Murataný muraty

Akademık Serik Qırabaev osy ǵalym týraly: «Jabal Abaıdyń 150 jyl­dyǵy ke­zinde daıyndyq tobynyń ju­mysy­na belsene qatysyp, aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteýde tájirıbe jınaqtap ysyldy. Abaı murasy jóninde keıingi býyn ǵalymdar arasynda qaı jaǵynan da onyń pikir aıtýǵa quqy bar», dep oı túıýi beker emes.

1976 jyly Abaı atyndaǵy QazPI fılologııa fakýltetiniń til-ádebıet mamandyǵyn bitirip, eńbek jolyn tarıhı Sozaq jerinde muǵalimdikten bas­taǵan Jákeń ult bolmysyn tanýǵa, qadir-qasıetin bilý­ge umtyldy. Osy soq­paq ony abaıtaný ǵylymyna alyp keldi. Jabal Alshynbekuly 2004 jyly Abaı qara­sózderinen kan­­­dıdattyq dıssertasııasyn sátti qor­ǵady.

Bul jóninde ǵalym: «Keńestik ıdeologııa kezinde Abaıdy ıslam dinimen baılanystyra zertteýge ruqsat berilmeıtin. Sonyń saldarynan Abaıdyń dinimizge degen shynaıy kózqarasy jabyq kúıinde qalyp qoıdy. Sodan kelip qazaqtyń da, Abaıdyń da musylmandyǵy, ıslamǵa qatynasy mardymsyz degen jalǵan pikir qalyptasty. Bul – ultymyzǵa ja­ǵylǵan kúıe. Shyn máninde qazaqtyń da, Abaıdyń da musylmanshylyǵy óte tereń. Muny jaı sózben emes, ispen dáleldep shyǵýǵa sert berip, aldyma úlken maqsat qoıdym», deıdi.

Eńbekqor zertteýshi J.Sho­ıynbet 10 jyldan astam ýaqytyn osy salaǵa sarp etip, Abaı qarasózderiniń ishki má­nine úńilip, aqynnyń haq jo­lyn­daǵy kirshiksiz bolmysy men saf tulǵa­syn ashyp kórsetýge kúsh-jigerin, bili­min, tájirıbesin jumsady. Osylaı­sha burynǵy qasań túsinikti sylyp alyp tastady. Ǵylymnyń jańa talapta­ryn qoldana otyryp, «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» degen tujyrymdamasyn aıqyndap berdi.

J.Shoıynbettiń jankeshti eń­beginen onyń ǵylymǵa degen, hakim Abaıǵa degen, túptep kelgen­de, ultyna degen adal da taza peıili anyq baıqalady. Sonymen birge ta­bandylyǵyn, qaı­sar minezin ańǵa­ramyz. Ǵalym uly aqyn murasyn ǵy­lymı-teorııalyq tur­ǵyda jańasha zertteı otyryp, dinı uǵym­dardy uǵynyqty tilmen túsindirdi, abaıtanýdy burmalamaq bolǵan jat pıǵyl, ­zııandy kózqarasqa laıyqty soqqy berdi. Eger onyń bar tilegeni ǵyly­mı ataq alý ǵana bolsa, dıssertasııa qorǵaı sala, aıaǵyn alshań basyp qam­syz júrer edi. Biraq ol óıtpedi. Ol ardy oılap, «Aýyrdyń ústimen, je­ńil­diń astymen júrmeı», Abaıdy óz ıdeo­logııasyna paıdalanbaq bol­ǵan nebir mıssıonerlermen ǵy­lym jóninen aıtysty. BAQ-ty halyq múddesine bura aldy.

Abaıtanýshy Jabal Alshyn­bek­uly hakimniń 150 jyldyǵy aıasynda ázirlengen akademııalyq eki tom­dy­ǵynyń jaýapty shyǵarýshylary qatarynda boldy. Ol bul kezde Ǵylym akademııasy M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­tıtýty abaıtaný bóliminiń ǵylymı qyzmetkeri edi.

