Qazaq dalasynda ósimdiktiń san alýan túri ósedi. Bir qyzyǵy, taýly ólkede ósetin ósimdikterdi jazyq daladan kezdestire almaısyz. Ár ósimdiktiń qupııasy, óz syry bar. Buny da babalarymyz jaqsy bilgen. Aıtalyq, búgingideı damyǵan medısına joq zamanda olar ósimdikterdiń keıbir túrimen halyqty emdegen. Osynyń bári aýyl balasyna tanys dúnıeler.
Keıipkerimiz bala kúninde ósimdikterdi zertteıtin ǵalym bolamyn dep esh oılamap-ty. Ushqysh bolsam degen. Árıne, bul sol kezeńdegi kóptegen balanyń armany edi. Keıin bul maqsaty ózgerip, dáriger bolsam deıdi. Osy oıdyń jetegimen orta mektepti bitirip, Almatydaǵy medısına ınstıtýtyna keledi. Dese de taǵdyrdan alys ketý múmkin be? Jas talapkerdiń bul oıyn qalada emdelip jatqan Saýranbek aǵasy ózgertedi. «Sen odan da aýylsharýashylyq ınstıtýtynyń agronomııa fakýltetin tańda. Bitirgesin bir keńsharǵa agronom bolasyń, partııaǵa ótesiń. Odan da joǵarylaýyń múmkin», deıdi. Sóıtip, Qazaq aýylsharýashylyq ınstıtýtynyń agronomııa fakýltetine qujatyn ótkizedi. Barlyq emtıhannan súrinbeı ótip, oqýǵa túsedi.
О́mir degen qyzyq. Keıde biraýyz sóz adam taǵdyryna áser etip jatady. Joǵary oqý ornyn támamdaǵannan keıin Ábıuly týǵan jerine oralyp, alǵashqy eńbek jolyn keńsharda agronomdyqtan bastady. Alaıda bar oıy – ǵylymǵa qulash urý. Stýdent kezinen zertteý jumystarymen aınalysty. Oǵan ınstıtýttaǵy ustazy, qazaqtyń alǵashqy ǵalym mıkologi Berdiqul Qalymbetovtiń yqpaly kóp tıdi. Berdiqul aǵa biraz jyl Botanıka ınstıtýtyndaǵy ózi qurǵan «Sporaly ósimdikter bıologııasy» zerthanasyn basqardy. Shákirtiniń boıynan izdenimpazdyǵyn baıqap, ony ǵylymǵa baýlydy. Baǵyt-baǵdar berdi. Dıplom jumysyna jetekshilik jasady. Taqyryp berip, kandıdattyq dıssertasııasyna jetekshi boldy. 1973 jyly jas zertteýshi kandıdattyq eńbegin tabysty qorǵady. Sol jyly Qazaq ǵylym akademııasynyń Botanıka ınstıtýtyndaǵy «Sporaly ósimdikter bıologııasy» zerthanasyna aǵa laborant qyzmetine qabyldandy. Keıin «Eksperımenttik mıkologııa» zerthana meńgerýshiligine taǵaıyndaldy. Zerdeli maman muny da birden urshyqtaı ıirip áketti. Jemisti jumys istedi. Mıkologııa salasyn indete zerttep, oǵan talantty jastardy tartty. Jańa mektep qalyptastyrdy. Botanıka jáne mıkologııa salasy boıynsha doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady.
Belgili ǵalym 1995 jyly Botanıka jáne fıtoıntrodýksııa ınstıtýtyna basshylyqqa keldi. Bul qyzmetti Ábıuly taban aýdarmaı on jyl atqardy. Osy jyldar aralyǵynda botanıka, mıkologııa, fıtoıntrodýksııa salasynda kóptegen iri jobalar qolǵa alyndy. Birneshe ǵylymı zertteý baǵdarlamasy júzege asty. Sonyń nátıjesinde, elimizdegi ósimdikterdiń qazirgi jaǵdaıy búkilálemdik bıoalýantúrlilikti saqtaý turǵysynda jan-jaqty zertteldi. Tabıǵı ósimdikterdiń aımaqtyq málimet qory men ekologııalyq kartasy jasaldy.
