1885 jyly Semeıge kelgen amerıkalyq jýrnalıst Djordj Kennan qoǵamdyq kitaphananyń ereksheligine tánti bolyp, jergilikti qazaqtardyń da sol kitaphanadan kitap alyp oqıtynyna tańdanady. Sonymen birge Kennan «Sibir jáne súrgin» atty kitabynda Abaıdyń esimin erekshe ataıdy. Bul derek Abaıdyń álemdik oqyrman úshin de qyzyqty tulǵa ekenin aıǵaqtaıdy. Djordj Kennan joramalmen emes, óz kózimen kórgenin qaǵazǵa túsirgendikten, onyń kitabyndaǵy hakim týraly derekke erekshe nazar aýdarýǵa tıispiz.
«Onda on eki ne on bes jer aýdarylǵan kisi boldy, olardyń arasynda myrza Lobanovskıı, Madam Dıcheskýla, Dr. Bogomoles (áıeli shahtalarǵa katorgalyq eńbekke jegilgen jas dáriger), sondaı-aq men buryn «Orys revolıýsıonerleriniń túrmedegi ómiri» týraly «The Century Magazine»-de (1887 j., jeltoqsan) jarııalaǵan maqalamda atap ótken Prısedskıı ápkeli-sińlileri de osynda edi. Jınalǵan qaýymmen bolǵan jalpy áńgime baısaldy da beıresmı túrde ótti. Leontev myrza meniń suraqtaryma jaýap bere otyryp, Semeı kitaphanasynyń tarıhyn aıtyp berdi. Ol bul kitaphana saıası jer aýdarylǵandarǵa zor paıda ákelip qana qoımaı, qalanyń zııatkerlik ómirine de eleýli serpin bergenin atap ótti.
– Tipti qyrǵyzdar da, – dedi ol, – keıde onyń múmkindikterin paıdalanady. Men bul jaqta bir oqymysty qart qyrǵyzdy bilemin. Aty – Ibrahım Qunanbaı. Ol kitaphanaǵa baryp qana qoımaı, Bokl, Mıll, Dreper sekildi avtorlardy da oqıdy.
– Semeıde shynymen Mıll men Dreperdi oqıtyn qart qyrǵyz bar degenińiz ras pa? – dep tańdana surady jas ýnıversıtet stýdenti.
– Iá, bar, – dedi Leontev myrza sabyrmen. – Men ony alǵash jolyqtyrǵanymda, ol menen ındýksııa men dedýksııanyń aıyrmasyn surap tańǵaldyrdy. Keıinirek onyń aǵylshyn fılosofııasyn tereńirek zerttep júrgenin, joǵaryda atalǵan avtorlardyń barlyǵynyń orys tiline aýdarylǵan eńbekterin oqyǵanyn bildim.
– Ol oqyǵandaryn túsine aldy dep oılaısyz ba? – dep surady ýnıversıtet stýdenti.
– Men onymen Dreperdiń «Eýropadaǵy aqyl-oıdyń damýy» atty eńbegi boıynsha eki kesh boıy suhbattastym, – dedi Leontev myrza. – Aıtarym, ol bul eńbekti óte jaqsy túsingen sııaqty boldy.
– Meniń baıqaǵanym, – dedim men, – kitaphanada aǵylshyn ǵalymdarynyń eńbekteri kóp, biraq olardyń bári kópshilikke qoljetimdi emes. Degenmen senzýradan bir kezderi ótip ketken sııaqty. Bul qalaı bolǵany?».
Sanaly ǵumyryn halqynyń rýhanııatyna, damýyna, ádebıeti men mádenıetine arnaǵan tulǵalar az emes. Álemdik deńgeıde ózin tanyta bilgen qalamy qýatty aqyn-jazýshylardyń sanatynda hakim Abaıdyń esimi jıi atalatynyn joǵarydaǵy derekten anyq baıqaımyz. Bul – bizdiń halqymyz úshin úlken maqtanysh hám mereı. Artyna qaldyrǵan ólsheýsiz eńbegimen óz ultynyń rýhanı pasportyna aınalǵan tulǵanyń týǵanyna bıyl 180 jyl toldy. Shyńǵystaýda týyp, Shyǵys danalarynan nár alǵan Abaı qazaqtyń ishki jan dúnıesin, muńy men syryn, úmiti men armanyn tereń túsinip qana qoımaı, óziniń bilimge degen yntasymen álemniń de nazaryna ilikken.
