniń qarashyǵyndaı saqtap otyr. Ol kisiniń kúsh salýymen ústimizdegi jyly «Rarıtet» baspasynan qalamgerdiń «Qyzylala jolbarys» atty kitaby jaryq kórdi. Berikbaı QADYQOV, jýrnalıst. Almaty oblysy, Qarasaı aýdany.