Bıologııa ǵylymy kóp salaly. Sonyń eń aýqymdysy – botanıka, ıaǵnı ósimdikter álemi. О́simdikter bolmasa jer betinde tirshilik joq. Keıipkerimiz ósimdikter áleminiń ishindegi mıkologııa salasyn zerttegen. Shyndyǵynda, Sardarbek Ábıuly – elimizdegi eksperımenttik mıkologııa mektebiniń irgetasyn qalaǵandardyń biri. Negizi mıkologııa sańyraýqulaqtardy zertteıtin sala. Sondyqtan ǵalym eńbekteri elimizdegi tabıǵı jáne mádenı ósimdikterdi zaqymdaıtyn tat sańyraýqulaqtaryn zertteýge arnalǵan.
«Jurtshylyq sańyraýqulaqtardy jaqsy biledi. Onyń jalpy túri 100 myńnan asady. Olardyń deni kózge kórinbeıdi. Aýrýqozdyrǵyshtar bolyp keledi. Mysaly, astyq tuqymdas daqyldardy kóp aýrýǵa ushyratatyn – osy aýrýqozdyrǵysh sańyraýqulaqtar. Qazir biraz el tamaqqa tutynatyn sańyraýqulaqtardy qoldan ósirip jatyr. Máselen, Qytaı memleketi jylyna 8–9 mıllıon tonna sańyraýqulaq ósiredi. Ony sonda barǵanda kórdim. Áriptesim ekeýmiz on kún araladyq. Bul memlekette sańyraýqulaq óndirisi joǵary damyǵan. Mysaly, bıdaı quramyndaǵy belok 18–20 paıyz bolsa, sańyraýqulaqta ol 30 paıyzǵa jaqyn. Tat sańraýqulaqtardy kóp zerttedim. Elimiz – dándi-daqylǵa baı. Alaıda astyq tuqymdas daqyldardyń óte zııandy aýrýlarynyń qataryna osy tat sańyraýqulaqtary da jatady. Bular bıdaı ónimin 20–30 paıyzǵa deıin joıyp jiberedi. Tat sańyraýqulaqtarynyń damý sıkili tolyq aıaqtalý úshin bir-birine uqsamaıtyn eki ósimdik – bıdaı men bóriqaraqat kerek», deıdi ǵalym.
Bilikti tulǵa sanaly ǵumyrynda basshylyq qyzmetpen birge, ǵylym men oqytýshylyqty qatar alyp júrdi. Birqatar joǵary oqý oryndarynda stýdentterge dáris oqydy. Shákirt tárbıeledi. Qazir izbasarlarynyń ózi bir qaýym elge aınalǵan. Ǵalym 24 ǵylym doktorlary men kandıdattaryna, PhD doktorlaryna jetekshilik etip, qorǵatty.
Biz osy maqalany jazarda keıipkerimizdiń jaqyn shákirtterimen áńgimelestik. Sonda olar ǵalymnyń ustazdyq qasıeti men kisiligin joǵary baǵalaıtynyn aıtty. Máselen, botanıka ǵylymdarynyń kandıdaty Uldaı Jetigenova ustazynyń birinshi shákirti bolǵanyn maqtanyshpen jetkizdi. Sardarbek Ábıuly bul kisini «alǵashqy qarlyǵashym» dep erkeletipti. Al Mıkologııa jáne algologııa zerthanasynyń meńgerýshisi Sátbaı Nurashov sańlaq azamattyń atalǵan ınstıtýtta otyz jylǵa jýyq qyzmet istep, ónegeli iz qaldyrǵanyn tilge tıek etti.
