Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
«Dala ýálaıaty gazetinen» bastalǵan edi...
Hakim Abaıdyń «Jaz», «Bolys boldym minekı» atty óleńderi «Dala ýálaıaty gazetinde» jaryq kórgen 1989 jyl – Abaıtanýdyń qaınar «kózi» ekeni málim («Dala ýálaıaty gazeti», №7, №12). M.Áýezov uly aqyn týraly monografııalyq zertteýinde «Jaz» óleńiniń Abaıdaǵy ereksheligi – bunda da aqyndyq mádenıeti irilep, sheberlengen kórkemdikti ańǵaramyz, – dep, atap kórsetedi. – Barlyq sýretter men dınamıkalyq qozǵalys áreketter neshe alýan baı qubylys bop sıpattalady... ómir kórinisin óz óleńiniń ishine tyǵyzdap syıǵyza bilgen aqyn, negizinde, realıstik peızaj berip otyr... jandy ómirdi oqýshyǵa asa qonymdy etip, «dál osyndaı bolady» degendeı bas shulǵytyp, ılandyra biledi» («Abaı Qunanbaev», monografııalyq zertteý, «Sanat», 1995).
Sýretti sózdiń has sheberi «kókoraı shalǵyn, báısheshegi jaıqalyp, kúrkirep jatqan ózendi» jaǵalaı kóship, qonǵan alańsyz aýyldy súıine otyryp jyrǵa qosady. «Shalǵynnan jony qyltyldap, shurqyraǵan jylqy, aınala shaýyp bultyldaǵan qulyn-taı, joǵary-tómen sympyldap ushqan úırek-qazdyń» kórinisinen jan jadyraıdy. Ásirese, «ázildesip, syńqyldap, úı tikken qyz-kelinshek» janardy baılap, «sabadan qymyz quıdyryp, keńesip, kúlgen jasy úlkenderdiń» áńgimesine qyzyǵa qulaq túremiz. Jınalǵan qaýym «bilimdilerdiń aıtqan sózderine báıge atyndaı ańqyldap, bastaryn ızep, maquldap» máz-meıram bolysady. Jylqyshylardyń «asaý minip teńselgeninen» kóńil marqaıyp, «kók qusy jarqyldap, qaz sypyrǵan bozbalalarǵa» qarqyldap qoshemet qylǵan aqsaqalǵa biz de qosylamyz.
«Jaz» óleńiniń jazylýy jaıynda aqynnyń shákirti ári dosy Kókbaı Janataıulynyń esteliginen «1880 jyldan bastap 1886 jylǵa deıin Abaı sózderiniń barlyǵy Kókbaı sózderi dep júrgizildi» degen joldardy oqımyz. «Sol jyldyń jazynda el jaılaýǵa shyqty, – dep eske alady ol budan ári. – Baqanastyń boıyndaǵy Kópbeıit degen jerge qonyp jatqan aýyldy kórip, «osy sýretti óleń qyl», dedi...». Biraq shákirtiniń jazǵany ustazynyń kóńiline qonbaı, ózi «Jazdygún shilde bolǵandany» jazady. Estelikten, sondaı-aq jańa týyndyǵa qatysty Abaı men Kókbaıdyń arasyndaǵy jarasymdy qaljyńǵa jáne hakimniń «ózi jazǵan sózine eń alǵash ret» kóńili tolǵanyna qanyǵamyz («Abaı týraly estelikter», «Qalamger», 2018).
О́leń jaılaýdyń tamyljyǵan tabıǵatyna masaıraǵan jurttyń mamyrajaı tirshiligin kóz aldymyzǵa ákelip, birden baýrap áketedi. Asa kórnekti abaıtanýshy ǵalym Qaıym Muhamedhanuly «Jaz» óleńi jaıynda mynadaı pikir qaldyrypty: «О́leńniń basynda «Semeı oıazy, Shyńǵys eliniń qazaǵy Ibrahım Qunanbaı aýylynyń Baqanas ózeniniń boıyndaǵy Kópbeıit degen jerge qonyp jatqandaǵy túri», dep túsinik berilgen... aýyl – Abaıdyń óz aýyly, Abaıdyń astyndaǵy aıańshyly – Ábdirahmetten alǵan Kúreńtóbel aty. Aıqaıshy shaly, sol jyly óz aýlymen kórshi bolyp otyrǵan Ánet barmaq degen shal. Qus salyp júrgen jas jigitter óziniń balalary – Aqylbaı, Ábdirahman bolatyn» (Abaı. Shyǵarmalarynyń eki tomdyq tolyq jınaǵy, 1-tom, «Jazýshy», 2020).
