– Eger qatelespesem, sizdiń ǵylymı zertteýińiz Alash partııasyna qatysty. Áńgimemizdi osydan bastasaq. Eýropada týyp, sonda ósip, bilim alyp júrip, mundaı taqyrypta ǵylymı jumys jazý ıdeıasy qalaı paıda boldy?
– Germanııada týyp-óssem de, men árdaıym ózimniń qazaqy bolmysymnyń qalyptasýyna, ultymnyń mádenıetine qatty qyzyǵatynmyn. Bakalavrıatta, magıstratýrada saıasattaný mamandyǵy boıynsha bilim aldym. Magıstrlik dıssertasııamda Qazaqstannyń táýelsizdikten keıingi ult qalyptastyrý úderisin zerttedim. Keıinirek qazirgi qazaq ultynyń túp-tamyry qaıda ekenin, onyń bastaýynda kimder turǵanyn tereńirek zerttegim keldi. HH ǵasyrdyń basyndaǵy Alash qozǵalysy osynyń bárine erekshe yqpal etkeni belgili. Sosıologııada ulttar men ulttyq bolmysty tarıhı turǵyda zertteıtin úlken baǵyt bar. Men Alash qozǵalysyn zerdeleýge osy ádisnamany qoldandym.
– Ǵylymı jetekshińiz zertteýińizge qandaı qoldaý kórsetti?
– Meniń jetekshim Sınısha Maleshevıch – Dýblın ýnıversıtet kolledjiniń salystyrmaly tarıhı sosıologııa professory. Osy ǵalym zertteý jobama yqylaspen erekshe qoldaý kórsetti. Onyń tarıhı sosıologııa, ulttar men ulttyq tanym teorııasy jónindegi bilimi, ǵylymı tájirıbesi qajetti baǵyt-baǵdar berdi. Sonymen qatar Irlandııanyń otarlyq kezeńine baılanysty ondaǵy ýnıversıtetterde meniń Alash qozǵalysyna qatysty zertteýime qoldaý bildiretin ǵylymı orta qalyptasqan.
– Shetelde júrip Alash qozǵalysy týraly zertteý júrgizý ońaı emes. Bul qıyndyqty qalaı eńserdińiz?
– Jobamnyń taza tarıhı emes, sosıologııalyq sıpatta ekenin erekshe atap ótkim keledi. Iаǵnı zertteý maqsatym – jańa arhıvtik derek tabý emes, Alash qozǵalysyn ulttar men ultshyldyqty zertteıtin sosıologııanyń keń salasyna engizip, onyń teorııalyq mańyzyn anyqtaý. Degenmen, jumys barysynda alǵashqy derekter qajet boldy. Men atajurttaǵy qazaq ǵalymdarymen sóılesip, qajetti materıaldar men kitaptar aldym. Olarǵa sol kómegi úshin zor alǵys aıtamyn.
– Batys ǵalymdary Alash zııalylarynyń ult jolyndaǵy kúresin, olardyń azamattyq ıdeıalaryn bile me? Siz turǵan elde bul taqyryp zerttelgen be?
– Men turǵan Irlandııada bul taqyryp buryn zerttelmegen. Alaıda Alash qozǵalysy týraly Batysta buǵan deıin de birqatar ǵalymdar eńbek jazǵan. Men PhD-di bastaǵan kezde aǵylshyn tilinde birneshe ǵylymı maqala men dıssertasııa bar edi. Olardyń kópshiligin qazaq ǵalymdary jazǵan.
– Kitap jazyp júr ekensiz... Sol týraly tolyǵyraq aıtyp berseńiz.
– Doktorantýrany aıaqtaǵannan keıin roman jazyp júrmin. Ol 30-jyldary Qytaıdyń Altaı aımaǵynan Túrkııaǵa, keıin Batysqa qonys aýdarǵan atalarymnyń tarıhyna negizdelgen. Shyǵarma áıel keıipkerdiń kózimen baıandalady.
