Maldy, jandy shoq juldyzdaı Qaraózek aýylynyń syrtqy keıpi kóńil toǵaıtarlyq. Kóldeneń jatqan bir buraý joq, tap-taza, sylanyp-syrlanǵan eńseli úılerdiń janyndaǵy mal qoralarynyń mańyna qoıanjon maıalar úıilipti. Bir aıta keterligi, eńbekqor qutty aýyl qaladaǵydaı turmysqa ıe. Úılerine sý tartylǵan, sońǵy úlgidegi uzaq janatyn qazandyqtar ornatylǵan. Aýyl turǵyny, eńbek ozaty Ábil Ohatov bıyl «Egemendi» oqımyn dep qýanyp júr.
– Shynyn aıtqanda, keıingi jyldary gazet-jýrnal qolymyzǵa tımeı ketip edi, endi Nartaı Jumataıulynyń arqasynda tanymdyq-taǵylymdyq materıaldarǵa tunyp turǵan gazetti oqıtyn boldym, – deıdi Ábil aǵa. – Aýylda mádenıet úıi joq, halyq rýhanı jaǵynan baıýy kerek emes pe? Al materıaldyq jaǵynan baıýǵa Nartaı baýyrymnyń sharapaty tıip tur.
Rasynda, solaı eken, aýyl turǵyndary berekeli iske jumylyp jatyr. Nartaı Jumataıuly aýyldyń bir turǵynyna 30 bas edilbaı qoıyn asyltuqymdy qoshqarmen qosyp satyp áperipti. Mal ıesi eki-úsh tólin alǵan soń, alǵashqy alǵanyn qaıtaryp beredi. Sol kezde qorasynda júz qoıy ózine qalady.
– Kádimgi taýarly nesıe esebindegi dúnıe. Maǵan da shyǵyn kelmeıdi. Esesine aýyldasymnyń aldyna mal bitedi. Aýyl turǵyndarynyń ishinde óz bıznesin bastaǵysy keletinder az emes. Men qazir olarǵa nesıe alyńdar deımin. Bul arada bóle-jara aıta ketetin bir dúnıe, nesıe alǵysy kelgenderdiń kepildikke qoıar múlki joq. Bul máseleni bylaı sheshýge bolady, – deıdi seriktestik basshysy Nartaı Jumataıuly, – árbir aýylda sol jerdiń ıgiligin kórip otyrǵan aýyl sharýashylyǵy qurylymdary bar emes pe, sol sharýashylyq basshylary ilgeri umtylǵan adamdardyń nesıesine kepildik qoıyp berse, el eńsesin kóterip qalar edi. Men uzaq oılanyp-tolǵanyp osyndaı sheshimge keldim. Aýyl adamdarynyń qaısysynyń qolynan is keletinin jaqsy bilemin ǵoı. Demeý – bizden, damý – sizden.
Qaıyrymdylyq degen jaqsy qasıet. Osydan birer jyl buryn Kókshe óńirinde qys ishinde qaıta-qaıta jańbyr jaýyp, dalany qalyń kók muz basty. Tisine tıer bir ýys azyq tappaǵan, kóteremge aınalǵan kóp jylqy qyrylýǵa da aınaldy. Shynyn aıtqanda, júgen ustap qalǵandar kóp boldy. Mine, osyndaı qysyltaıań kezde el qamyn jegen Nartaı Jumataıuly paı ıelerine keler jylǵy tıesili paı úlesin alyńdar, qajet bolsa, keleshektegi eki jyldykin de beremin. Tek maldaryńdy aman alyp qalsańdar boldy dep jar salǵan. Bastamaǵa biren-saran azamat ún qosty. Eń bastysy, tóńirektegi aýyldar mal azyǵyn tappaı, tórt túlik maly tilin tistep jutqa ushyrap jatqanda, seriktestik egin egetin aýyldardyń malynan jetim toqty da shyǵyn bolǵan joq. Jyl saıyn mal jemine jaraıtyn astyq qaldyǵyn tegin beredi, sabany eki bastan. Seriktestikke tıesili jaıylym men shabyndyq jerdiń ıgiligin aýyl turǵyndary kórip otyr.
– Gazet jazdyryp berýdegi oı, aýyl turǵyndaryn rýhanı kemeldendirý jaǵyn oılaǵandyqtan, – deıdi seriktestik basshysy, – ózim dámdes aǵaıyndy omyrtqaǵa shaqyrǵanda tartý-taralǵyǵa kitap syılaımyn. Bul joly el gazeti «Egemendi» jazdyryp berip, el tynysyn oqyp, bilip otyrsyn degen nıettemin. El Prezıdenti bıylǵy jyldy «Jumysshy mamandyqtary jyly» dep jarııalaǵany óte durys boldy. Igilik ataýlynyń barlyǵy qurysh qoldy jumysshylardyń eńbegi ekeni daýsyz.
