Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Ulttyq kıim – ulttyń mádenı kody
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Ulttyq kıimderge degen qyzyǵýshylyq arta tústi. Mektepterde, túrli mekemelerde, sondaı-aq iri kompanııalarda ulttyq kıimge mán berile bastady. Suranysqa saı tigin sehtary ashylyp, jańa brendter, dúkender paıda boldy. Osylaısha, ulttyq kıim kııý birtindep qalypty kóriniske aınalyp keledi. Bul – óte jaqsy úrdis. Ásirese áıelderdiń dástúrli kıimi óte ǵajap kórinedi. Sebebi ulttyq kıim bul – bizdiń biregeı ulttyq bolmysymyzdyń mańyzdy kórinisi. Ony jan-jaqty dáripteýimiz kerek», dep basa aıtqany málim.
Qazaqtyń ulttyq kıimderi – etnografııalyq ereksheliktiń biregeı úlgisi. Shapan, qamzol, kımeshek, sáýkele, beshpet, ton sekildi kıimderdiń árqaısysy ǵasyrlar boıy qalyptasqan áleýmettik qundylyǵyn, salt-dástúr men óner tájirıbesin qaltqysyz saqtap keledi. Etnograf Seıitqalı Qaramendınniń sózimen aıtsaq: «Qazaq ulttyq kıiminiń árbir oıýy – shejire. Ol tek áshekeı emes, urpaqty tárbıeleýdiń, dúnıetanymdy bildirýdiń quraly. Mundaı mádenı kodty joǵaltý – halyqtyń rýhanı tamyrynan úzilýimen teń».
Al XXI ǵasyr – mádenıetter toǵysyp, bir-birine yqpal etetin, stılder men qundylyqtar shekarasy joıylyp kele jatqan kezeń. Osyndaı jahandyq úderistiń ortasynda ulttyq kıim mádenıetin saqtap qana qoımaı, ony kúndelikti ómirge, sán ındýstrııasy men halyqaralyq keńistikke beıimdeý – el bolashaǵy úshin mańyzdy strategııalyq másele. Sebebi ulttyq kıim – tek sándik element emes, tarıhı jady, etnostyq kod, rýhanı mura men áleýmettik bolmystyń tutas kórinisi.
Elimiz keıingi jyldary ulttyq brendti damytýdy memlekettik deńgeıde kún tártibine shyǵaryp otyr. Sán aptalyqtarynda, halyqaralyq kórmelerde, jastar arasynda ulttyq oıý-órnek pen etnostılge qyzyǵýshylyq artyp keledi. О́ıtkeni qazirgi jahandaný jaǵdaıynda ulttyq mádenıetke tán vızýaldy kodtardyń saqtalýy men jańǵyrýy mańyzdy máselelerdiń birine aınaldy. Osynyń áseri bolsa kerek, qazaq qoǵamy keıingi jyldary óziniń mádenı tamyryn jańasha túsinýge, ulttyq bolmysyn kúndelikti ómir súrý daǵdysyna beıimdeýge aıryqsha nazar aýdaryp keledi. Sonyń ishinde eń qarqyndy damyp jatqan baǵyttardyń biri – ulttyq stıldegi kıimdi zamanaýı sán ındýstrııasyna engizý hám ony kúndelikti turmysqa beıimdeý tájirıbesi. Bul qubylys tek sándik úrdis emes, tutas bir mádenı kodtyń jańǵyrýy, ulttyq daralyqty qalyptastyrýdyń zamanaýı formasy desek, artyq aıtqandyq emes. Al ulttyq stıl degenimiz – tek dástúrli kıimniń jańǵyryǵy ǵana emes, ekonomıka men mádenı dıplomatııanyń jańa quraly, zamanaýı estetıka men tarıhı muranyń toǵysqan aımaǵy.
Etnostıldiń jańa keńistigi
Joǵaryda keltirilgen túrli faktor áser etse kerek, elimizdegi sán ındýstrııasy keıingi jyldary jańa kezeńge qadam basty. Bul ózgeris tek mýzeıler men teatr sahnalarynda ǵana emes, kúndelikti ómirimizde de anyq seziledi. Bir kezdegi tek merekelik is-sharalarda ǵana kıiletin qamzol, shapan, taqııa búginde zamanaýı beınelerdiń sándik elementine aınaldy. Mádenıettanýshy, etnograf Táttigúl Qarataeva atalǵan qoǵamdyq qubylysty bylaı túsindiredi:
«Ulttyq kıim – ótkenniń jádigeri emes. Ol – ulttyń ózin tanytý tásili. Stıldik elementter zamanǵa ıkemdelgende onyń ómirsheńdigi artady. Búgingi jastar ulttyq naqyshty áshekeı retinde emes, ózindik erekshelik, daralyǵynyń bir bóligi retinde qabyldaı bastady», deıdi zertteýshi. Ǵalymnyń pikirinshe, ulttyq stıldi ilgeriletý – tek mádenı trend emes, sonymen birge ekonomıkalyq, ımıdjdik ári rýhanı qundylyqtardy biriktiretin strategııalyq baǵyt. Sondyqtan ulttyq kıimdi kúndelikti ómirge engizý – sán men mádenıettiń shynaıy sıntezi, al ony nasıhattaý – ulttyń kórkemdik tilin keler urpaqqa jetkizýdiń mańyzdy joly.
Ǵalym pikiri otandyq dızaıner Aıda Qaýmenovanyń da oıymen ushtasty. Ulttyq kıimderdi zamanaýı stılde usynyp júrgen sán sulýynyń saraptaýynsha, qazaqtyń dástúrli kıimindegi oıý-órnek, túster úılesimi, sılýetter – qazirgi trendterge dál keletin beınelik jáne plastıkalyq múmkindikterge baı. Búgingi dızaınerler etnografııalyq elementterdi tolyq qaıtalamaı, yńǵaılylyq pen mınımalızm qaǵıdattaryn saqtaı otyryp jańa ónimder usynyp júr.
«Qazirgi otandyq sán ındýstrııasynda «ulttyq stıl» tek etnografııalyq kóshirme emes, ol – jańasha jasalǵan dızaınerlik tujyrym. Qamzoldyń jeńil, qysqa, oversize nusqasy, oıýly hýdı, mınımalıstik kestelengen kóılek – osynyń bári jańa býyn tańdaýy. Búginde qamzol nemese shapandy tek toıda kıetin dástúrli pishinde qaldyrý durys emes. Biz onyń formasyn, matasyn, fasonyn jeńildetip, zamanaýı áıeldiń kúndelikti kıimine sáıkestendiremiz. Bul – ulttyq kodty tutynýdyń jańasha úlgisi», deıdi dızaıner Aıda Qaýmenova.
Erler stıline jańashyldyq engizgen dızaıner Sáken Jaqsybaev ta jastardyń tamyryna qaıta oralyp jatqanyn aıryqsha maqtanyshpen atap ótti: «Urban fashion men street style-ǵa ulttyq elementti engizý – trend emes, bul – jastardyń ózin-ózi taný úrdisi. Jigitter oıýly jempir, shapan-jaket kııýden uıalmaıdy. Bul óte qýantady», deıdi sánger.
Ulttyq kıim – zaman suranysy
Shynymen de qazir kóptiń arasynan shapan kıip shalqyp, qamzol kıip qulpyrǵan jurttyń kórki alystan kóz toıdyrady. Tipti keıingi birneshe jylda qyzdar qaýymy arasynda oqaly taqııa trendke aınalyp, kelisti sán úlgisi biraz burymdynyń ajaryn asyryp jibergeni ras. Qalaı desek te qazaqylyq qanynda bar halyqtyń kórki ulttyq kıimdermen tipti qulpyra túskendeı. Kún sanap ulttyq kıimdi kúndelikti qoldanysqa laıyqtap tigýge talpynyp júrgen etnodızaınerlerdiń qatary kóbeıip keledi. Sonyń nátıjesinde olar tek Naýryzda ǵana kıetin atrıbýttan toı-tomalaqta tutynatyn obrazǵa oıysyp edi, qazir kúndelikti sán úlgisi sanatyna kóship úlgerdi. Oǵan ulttyq kıim óndirýshileriniń oıý-órnek bederlengen kıimdi keńsede, kóshede kıip júrýge yńǵaıly, jeńil etip usynyp jatqany da septesip otyr.
Qýantarlyǵy, qazirgi qazaq dızaınerleri otandyq úlgi elementterin sol kúıinde kóshirmeı, etnografııalyq negizde zamanaýı turmysqa beıimdep usynady, ıaǵnı etnografııalyq derekterdi negizge ala otyryp, ulttyq naqyshty zamanaýı turmystyń talabyna beıimdep, fýnksıonaldy, yqsham, kúndelikti qoldanýǵa yńǵaıly jańa sılýetter usynyp, ulttyq kıimniń dástúrli formalarynyń jańasha tynys alýyna jol ashyp otyr. Máselen, qamzoldyń qysqa, uzartylǵan nemese oversize úlgileri jastar arasynda erekshe suranysqa ıe. Erlerge arnalǵan klassıkalyq shapan – jeńil jaket, kóktemgi palto nemese streetwear baǵytyndaǵy syrt kıim retinde qaıta jasalyp otyr. Beshpenttiń jeńil nusqalary, kúndelikti taǵýǵa arnalǵan stıldi taqııalar, syrma-jaǵaly paltolar – ulttyq beıneni búgingi sánmen úılestiretin jańashyl formalar. Sonymen qatar «qoshqarmúıiz», «syńarmúıiz» sekildi oıýlar mınımalıstik grafıkaǵa aınalyp, jastar stıline beıimdeldi. 3D-prıntıng, dıdjıtal-oıý, AR-vızýalızasııa sekildi sıfrlyq tehnologııalar ulttyq kıimdi jańasha dárejege kóterdi. Bul ózgerister qazaq kıiminiń tek toı-dýmanda emes, kúndelikti ómirde de óz ornyn taba bastaǵanyn kórsetedi. Ony dızaıner Aıgúl Qasymovanyń: «Ulttyq kıim kúndelikti ómirge enýi úshin ony aýyr etip emes, jeńil, yńǵaıly, qarapaıym qalpynda usyný kerek. Búgingi tutynýshyǵa sán men yńǵaılylyqtyń qatar turýy mańyzdy» degen pikiri qýattaı túsedi.
Dese de, ulttyq stıldiń transformasııasy mamandar arasynda da pikirtalas týdyryp otyr. Máselen, etnograf Aınur Ǵalymqyzy kıimdi tym moderndeý dástúrli maǵynadan alystatýy múmkin dep sanaıdy: «Oıý-órnektiń árqaısysynyń maǵynasy bar. Búgingi sán ındýstrııasynda olar keıde dekoratıvti belgige aınalyp ketedi. Bul – mádenı semantıkanyń joǵalý qaýpin týdyrady», deıdi ol. Ulttyq kıimge qatysty ǵalymnyń taǵy bir kóńil tolmaıtyn tusy bar eken. Ony da búkpesiz ortaǵa saldy: «Qazaqtyń ár kıiminiń óz ornymen, jynys jáne jas ereksheligimen kıetin talaby, tártibi bar, qazir ol tártip múldem saqtalmaıdy desek te bolady. Úlken áıelder jas qyzdardyń taqııasyn kıse, jas qyzdarymyz kımeshek kıip alady, ol kımeshekter de teatrlanǵan túrde ǵana dáriptelip jatyr. Sonymen qatar tigilý erekshelikteri, durys pishý joldary jaǵynan da aqsap tur. Qatty qynjylatyn jaıt, barlyq biz kıip júrgen kıimimizdi qyrǵyz ben qytaı tigip jatyr. О́zimizdiń elde osyndaı kólemde barlyq talapqa saı etip tigilse jáne soǵan jaǵdaı jasalsa keremet bolar edi, dedi etnograf. Al mádenıettanýshy Oljas Bekmuratov bolsa: «Ulttyq stıl – bul ıdeologııanyń buıryǵymen emes, halyqtyń ishki qajettiliginen paıda bolǵan qubylys. Ásirese jastardyń bul baǵytqa qyzyǵýshylyǵy – tól mádenıettiń tabıǵı jańǵyrýynyń belgisi», deıdi.
Jastar nege ulttyq stılge bet burdy?
Birinshiden, daralyqty izdeý, ıaǵnı jahandaný zamanynda bári uqsas stılge engen kezde ulttyq oıýdy eń erekshe aıyrym belgisi desek, qatelespeımiz. Ekinshiden, ásem ári qolaıly. Sebebi qazirgi qamzol, beshpetterdiń salmaǵy jeńil, matasy jumsaq, formasy kúndelikti ómirge beıim. Úshinshiden, sándi. Dızaınerlerdiń pikirine súıensek, ulttyq element dúnıejúzilik sán trendterine ábden saı keledi. Ony tipti fransýz sán sarapshysy Katrın Lefevr de moıyndap: «Qazaq oıýlarynyń geometrııalyq dáldigi men názik úılesimi álemdik sánge jańa baǵyt beredi. Bul estetıka ózindik daralyqqa ıe», dep tańdaı qaqqan bolatyn.
Keıingi birneshe jyldaǵy áleýmettik zertteýlerge súıensek, 2022 jyly jastardyń 21%-y etnostıldi kúndelikti ómirde qoldansa, 2024 jyly bul kórsetkish 38%-ǵa deıin ósken. 18–35 jas aralyǵyndaǵy toptyń 65%-y «ulttyq naqysh zamanaýı sánmen úılesedi» dep sanaıdy. Bul – ulttyq stıldiń qaıta jańǵyryp, jańa býynnyń suranysyna aınalǵanyn kórsetedi.
Halyq suranysyna saı sondaı sapaly kıim usynyp, kóptiń batasyn alyp júrgen talǵampaz sýretkerdiń biri – Tárbııa Aıdymbaeva. Ol – otandyq ulttyq kıim brendin qalyptastyrýda oıýdy monshaqpen kómkergen, odan qala berdi zamanaýı ulttyq kıim úlgilerine oıý-órnekti prınt arqyly basý isin bastaǵan alǵashqy dızaıner. Tárbııanyń talǵammen tigilgen sándi kıimin kıip, mańaıyna sulýlyq syılap júrgen kóptiń arasynan jaqsy men jaısańdy jıi kóremiz. Onyń aıqyn bir mysaly – Dımash Qudaıbergen syndy tanymal óner ıeleri «Tarbiya Ulttyq kıim» sán úıiniń shapanyn kıip, álemdik sahnalarda án shyrqap júr. Aıtysker aqyndardyń ajaryn ashqan sándi kıimderdiń kópshiligi de – osy Tárbııa hanymnyń tól týyndysy.
«Men óz jumysyma, shyǵarmashylyǵyma «kóne men jańanyń toǵysýy» dep anyqtama beremin. Nege? О́ıtkeni árbir kıim úlken izdenis, tarıhı tereń bilimge negizdelip tigiledi. Sóıte tura kóne stılde, eski sarynda qalyp qoımaı, ony búgingi zamanǵa saı, kúndelikti qoldanysqa yńǵaıly etip jasaýdy da qaperden shyǵarmaımyz. Jeńil prıntti jasalǵan oıý-órnekter álemdik trendterge laıyqty bolǵandyqtan, sol arqyly ulttyq kıimderdi kúndelikti qoldanysqa engizý jeńilirek ekendigin eskerip, bolmys pen zamandy utymdy úılestirýge umtylyp kelemiz. Búgingi zaman talabyna saı sándi kıimder tigýge basymdyq berip júrmiz. Baǵasyn da naryqqa saı ustaýǵa tyrysamyz. Bizdiń kıimderdi qalta kóteredi. Shúkir, qazir ulttyq kıimderge degen suranys joǵary. Meni sol qýantady. Tabysym júredi degendikten emes, qazaqtyń óziniń tabıǵatyna, qundylyǵyna jaqyndap kele jatqandyǵyna janym jadyraıdy. Sebebi ulttyq kıim – tól mádenıetimizdiń aınasy. Qazaqtyń qanynda tabıǵı, joǵary talǵam bar. Dúkenge kelýshilerdiń tańdaýynan osyny ońaı ańǵaramyn. Ulttyq kıimdi kıip shyqqanda adam jigerlenedi. Sebebi ol – óziniń tarıhy, bet-beınesi, ata-babadan qalǵan murasy, tól tabıǵaty. Biz ony sol mıssııasyna jetkizý úshin eńbektenemiz. Talǵamyna, túr-sıpatyna saı ulttyq kıim tańdap berý, usyný – mindetimiz, deıdi dızaıner.