Osy atalǵan «Jaz» ben «Bolys boldym minekı» óleńderi gazette basylǵannan keıin Abaıdyń 1909 jylǵy tuńǵysh jınaǵynda da jaryq kóredi. Aqynnyń tyrnaqaldy kitabyn inisi Ysqaqtyń uly Kákitaı men óz perzenti Turaǵuldyń shyǵarǵany belgili. Bul týraly M. Áýezov «Abaı murasyna erekshe eńbek sińirgen, Abaı ózi tárbıelep, baýlyǵan jas jurtshylyqtyń kórnekti ókili bolǵan – Kákitaı Ysqaquly... Abaıdyń baspaǵa shyǵýynda tarıhtyq, birinshi zor eńbek etýshi – Kákitaı deımiz», dep joǵary baǵa beredi (sonda, «Abaı Qunanbaev» monografııasy). Ol zamanda Alashorda úkimetiniń qyzmetine belsene aralasyp, bıliktiń «qyryna» ilikken Turaǵuldy aýyzǵa alý qaterge kórineý bas tigý edi. «Abaı» romanynda (alǵashqy basylymy), aıtalyq, Turaǵul esiminiń ǵana atalýy jazýshynyń jaýlary úshin «synyqqa – syltaý» bolǵany belgili.
Tyrnaqaldy kitaptyń shyǵýynan bes jyl burynǵy, ıakı Ulý jylynyń qaıǵysy Qunanbaı áýletine asa aýyr tıedi. Ásirese Abaıdyń otbasy men urpaqtarynyń eńsesi basylyp, saly sýǵa ketkendeı edi. Olarǵa nebári bir jarym aıdyń ishinde bolǵan Maǵaýııanyń, Abaı men Aqylbaıdyń qazasynan es jııý qıynǵa soǵady. Kákitaı da taǵdyrdyń jazýyna amal joqtyǵyn moıyndap, boıyn qansha tikteıin dese de unjyrǵasy túse beredi. Júrekti «tilgilegen» jaranyń shorlanyp baryp bitýi, álbette ýaqyttyń enshisinde. Degenmen, ustazy ári ákesindeı bolǵan Abaıdyń shyǵarmalary tarıh qoınaýynda «buǵyp» qalýyna kónbek emes-ti. Oqyp, bilim alýyna, dúnıeni tanýyna aǵasynyń jasaǵan jaqsylyǵy aqyn marqum bolǵaly oıynan shyqpaı, janyn syzdatady.
Onyń óz basyn aqyn, uly Maǵaýııadaı, jaqsy kórip, oqý-bilimge «jetelegenin» oılasa, tamaǵyna óksik tyǵylady. Osy bir qamaǵan qaıǵy men oı «uıyǵynan» shyǵar joldy Álıhan Bókeıhannan kelgen hat meńzeıdi. «Abaı marqumnyń óleńin kitap qylyp basyńdar», deı kelip, ol eger bular daıyn etse, óziniń kómek qolyn sozýǵa ázir ekenin bildiredi. Kákitaı janyna batqan oıyn tap basqan «tapsyrmadan» dúr silkinedi. Sóıtip, perzenti Árham Ysqaqov esteliginde jazǵandaı, «Abaıdyń zor qaryzyn óteýdi» qolǵa alady: «Eń aldymen keń etip, «Abylaısha» dep atalatyn qos jasatady. Sonan soń, óz aýlynda eskishe bala oqytyp júretin Múrseıit Bike balasy degen moldany bosatyp alady. Oǵan «bala oqytqannan tabatyn paıdańdy alasyń» dep mindettenedi.
Sonymen Turaǵul ekeýi jańaǵy qosqa moldany otyrǵyzyp, kerek-jaraǵyn túgendep beredi. Budan soń, olar hakimniń «el aýzyna tarap, odan árkim jazyp alyp, saqtap júrgen» shyǵarmalaryn jınaýǵa kirisedi. Tabylǵan shyǵarmalardy ekeýi birge qarap shyǵyp, Múrseıitke kóshirip jazýǵa berip otyrady. Abaıdyń «bir bet qaǵazǵa jazyp tastap, ıakı aýyzsha aıtqan óleńderi men qara sózderine osyǵan deıin de Kákitaıdyń ıelik jasap, saqtap otyrǵanynyń» paıdasy tıedi. Qoljazbany daıarlaýǵa kirisken Múrseıit moldanyń jazýy anyq ári kórkem eken. Ol Ysqaqtyń kórshisi ári týystaı bop ketken adam. Qolyna tıgen aqyn shyǵarmalaryn kóshirip jazýdy jazdyń basynda qolǵa alady. Jumysqa tyńǵylyqty qarap, ony 3-4 aıdyń ishinde aıaqtaıdy.
Qoljazba daıar bolǵan soń, Kákitaı Ombyǵa sapar shegedi. Álıhannyń 1915 jylǵy 15 qańtarda Kákitaıdy joqtap, «Qazaq» gazetinde basylǵan «Qosh, qaraǵym!» atty qazanama jazbasynda bylaı delinipti: «...1905 jylǵy shildeniń aıaǵynda Abaıdyń qoljazbasyn alyp, Kákitaı Ombydaǵy maǵan keldi... bizdiń úıde birer jumadaı jatty...». Alash kóseminiń osydan on jyl buryn osy qonaǵynan alǵan derekter negizinde Abaıdyń ómirbaıanyn orys tilinde jazyp, 1905 jyly Semeıde shyǵyp turatyn «Semıpalatınskıı lıstok» gazetinde, odan keıin «Abaı (Ibragım) Qunanbaı (nekrolog)» degen ataýmen ekinshi ret, 1907 jyly «Zapıskı Semıpalatınskogo podotdela Zapadno-Sıbırskogo otdela Imperatorskogo rýsskogo geografıcheskogo obshestva» atty kitapta bastyrǵany málim.
Á.Bókeıhan atalǵan maqalasynda, sondaı-aq Abaıdyń tól shyǵarmalaryn, Pýshkın, Lermontov pen Krylovtan aýdarmalaryn kóp uzamaı Geografııalyq qoǵamnyń Semeı bólimshesi shyǵaratynyn da habarlaıdy. Biraq onyń túrmege qamalýyna baılanysty kitap jaryqqa shyqpaı qalady. Al Abaıdy shırek ǵasyrǵa jýyq biletin Kákitaıdyń aqyn týraly eńbegin, úsh abdyra kitabyn, hakimniń kóp týyndysyn qashqan Kolchak áskerleri órtep jiberedi. Jalpy tuńǵysh jınaqtyń basylym kórýi ońaıǵa soqpaıdy. Kákitaı bastapqyda Ombyǵa baryp, kelisimge kele almaǵan soń, Qazan qalasyna jol tartady. Biraq onda da sáti túspeı, áıteýir Peterbýrg baspahanasymen shart jasasyp, korrektordyń mindetin óz
moınyna alady.
Shart boıynsha baspahana qoljazbany bir baspa tabaq qaǵazǵa basyp, Semeıdegi Ánııar Moldabaevtyń úıine jiberip turatyn bolady. Sóıtip, Peterbýrg baspahanasy poshtaǵa salǵan qaǵazdar kele bastaıdy. Ánııar – oqý oqyp, bank qyzmetkeri bolýyna, qaladan úı alýyna Abaı qarjylaı septesken Tobyqtynyń azamaty. Qolǵa tıgen kitap mátininiń qatelerin Kákitaı túzep, keri qaıtaryp otyrady. Biraq qazaq sózin árip terýshilerdiń uqpaýynan kóp qate ketip, tolyq túzeýge múmkin bolmaıdy. Abaıdyń ómirbaıanyn Kákitaıdyń ózi jazyp, tuńǵysh kitap úsh jylda jaryq kóredi. Osylaısha, ol «taza kóńildi» ardaq tutqan aǵasynyń aldyndaǵy inilik, al Turaǵul perzenttik paryzdaryn oryndaǵan edi. Kitap M.Áýezov shyǵaratyn birinshi tolyq jınaqqa deıin sol kúıinde ózgerissiz basylyp keldi.