Aýyl turǵyndary árqıly kásipti ıgerip jatyr. Aıdos Shaıh qaz baǵady. Bul kásipti bıyl bastaǵan. Alǵashynda kóp oılanyp-tolǵansa kerek. Aldymen oryn daıyndapty. Qazǵa keregi sý men shóp. Beskól qus fabrıkasynan bir kúndik 500 balapan satyp alǵan. Dári-dármegin, azyǵyn ýaqytynda berip, kózdiń qarashyǵyndaı kútip baptaǵannan keıin shyǵyn joq. Qazir Kókshetaý bazarlarynda qaz satyla bastady. Kılosy 3000 teńgeden. Al Aıdos Ábiluly balapandy 1 800 teńgeden alǵan. 500 balapan kúnine 250 kılo astyq qaldyǵyn jeıdi eken. Astyq qaldyǵynyń tonnasy 30 myń teńge.
– Aldaǵy ýaqytta qus fabrıkalarynan jumyrtqa satyp alyp, ózimiz ınkýbatorda bastyrýdy oılastyryp otyrmyz, – deıdi Aıdos Ábiluly, – bul áldeqaıda arzanǵa túsedi. Qazirdiń ózinde alýshylar habarlasyp jatyr. Qazdyń júnin julý da qıyn sharýa emes eken. Arnaıy brıgadalar bar. Olarǵa keregi qazdyń júni. Aıtqan ýaqytynda kelip, barlyq qazyńdy soıyp, julyp, úıitip beredi. Qysta broıler taýyǵyn baǵamyz dep daıyndalyp júrmiz. Jumys isteımin degen adamǵa aýylda tabys kózi jeterlik.
Endigi bir kásipker Oral Serǵazınov jumysyn qoı ósirýden bastaǵan. Qorasyndaǵy bes-on bastan otar órgizý ońaı sharýa emes. Bir dosy elý bas edilbaı qoıyn beripti. Sharty bylaı, eki jyldan soń elý basyn qaıtaryp alady. Al tóli qorada qalmaq. Alǵashqy eki jyl shyǵynsyz ótken. Elý bas qoıdyń sońynan 120 bas tóli ergen. Isiniń órge domalaǵanyn kórgen malsaq jigit demeý bolǵan aǵaıynynan qoılaryńdy taǵy bir jylǵa qaldyrshy dep ótinish jasaǵan. Atymtaı jomarttyq tanytqan aǵaıyn oǵan da kónipti. Úshinshi jyly rızashylyǵymen alǵashqy elý bas qoıdyń sońyna 40 toqtysyn ertip qaıtaryp bergen.
Bıyl omarta ustaýǵa kóshken. Bul tóńirek kók maısasy jaıqalǵan qunarly ólke. Alǵashqy jyly bes uıa omarta ustapty. Tájirıbesi bolmaǵandyqtan Dáýren Qanafın esimdi kánigi omartashynyń sońynan ergen, qyr-syryn úırengen. Ár omartaǵa 25 myń teńgeden shyǵyn shyǵarǵan. Analyǵyn satyp alýǵa, dári-dármegine, azyǵyna. Kúzde sanap otyrsa, bal arasynyń arqasynda mıllıonnan artyq tabys tapqan. Aıtýyna qaraǵanda, esebi bylaı, bir uıa 60 lıtr shamasynda bal bergen. Bir lıtr bal 1,5 kılo tóńireginde. Al baldyń quny bazarda kılosyna 3 500 teńgeden. Aradan da osynsha tabys tabýǵa bolatynyna kózi jetken kásipker aldaǵy jyly uıa sanyn onnan asyrmaq.
– Qazir aýyl turǵyndary kásibin dóńgeletýge qolaıly jaǵdaı týyp otyr, – deıdi el aǵasy Qabıden Emmatov, – ózim balalarymmen birge 300-den astam qoı baǵamyn. Sıyrym, jylqym bar. Mal azyǵyn ózimiz daıyndaımyz. Jer jetkilikti. Nartaı Jumataıuly oblystyq máslıhattyń depýtaty bolyp júrgende osy tóńirektegi aýyldardyń jerin áldebir kásipker bankke kepildikke qoıyp, mıllıondaǵan nesıe alyp, egin ekpekshi bolǵan. Sońynda bankrotqa ushyrady, egin egilmeı qaldy. Basqasyn bylaı qoıǵanda, taýyqqa da jem taba almadyq. Keıin halyq qalaýlysy barlyq qujattardy zerttep, advokat jaldap, zańsyz qoıylǵan jerdi halyqqa qaıtaryp berdi. Sonyń arqasynda tıesili paı úlesin alyp, tórt túlik malyn baǵyp, kún kórisin jóndep aldy.
Shirkin, ár aýylda el eńsesin kóteretin osyndaı bir azamat bolsaıshy.
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany
