Japonııadaǵy jaǵdaıdy tilge tıek ete otyryp, jalpy qazirde álemde qansha áıel el basqaryp otyr degenge kelsek, BUU-ǵa múshe 193 memlekettiń 27-sin qazirgi ýaqytta áıel basqaryp otyr eken. Olardyń qatarynda «Jerorta teńiziniń temir hanymy» atanǵan Italııanyń premer-mınıstri Dj.Melonı, AQSh prezıdenti D.Trampqa ese jibergisi kelmeıtin Meksıka prezıdenti K.Sheınbaým bar.
Japonııanyń jańa premer-mınıstri S.Takaıchı de – osal emes. Eń alǵash depýtat bolyp saılanǵan kúnderi-aq sol kezdegi úkimet basshysynyń soǵys jyldaryndaǵy japon áskeriniń is-áreketterine qatysty keshirim suraǵandaı bolyp sóılegen sózine qarsy shyǵyp, «el atynan keshirim suraýdy doǵaryńyz, japon eshqashan jamandyq istemegen» dep qatal minezimen, kózge túsken saıasatker. Sondyqtan da bolar, Kúnshyǵystan jetken jańalyqqa Qytaı eliniń saıasatkerleri qol soǵýǵa asyqpady. Tipti QHR Tóraǵasy Sı Szınpın S.Takaıchıge resmı quttyqtaý hat joldamaı, halyqaralyq qatynastar salasynda sırek kezdesetin saıası-dıplomatııalyq minez kórsetti. Al AQSh prezıdenti D.Tramp, S.Takaıchı LDP-nyń tóraǵasy bolyp saılanǵan kúni áleýmettik jeli arqyly qoldaý kórsetse, premer-mınıstr atanǵanda telefon arqyly quttyqtady. Tipti 28 qazanda álem elderi basshylarynyń arasynan alǵash bolyp japon eline sapar shegip, jańa úkimet basshysymen kelissózder nátıjesinde, «Japonııa men AQSh odaǵynyń jańa altyn dáýiri» kelisimshartyn almasyp úlgerdi.
«Úlken jetilikke» kiretin elder arasynda áıel basqarmaǵan AQSh qana qaldy. Al álemdik sahnada «Temir hanym» atanǵan Anglııanyń premer-mınıstri Margaret Tetcher – 1979 jyly damyǵan elder arasynda eń birinshi saılanǵan áıel saıasatker. Úkimet basshysy bolǵan alǵashqy áıel Azııadan shyqqan edi. 1960 jyly brıtandyq Seılon domınıonynyń (qazirgi Shrı-Lanka) premer-mınıstri S.Bandaranaıke bolǵany tarıhtan belgili. Sodan keıin 1966 jyly álemge áıgili Indıra Gandı Úndistannyń premer-mınıstri bolyp saılanyp, álem nazaryn Azııaǵa aýdartty. Sóıtip, álemde el basqarǵan áıelder sany birtindep arta bastady. 2005 jyly Angela Merkel Germanııa kansleri bolyp saılanyp, el tizginin 15 jyl ustady. 2013 jyly Pak Kyn He Ońtústik Koreıanyń birinshi áıel prezıdenti bolyp saılandy. Biraq 2017 jyly oǵan qarsy ımpıchment jarııalanyp, bılikten ketýge májbúr boldy. Azııanyń taǵy bir eli Bangladesh úkimetin buǵan deıin birneshe áıel basqarsa, byltyr jazda uzaq jyldar premer-mınıstr bolǵan Sheıh Hasına júrgizip otyrǵan saıasatyna qatty qarsy shyqqan jastardyń qysymyna shydaı almaı, kórshi Úndistanǵa qashyp qutyldy. Sıngapýrdyń alǵashqy áıel prezıdenti Halıma Iаkob alty jyl bılik laýazymynda boldy. Bul kisi prezıdentimizdiń shaqyrýymen elimizge resmı sapar shekkeni de esimizde. Jalpy, qazirde Azııanyń eki elinde, Batys Eýropanyń segiz elinde, Shyǵys Eýropanyń bes elinde, Latyn Amerıkasynyń tórt elinde, Afrıkanyń tórt elinde áıel bılik júrgizip otyrsa, al AQSh-tyń «Pew Research Center» zertteý uıymynyń málimeti boıynsha, 60 elde nemese 193 eldiń 30%-dan astamynda áıel úkimet basshysy bolǵan. BUU aqparaty boıynsha, parlamenttegi áıelderdiń úlesi Eýropa men Soltústik Amerıkada 33 paıyz bolsa, Shyǵys jáne Ońtústik-Shyǵys Azııada 23,5 paıyz eken.
Al endi áńgime jelisin qaıta japon eline bursaq. Japonııa – parlamenttik basqarý júıesine negizdelgen demokratııalyq memleket. Iаǵnı negizinen parlamentte qaı partııanyń sany basym bolsa, ádette sol partııanyń basshysy premer-mınıstr bolyp saılanady. Alaıda tarıhta olaı bolmaǵan kezder de bolǵan. Iаǵnı bılik basyndaǵy partııa bolǵanymen, parlament depýtattarynyń kóbi úkimet basshysynyń saılaýynda ol partııanyń basshysyna emes, basqa partııanyń basshysyna daýys berer bolsa, tipti oppozısııalyq partııanyń basshysy da premer-mınıstr bolyp saılanýy múmkin.