Ǵylymı jetekshisi, kórnekti ǵalym Mekemtas Myrzahmetulymen bir­lesip, mektepke «Abaıtaný» pánin engi­zýge kúsh-jigerin jumsady. Búginde Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıka ýnıversıteti fakýltetterinde oqy­tylatyn «Abaıtaný» kýrsyna bastamashy boldy.

Jabal Shoıynbetti qazirgi rýhanı abaıtaný qorǵanynyń sardary deı alamyz. Ol Abaı muhıtyna tereńdeı tústi. «Abaı – ult ádebıetindegi, jalpy qazaq rýhanııatyndaǵy bolmysy bólek dara tulǵa. Ol – aqyn ǵana emes, hakim. Ol – ómirdiń bolmysy men shyndyǵyn kórkem beıneleýmen shektelmegen, shyǵarmashylyǵy arqyly tanymyn, adamgershilik ilimin bıikke kótergen oıshyl tulǵa», dep tujyrymdady.

О́mirdiń soqtyqpaly jolynda talaı qıyndyq kórse de, moıymaı alǵa umtylǵan, 200-den asa maqala ja­zyp, munda halqymyzdyń rýhanı qun­dylyqtaryna Abaı parasatymen qa­ra­ǵan, qııanatqa qasqaıyp qarsy tu­ra bilgen kúresker azamatty rýhanı ke­ńis­tigimizdiń qyraǵy kúzetshisi deýge bolady. Ol ózinen keıingi jas­tardy prak­tıkalyq abaıtanýǵa tarta bildi. Jyl on eki aı boıy aqyn murasyn, ol týraly zertteýlerdi na­sı­hattady. Táýelsizdik qundylyǵy – Abaı murasyn teristegendermen aıaý­syz aıqasty.

Buǵan dálel – Jabal Alshynbek­ulynyń respýblıkanyń basty basy­lymdarynda jaryq kórgen «Ult­­tyq fılosofııany uıyqtan kim shy­ǵa­rady?», «Qazaqty, Abaıdy qorlap, dok­torlyq qorǵamaq», «Júke­shevtiń bul qaı «dalbasasy?», «Abaıtaný ma, veda­taný ma, álde urpaq sanasyn ý­laý ma?», «Uly­lar úndestigin kim qa­laı túsinedi?», «Ult rýhyna qaýip tón­­diretin kitap», «Qazaqqa tóre­lik aıtatyn sen kimsiń?», t.b. maqa­la­­laryn aıtsaq jete­di. Árbi­­riniń mazmunynda Táýelsiz­dik rýhy ańǵaryldy. Kezinde onyń ­bul ma­qa­­lalary búkil qoǵamǵa qoz­ǵaý sal­ǵan-dy. J.Shoıynbettiń dáleldi fak­ti­lermen jazylǵan janaı­qaıǵa toly jaz­balary ultymyzdyń betke u­star azamattary­nyń namysyn ja­nyp, «Oý, bu qalaı?» degizip, Abaı ále­min áldekimderdiń shabýyly­­nan saqtandyrýǵa yqpal etti. Nátı­je­sinde, ádildik ornap, rýhanı qun­dy­lyq­tarymyzdyń eń mańyzdy bó­ligine qısyn­syz da teris kózqarasyn tańǵan, aıar­lyqpen shabýyldaǵan top sý betine shyǵyp qaldy. Talmaý tustan suǵýǵa yń­ǵaılaǵan súńgisiniń kúl-par­shasy shyqty.

Jalpy, Abaıdy jat dinge, durysy bóten pıǵyldy, qaıdaǵy bir sektaǵa telip, sondaı-aq onyń bolmys-bitimin, tulǵalyq qasıetin, ustanymyn mazaq etkisi kelip, bilgenin iste­gender Jabal Shoıynbettiń ymyrasyz kúresinen soń, maskalaryn sheshti nemese kelgen jaǵyna jylystady.