– Aǵylshyn tilinde jazǵan óleńderińizdi oqydym. Poezııa men akademııalyq zertteýdi qalaı teń ustaısyz?
– Alǵashqy óleńimdi on alty jasymda jazdym. Sodan beri qolymnan qalam túsken emes. Keıde jazbaı ketetin, keıde kóp jazatyn kezder de bolady. Biraq maǵan poezııa únemi jaqyn ekenin sezemin.
– Eýropadaǵy qazaqtardyń ana tilin umytyp, etnostyq bolmystan alystap qalý qaýpi bar ma?
– Internet pen áleýmettik jeli qalyptasqannan beri Eýropadaǵy jastardyń pop-mádenıette, ónerde, sportta qazaqtardyń bolýy óte mańyzdy. Bul olarǵa ártúrli jaqtan kómektesedi dep oılaımyn. Qazir Eýropadaǵy qazaq jastary atajurtta paıda bolǵan jańa ındı mýzyka úderisin jaqsy kórip tyńdaıdy.
– Ǵalym úshin eń mańyzdy qasıet pen qundylyq qandaı dep oılaısyz?
– Meniń oıymsha, ǵalym úshin eń mańyzdy qasıet – yntymaqtastyqqa ashyq bolý. Bul Qazaqstanda ótken ǵasyrda joǵalǵan nemese tasada qalǵan dúnıelerdi jaryqqa shyǵarýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq jańa býyn ǵalymdardy qoldap, olardy shabyttandyryp otyrý óte mańyzdy. Maǵan jetekshim osy turǵydan úlgi bola aldy.
– Siz – anasyz. Otbasy men ǵylymdy qalaı úılestiresiz?
– Eger men er azamat bolsam, maǵan bul suraq qoıylar ma edi, bilmeımin. Biraq suraqtyń qoıylý sebebin de túsinemin. Qansha jerden múmkindik bar bolsa da, otbasy bar kezde áıelder kóbine turmys pen bala kútiminiń qamyn jasaıdy. Meniń otbasym men shyǵarmashylyq jumysymdy qatar alyp júrýime jubaıymnyń qoldaýy kóp. Ol meniń qoǵamǵa qosatyn úlesimdi jaqsy baǵalaıdy. Sonymen birge jumys isteýime kóbirek jaýapkershilikti ózine alady, teń múmkindikterge nazar aýdarady.
– Ozyq bolýǵa umtylǵan ult úshin ǵylymnyń mańyzy qandaı?
– Ǵylym aıryqsha mańyzdy, ol – bolashaqtyń kilti. Ásirese klımattyń ózgerýi men álemdik geosaıasattyń qubyla bastaǵan ýaqytynda ǵylymnyń kómegimen ult óz bolashaǵyn qaıta boljaı alady. Al tarıhı sosıologııa otarlyq ótkendi túsinýge jáne otarsyzdanǵan bolashaqty elestetýge múmkindik beredi.
– Jaqynda áleýmettik jeliden sizderdiń qazaq mádenıetine qatysty podkastar serııasyn bastaǵandaryńyzdy bildim. Bul jobanyń maqsaty ne?
– Psıholog ári sýretshi dosym Mereı Anas ekeýimiz júrgizetin bul podkast Eýropa men Qazaqstanda ósken qazaqtar retinde bastan ótkergen mádenı aıyrmashylyqtar týraly bolmaq. Sondaı-aq biz áleýmettik, mádenı jáne tarıhı taqyryptardy ózimizdiń kásibı daǵdymyz – sosıolog pen psıholog turǵysynan talqylaımyz. Buǵan qosa, ekeýmiz de óner adamymyz, pánaralyq daıyndyqtan ótkenbiz. Podkastyń negizgi aýdıtorııasy – shetelde turatyn qandastar, sonymen birge qazaqtardyń ómirlik tájirıbesine qyzyǵatyn halyqaralyq tyńdarmandar.
Áńgimelesken –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