Osy joly da japon elinde sondaı saıası jaǵdaı týyndap qalýy ábden múmkin edi. Olaı deıtinimiz, LDP basshysy saılaýynda S.Takaıchı tóraǵa bolyp saılanǵannan keıin bul partııanyń uzaq jyldar boıy áriptesi bolyp kele jatqan «Komeıto» partııasy koalısııalyq úkimet quramynan shyǵatynyn málimdedi. Sebebi sońǵy parlament saılaýynda halyq LDP men «Komeıtoǵa» kóp qoldaý kórsetpeı, sonyń nátıjesinde úkimetke qoǵam tarapynan senimsizdik kóbeıip, nátıjesinde premer-mınıstr Sh.Ishıba men onyń bir jyl ǵana basqarǵan mınıstrler kabıneti otstavkaǵa ketýge májbúr boldy. Jalpy, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵannan beri úzdiksiz derlik (2009–2012 jyldardy sanamaǵanda) japon eliniń saıası bıliginde otyrǵan eldegi eń iri saıası partııa LDP-nyń qazirgi jaǵdaıy máz emes.
Osy jolǵy parlamentte premer-mınıstrdi tańdaıtyn kezde oppozısııalyq partııalar bas qosyp, ortaq bir kandıdat usynyp, sol arqyly bılikti ózgertýge bolar edi degen oı ortaǵa salynǵan edi. Oǵan oppozısııalyq partııalardyń basy taǵy da birige almaı, bir-birin qoldaýǵa shamasy jetpedi. «Komeıtonyń» kómeginen aıyrylyp qalǵanymen LDP oppozısııalyq partııalardyń álsizdigin tıimdi paıdalanyp, olardyń arasynan Japon ınnovasııalyq partııasyn áriptestikke shaqyryp, sol partııadan saılanǵan depýtattar arqasynda S.Takaıchı premer-mınıstr bolyp saılandy. Sol kúni keshke japon eliniń alǵashqy áıel premer-mınıstri Imperator Narýhıtonyń batasyn alyp, jańa úkimet jasaqtaýǵa kiristi.
Japon eliniń eski tarıhyna úńilsek, bul elde buǵan deıin segiz áıel Imperator bolǵan. Budan keıin de solaı bolýy ǵajap emes. Olaı deıtinimiz, qazirgi Imperatordyń uly bolmaǵandyqtan, «kelesi taq ıesi kim?» degen suraq – japon qoǵamynda qyzý talqyǵa túsip jatqan máseleniń biri. Eldiń qazirgi zańyna sáıkes Imperator tek er tuqymynan taralǵan urpaqtan shyǵýy shart. Sondyqtan qoǵamda Meıdjı dáýirinen jalǵasyp kele jatqan dástúrdi ózgertip, keleshekte áıel adam da taqqa otyrý úshin zańdy ózgertý kerek shyǵar degen másele týyndap otyr.
Ejelgi japon jurtyna bas bolǵan alǵashqy áıel Hımıko, Abaı tilimen aıtqanda, «bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqymnyń» basyn qosyp, birtutas el etýge sanaly ǵumyryn sarp etken desedi.
S.Takaıchı de ózge túgili partııalastary arasynda talasy qyzyp, tartysy órship turǵan kezde atqa otyrdy. Minezdi saıasatker atyna qamshy salary anyq endi. Ońaı bolmasyn ol kisi eń aldymen ózi jaqsy sezedi. Sondyqtan «bólingendi bóri jeıdi» degen nıetpen saılaýda ózimen dodaǵa túskenderdiń bárin partııa men úkimette joǵary qyzmetke taǵaıyndady. Eki áıeldi mınıstr laýazymyna taǵaıyndap, genderlik saıasatqa da kóńil bólip otyr. Premer-mınıstr áıel zatynan saılanǵanymen, Japonııa – genderlik teńdik boıynsha álemniń 148 eli arasynda 118-oryndy ıelenedi. Bul jaǵynan da kórsetkishi tómen el. Osy turǵydan japon úkimetin áıel basqarǵany shynynda saıası fenomenge aınaldy.
Qoǵamda óz partııasy ishinde básekelesi kóp S.Takaıchı partııasyn bılik basynda saqtap, kelesi parlament saılaýynda jeńiske jetý úshin áriptesteriniń basyn biriktirip, judyryqtaı jumyldyrta alar ma eken? Azamattardyń qolynan kelmegenin áıel bolyp isteı alsa, saıası turǵydan tarıh jańartqan Takaıchı hanym partııasynyń ǵana emes, halqynyń jadynda jaqsy atpen qalýǵa múmkindigi bar. Áıtpese, kópke uzamaı partııa ishinen jik shyǵyp, jańa saılaý naýqany bastalyp ketpesine kim kepil? Japonııa sııaqty parlamenttik basqarý júıesine negizdelgen memlekette saıası partııa men úkimet basshysy bolý áste ońaı sharýa emes.
Japon eliniń jańa basshysyn eń alǵashqylar qatarynda quttyqtaǵan Prezıdentimiz osy tulǵamen jaqyn arada kezdesip, ekijaqty jáne kópjaqty qarym-qatynastar salasynda kelissózder ótkizip jatsa, eki elge de tıimdi bolary daýsyz. Japon eline jahandyq deńgeıdegi dıplomat retinde tanymal Prezıdent Q.Toqaev pen premer-mınıstr S.Takaıchı arasyndaǵy dıalog álemdik jáne óńirlik talaı syn-qaterlerdiń aldyn alady dep úmittenemiz.
Batyrhan QURMANSEIIT,
Qazaqstan japontanýshylar qoǵamynyń qurmetti tóraǵasy