Budan bólek ǵalymnyń tabandy kúresi rýhanı qundylyqtarǵa saq bolýdy, Abaı murasyn rýhanı «qyzyl kitapqa» engizýdi dáıektep, mem­le­ketimizdiń, tıisti oryndardyń bel­sendiligin, áleýetin jarqyraı kórsetti. О́ıt­keni memlekettik organdar shy­ryldaǵan Jabal Shoıynbet­tiń únine qulaq túrip, jedel áreket etken atal­ǵan máselede halyqtyń tile­gimen únde­setin saýatty sheshim shy­ǵaryp, aq pen qarany aıqyn­da­dy. Bul jolda Jabal Shoıynbetti Tursynbek Kákish­uly, Qadyr Myrza Áli, Mekemtas Myrzah­metuly, Aıgúl Isimaqova syndy ardy oı­laǵan jandardyń qoldaǵanyn aıt­paı ketý orynsyz. Sondaı-aq ǵa­lymnyń janaı­qaıyna ún qosyp, Abaı mura­laryn arsyzdyqtan arashalaýǵa um­­tylǵan qarapaıym adamdardyń bas­­­pasóz arqyly jetkizgen shynaıy nıet­­­teri de kóńil tórinde saqtaýly tur.

Osy daý-damaıdyń sarsańy ǵalym­nyń jeke basyna, jan júıesine ońaı tıgen joq. Talaı tańdy uıqysyz atyrdy, talaı kúndi kúrsinispen batyrdy. Túısiksizderge máseleniń mánisin túsindiremin dep júıkesi juqardy, sanasyna salmaq tústi, júregi aýyrdy. Bárinen de oǵan tamyr-tanysty arttyryp, yqpaldy azamattardan qoldaý kórip, orynsyz is-áreketteriniń jymyn bildirmeı iske asyrýǵa bel sheshe kirisken qarsy toptaǵylar ishinde óz otandastarynyń bolǵany qatty batty. Sondaı-aq syńarjaqtardyń sózine bilmestikpen erip, jaǵdaıǵa ústirt qaraýdyń saldarynan shatasqan aǵaıynnyń da betin beri burý ońaıǵa soqpady. О́ıtkeni «Aıtylǵan sóz – atylǵan oq» deıtin qazaq balasyn teris sózinen bas tartqyzý, alǵan betinen qaıtarý qıyn-aq.

Qalaı desek te, Jabal Shoıynbet san salaly eńbegi arqyly árbir qazaq­ty Abaı álemine uqyppen qaraýdy úıretti. Syn saǵatta qorǵaýǵa da baý­lydy. Muny uǵatyndar jyl sanap kóbeıip keledi. De­mek, ǵalymnyń tókken teri zaıa ketpegen.

Búginde Abaıdan alǵany kóp, toqy­ǵany mol Jabal Shoıynbet kásibı qyzmetin oraıymen jalǵastyryp keledi. Jalyǵatyn túri joq, qaıta ór­­she­lene alǵa basty. Adaspaı ke­le­di. О́ıtkeni ol Abaıdyń izinen kóz jaz­baýǵa bel baılaǵan. Keshegi alma­ǵaıyp zamanda alysqanmen alysyp, tar­tysqanmen tartysyp, eldiń sózin sóılep, azdy-kóp­ti ǵumyryn at ústinde ótkizgen, oń­tústik óńirine belgili tulǵa bolǵan, so­ńynda ónegeli isi, ulaǵatty sózi qalǵan, 1937 jyly tirshilikte dámi taýsylǵan Shoıynbet bıdiń nemeresi Jabal Alshyn­bekuly – osyndaı jan. «Te­gine tart­qan» degen osy shyǵar. Ǵalymnyń murataný muraty – asyl, baǵdary da aıqyn.