Jalpy, aqparat kózderindegi byltyrǵy júrgizilgen saýalnama deregine kóz júgirtsek, halyqtyń 72%-y «ulttyq stıldi qoldaımyn» dep jaýap bergen, onyń 44%-y «jumysqa ulttyq elementi bar kıimmen kelýge daıyn», 31%-y «ulttyq stıldegi kıimder áli de qymbat» dep eseptese, 67%-y «ulttyq kıim kııý – patrıotızm belgisi» dep sanaıdy. Bul kórsetkishter – ulttyq kıimge qoǵamda suranystyń joǵary ekenindiginiń aıǵaǵy.
Rýhanı ımmýnıtet
Iá, ulttyq stıldiń tek sahnada emes, qala kóshelerinde kórinýi – mádenı kodtyń tiri ekenin dáleldeıdi. Ár halyq óziniń saltyna saı kıim kııýdi kúndelikti ádetke aınaldyrsa, sol eldiń rýhanı ımmýnıteti kúsheıedi. Onyń álemdik tájirıbedegi jarqyn mysaly – Japonııa men Koreıa, Qytaı memleketteri. Japonııanyń kımonosy, Koreıanyń hanbogy, Qytaıdyń shenfý úlgileri búginde álemdik sán ındýstrııasynda ulttyq brend retinde aıqyn ornyǵyp úlgerdi. Sol sekildi otandyq brendti álemdik deńgeıde nasıhattaý – zaman suranysy. Sebebi álem elderi ulttyq stıl arqyly týrızmdi damytady, mádenı dıplomatııany alǵa tartady, shyǵarmashylyq ındýstrııasyn keńeıtedi, ekonomıkalyq tabysqa qol jetkizedi.
Osy talap turǵysynan kelgende, Qazaq eliniń de bul baǵyttaǵy áleýeti joǵary. Máselen, keıingi úsh jylda elimizdiń atynan 25 dızaıner halyqaralyq sán aptalyqtaryna qatysyp, etnostıldegi 300-den astam ónim shetel naryǵyna shyqqan. Sonymen qatar ulttyq oıýlary bar sporttyq kıimder Germanııa, Túrkııa, Koreıa naryǵynda satylymǵa túsken. Bul – ulttyq stıldiń jahandyq básekege qabiletti ekenin dáleldeıdi.
Ulttyq kıim tek qana sán emes, bul – qoǵamnyń óz mádenı tamyryna qaıta oralýy, tarıhı jadynyń jańǵyrýy, ulttyq bolmysty zamanaýı formada tanytýy. Demek búgingi qamzol – ótkenniń kóshirmesi emes, bolashaqqa baǵyttalǵan jańa estetıka. Al qazirgi dızaınerlerdiń jumysy – ulttyq kıimdi zaman talabyna laıyqtap qaıta túsindirý ǵana emes, onyń rýhanı mánin jańa býynǵa jetkizý. Dástúr men tehnologııa, oıý men mınımalızm, tabıǵı matalar men sıfrlyq sheshimderdiń úılesimi – ulttyq ónerdiń úzilmeı, jańa sıpatpen jalǵasyp kele jatqanyn dáleldeıdi. Sondyqtan da ulttyq kıim – ótkenniń murasy ǵana emes, búgingi sánniń bederin aıqyndap turǵan mańyzdy mádenı belgisi de. Ony jańǵyrtý – ulttyq sananyń jańarýy.