Abaıdyń kókeıinen quıylyp túsken árbir sóz ýaqyttan oza shapqan shyndyqtyń únin qoǵamǵa jetkize aldy. Sondyqtan da «qalyń eli qazaǵyn» erekshe sezimmen súıgen Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵy júrek pen oıdyń, aqyl men qaırattyń, senim men erik-jigerdiń tutastyǵyn bekemdep, aqynnyń týǵan sony da oıly jyrlar derti meńdep bara jatqan qazaq qoǵamyna em bolýǵa arnaldy.
Abaı oqyrman bolǵan Semeıdegi kitaphana týraly amerıkalyq jýrnalıst, zertteýshi Djordj Kennan kitabynda mynadaı derek keltiredi: «Gýbernatordyń keńesimen men qala ortalyǵynda ornalasqan kópshilik kitaphanaǵa at basyn burdym. Qarapaıym ǵana bóreneden turǵyzylǵan bul úıdiń ishinen men shaǵyn antropologııalyq mýzeıdi, barlyq orys gazeti men jýrnalyna jazylǵan jaıly da tynysh oqý zalyn jáne asa talǵammen iriktelgen, sany myńǵa jýyq kitaptan turatyn baı qazynany kórdim. Sol sáttegi tańdanysym sheksiz boldy. Bul shaǵyn ǵana dala kitaphanasynan Spenser, Bakl, Lıýıs, Mıll, Ten, Labbok, Taılor, Hakslı, Darvın, Laıell, Tındall, Alfred Rassel Ýolles, Makkenzı Ýolles pen ser Genrı Meın sekildi álemge áıgili ǵalymdardyń eńbekterin óz kózimmen kórdim. Oǵan qosa, munda Skott, Dıkkens, Marrııat, Djordj Elıot, Djordj Makdonald, Entonı Trollop, Djastın Makkartı, Erkman-Shatrıan, Edgar Allan Po men Bret Garttyń kórkem shyǵarmalary men hıkaıalary da bar eken. Kitaphana, ásirese, ǵylym men saıası ekonomıkaǵa tereń boılaǵan eńbekterge baı bolyp shyqty. Jalpy alǵanda, bul kitaphana ony quryp, paıdalanyp otyrǵan halyqtyń bilimge qushtarlyǵy men tanym kókjıeginiń keńdigin pash etetin tiri dálel edi. Osy saparymda kórgen, estigen dúnıelerdiń ishinde dál osy kitaphana meniń Semeı týraly oıymdy aıqyndap, kóńil tórine jyly shýaq quıǵandaı boldy. Kitaphanadan shyqqan soń, men Ertis ózeniniń boıymen shyǵysqa qaraı aıańdadym. Bul ózenniń arǵy betinde qazaqtardyń qonysy ornalasqan. Al eki jaq arasyndaǵy baılanys parom arqyly júzege asady eken. Parom ózen ortasyndaǵy orman jamylǵan shaǵyn araldan qozǵalyp, qaıyqpen nemese jaıaý kópirmen jetýge bolatyn qarsy jaǵaǵa ótpek».
Biz súıenip otyrǵan derekterden Abaıdyń esimi muhıttyń ar jaǵyndaǵy Amerıka syndy elge tym ertede jetkenin ańǵardyq. Osylaı bilim alýdy adamnyń ózin tanýy dep bilgen danyshpan ozyq oıymen-aq álemdik deńgeıdegi oıshyl ekenin dáleldeı aldy. Biz árqashan Abaıdyń adam bolmysyna tereń boılap, ár sózin ótkenniń ǵana emes, keleshektiń de baǵdary retinde ustansaq, quba-qup. Abaıdyń artyna qaldyrǵan muralaryndaǵy júrek, qaırat, aqyl ustanymy qazirgi qazaq qoǵamynda da óz rólin joǵaltpaq emes. Al onyń basqan ár izi de qazaq jurty úshin qadirli bola bermek. Jahandaný dáýirinde de Abaı qozǵaǵan asyl ıdeıalar oıymyzǵa qaıyra oralady. Endigi bizdiń mindetimiz – Abaı ıdeıalaryn zaman talabyna saı jańartý hám júzege asyrý.