«Qazaqtyń ózine tán tirshiligi»
Abaı Qunanbaıulynyń asyl murasyna degen tereń súıispenshiliktiń jarqyn aıǵaǵy – uly dalanyń taǵy bir uly perzenti Muhtar Áýezovtiń jasampaz shyǵarmalary ekeni kámil. Hakimniń biregeı bıografy uly Abaıdyń ómirbaıanyn tórt márte (1933, 1940, 1945, 1950) jazady. Aqyn shyǵarmalarynyń birinshi tolyq jınaǵy da, jańa aıtqanymyzdaı, 1933 jyly Muhtar Omarhanulynyń basshylyǵymen jaryq kóredi. «...Qazaq ádebıetine Abaı kirgizgen jańalyq kóp, – dep atap kórsetedi ǵalym. – Abaı – qazaqtaǵy sýretti, sulý sózdiń atasy; tereń syrly, keń maǵynaly kesteli óleńniń atasy» (sonda, «Abaı Qunanbaev» monografııasy). Uly aqynnan alty jasynda bata alǵan Muhtar asyl murany qulaı súıip, onyń oı-armanyna, ustaz amanatyndaı, asa sergek qaraıdy.
Soǵan oraı, ǵulamanyń «Abaı joly» romany jáne «Abaı Qunanbaev» monografııasynyń «izimen» HIH ǵasyrǵa sapar shekken oqyrman aqynnyń órnegi kórkem sózi men óresi bıik oıynyń Áýezov álemimen rýhanı úndestik taýyp jatqanyna tánti bolady. Abaıdyń kesteli sózderi jáne óristi oılarymen jazýshy tól shyǵarmalarynyń shyraıyn túrlep, mán-maǵynasyn baıytady. Ol asyl muraǵa el-jurtyn órkenıetke bastar shamshyraq retinde den qoıady. Sóıtip, altyn tamyrly «báıterektiń» ádebıet «baqshasynda» máýelep, butaq jaıýyna kánigi baǵbandaı janashyr bolady. Týǵan eliniń tynys-tirshiligin maqtanysh sezimimen sýrettegeninde, munyń keıin «ótkendi asyra dáripteıdi» degen aıyptaýlarǵa sebep bolatynyn da oılap jatpaıdy.
M.Áýezov jaýhar shyǵarmalary arqyly oqyrmandy uly aqyn men ult dástúrine degen súıispenshilik shýaǵyna orap, alty Alashty jasampaz ónerdiń sáýlesimen nurlandyrady. Ol tipti, «qyzyl» dıktatýranyń qyraǵy baqylaýynda otyryp-aq ómirlik basty mıssııasy – hakim Abaı men týǵan qazaǵyn álemge tanystyrý men tanytý jolynda perzenttik paryzyna árqashan adal. Sýretker «dúregeı» saıasatqa da qaramastan, teńizdiń túbinen marjan súzgendeı, jankeshti jumys jasaıdy. Al eger «Abaı jolynda» da, «Abaı Qunanbaev» zertteýinde de tap kúresiniń «kóleńkesi» kóz baılasa, bul baǵa jetpes qazynanyń «syrtyn tanyp, syryn kórmegen» pushaımannyń hali.
Abaı shyǵarmashylyǵyna qaıta oralsaq, qazaqtyń jazba ádebıetiniń qarlyǵashtary: «Jaz» (1886) jáne budan sál erterek jazylǵan «Qansonarda» (1882–1883) óleńderinde ulttyq turmys-salttyń jarqyn sýreti móldireı kelip, tunady. Aıtalyq, sońǵysy – «Qansonarda» óleńi ańshylyqtyń qyzyǵymen eliktirip áketedi: «Jaqsy at pen tatý joldas – bir ǵanıbet, Yńǵaıly yqsham kıim ańshy adamǵa». Ásirese «túlkiniń qaıtqan izi salań etip jolyqqanda» tomaǵasy sypyrylǵan qyran qus «oljany» kórip samǵasa, delebeń qalaı qozbaıdy!
Halyq aýyz ádebıetiniń bastaý bulaǵynan sýsyndaǵan sóz zergeri Abaıdyń sózben salǵan «jandy» sýreti barǵan saıyn baýraıdy: «Tómen ushsam, túlki órlep qutylar dep, Qandykóz qaıqań qaǵyp shyqsa aspanǵa, Kere tura qalady qashqan túlki, Qutylmasyn bilgen soń qur qashqanǵa. Aýzyn ashyp, qoqaqtap, tisin qaırap, O da talas qylady shybyn janǵa...». Budan soń, oqyrman da «shabar jerin qaramaı jyǵylǵanǵa» atyna «qamshy» basady. Naǵyz qyzyq endi bastalady: «Qyryq pyshaqpen qyrjańdap turǵan túlki, O daǵy osal jaý emes qyran pańǵa. Segiz naıza qolynda, kóz aýdarmaı, Batyr da aıal qylmaıdy erteń tańǵa. Qanat, quıryq sýyldap, ysqyrady, Kókten qyran sorǵalap quıylǵanda. Jarq-jurq etip ekeýi aıqasady, jeke batyr shyqqandaı qan maıdanǵa...».
«Qansonarda» óleńinde, – deıdi Muhtar Omarhanuly, – orys halqynyń ómirinen, ne orystyń klassık poezııasynan tupa-týra aýysyp kelip, aralasyp turǵan esh belgi, derek joq. Mundaǵy kóretinimiz, qazaq halqy meken etken qysy týraly, tabıǵat, búrkit salýǵa salt atqa minip shyqqan anyq qazaqtyń ańshylar toby. Ermek úshin eńbek etken shıraq, sergek, qajyrly áreket ústindegi adamdar. Kópshilik elderde, bul zamandarda qoldanbaıtyn búrkit ańshylyǵy sýrettelgen. Osy adam tobynyń minezderi, ańshylyqtaǵy tásil-tájirıbeleri, ár alýan dınamıkalyq kesek áreketteri, tolyp jatqan mashyq-merzimi tutas qazaqtyń ózine tán tirshiligi bop shyǵady».
Budan ári Áýezov óz oıyn bylaı sabaqtaıdy: «Tabıǵatty, túlki men búrkitti túgel qosyp, bir beıne etip, aq etti sulýdyń dınamıkalyq áreketine uqsatýda kóp assosıasııa týǵyzatyn tereń de keń metafora tanylady: «Qar – appaq, búrkit – qara, túlki – qyzyl, Uqsaıdy hassa sulý shomylǵanǵa... Appaq et, qyp-qyzyl bet, jap-jalańash, Qara shash qyzyl júzdi jasyrǵanda...». Mundaı «kókirekte esh jamandyq nıet joq, eshkimge zııansyz, jalǵannyń bir qyzyq isin», ózge emes, «qus salyp, dám tatqan» ańshy ǵana uqsa kerek. Sol sekildi sýretteýde áli eshkim jete almaǵan attyń syny (1886) men óleń sózge qoıar talaby da (1887) aqynnyń osy jyldardaǵy enshisi bolatyn.
Abaı sýrettegen arýdy jazýshy óz romanynda aınadan kórip otyrǵandaı beıneleıdi: «Kóz aldynda Toǵjannyń appaq jumyr bilegi jas balanyń etindeı! Aq torǵyndaı moıny!.. Tań osy da... ózi ǵoı! ...Aq etiń appaq eken atqan tańdaı!», «Abaı dál baıqady ma, joq pa? Biraq shyǵa bergen Toǵjannyń appaq júzi qaıtadan taǵy bir ret, sońǵy ret qoıý qyzǵyltpen dý ete túskendeı kórindi. Jáne sonymen qatar jymııa kúlgen erni appaq marjandaı tisterin aıqyn kórsetkendeı boldy». Sóıtip, osy úıge Toǵjan birneshe ret kelip ketedi: «appaq júzdi, qyrly muryn, qara kóz qyzdyń jip-jińishke qasy da aıdaı bop qıylyp tur. Qarlyǵash qanatynyń ushyndaı úp-úshkir bop, samaıǵa qaraı tartylǵan qas júrekke shabar jendettiń jebesindeı» («Abaı joly», «Jazýshy», 2002, 1- kitap).
Kıiz úıdiń tolyq jabylmaǵan syqyrlaýyǵynan «syǵalaǵan» oqyrmanǵa aqynnyń ǵashyǵy elestep, júregin lúpil qaqqyzady: «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly, Alasy az qara kózi nur jaınaıdy. Jińishke qara qasy syzyp qoıǵan, Bir jańa uqsatamyn týǵan aıdy... Mańdaıdan týra túsken qyrly muryn, Aqsha júz alqyzyl bet til baılaıdy. Aýzyn ashsa, kóriner kirsiz tisi, Syqyldy qolmen tizgen ish qaınaıdy. Sóılese, sózi ádepti ám maǵynaly, Kúlkisi beıne bulbul qus saıraıdy. Jup-jumyr, aq torǵyndaı moıny bar, Úlbiregen tamaǵyn kún shalmaıdy... Soraqy uzyn da emes, qysqa da emes, Názik bel tal shybyqtaı burańdaıdy. Etindeı jas balanyń bilegi bar, Ájimsiz aq saýsaǵy iske yńǵaıly. Qolań qara shashy bar jibek taldy, Torǵyndaı tolqyn uryp, kóz tańdaıdy».
Bolat Júnisbekov,
jazýshy