«Qazir men Sardarbek aǵa basqarǵan zerthanaǵa on jeti jyldan beri jetekshilik etemin. О́z basym, ol kisini ǵylymdaǵy ustazym sanaımyn. Osynda qyzmet istegen jyldary qanshama jobany júzege asyrdy. Jumysqa óte talapshyl. Aǵamen birneshe ret ekspedısııaǵa da shyqtym. Sardarbek Ábıulynyń bir ereksheligi – úlkenmen de, kishimen de tez til tabysady. Jastarǵa janashyr. Talaı márte aldyna baryp, «osyndaı aımaqqa ekspedısııaǵa baryp, materıaldar ákeleıik» degende, birden qoldady. Ol kisi Astanaǵa 2005 jyly qonys aýdardy. Biraq sodan beri bizben baılanysyn úzgen emes. Odan keıin de ǵalymmen Baıanaýyl, Qarqaraly, Býrabaı jáne Soltústik Qazaqstan oblystaryna ekspedısııaǵa baryp, ósimdikterge zertteý júrgizdik. Biraz qundy materıal jınadyq. Osyǵan bastamashy bolyp júrgen taǵy da sol kisi», dedi Sátbaı Baqytbaıuly.
Sondaı-aq Botanıka jáne fıtoıntrodýksııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Lázzat Qyzmetova ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵyn oıatqan oqytýshysynyń ekspedısııaǵa barǵandaǵy qyzyqty sátterimen bólisti.
«Qazaq ulttyq ýnıversıetiniń 4-kýrsynda oqyp júrgende Sardarbek Ábıuly bizge dáris oqydy. Sol kezde meniń bıologııaǵa beıimimdi baıqap, ózi basqaratyn ınstıtýtqa jumysqa shaqyrdy. Qazir osy ǵylymı mekemede 25 jylǵa jýyq isteımin. Men úshin Sardarbek aǵa – bıologııa ǵylymynyń shyńyn baǵyndyrǵan tulǵa.
Aǵaımen talaı ret ekspedısııaǵa bardym. 2000 jyldardyń bas kezinde qarjynyń tapshylyǵynan kóbinese Almaty oblysynyń tóńiregindegi ósimdikterdi zerttedik. Taýdyń bıiktigi ártúrli. Soǵan qaraı jerdiń ylǵaly da basqasha bolady. Osy ylǵaldylyqqa baılanysty ártúrli ósimdikter ósedi. Máselen, taýǵa kóterilgen saıyn sańyraýqulaqtyń neshe túrin kezdestiresiz. Solardy qyzyqtap, taýǵa órmeleı beremiz. Sardarbek aǵanyń boıy uzyn. Adymy keń. Ol kisi bir qadam bassa, biz bes qadam attaımyz. Keıde oǵan ilese almaı, sharshaımyz. Alaıda aǵaımen júrgen óte qyzyqty. Keıde tamaq ishýdi umytyp, kúnniń qalaı ótkenin bilmeımiz. Sardarbek aǵa materıaldy kóp jınasaq, kóńildenip án salady. Halyq ánderin keremet oryndaıdy. Keıde oǵan biz de qosylamyz. Sosyn danalyqqa toly áńgimeler aıtady. Ásirese jastarǵa «ǵylymı dárejeń qansha kóterilse de adamı qasıetińdi saqtandar», deıdi. О́zim osyndaı parasatty ǵalymnyń shákirti bolǵanyma maqtanamyn», dedi Lázzat Amanqyzy.
Toqsanynshy jyldardyń sońynda Alataý etegindegi ásem shahardan elimizdiń bas ordasy Arqa tórine kóshti. Uly kóshpen birge ultymyzdyń sút betine shyqqan qaımaqtarynyń birazy jas Astanaǵa bet burdy. Olar elordanyń rýhanı-mádenı, ǵylymı ortasyn qalyptastyrýǵa kóp úles qosty. Osy zııalylardyń qatarynda Sardarbek Ábıuly da boldy. Qazir L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory. Ǵıbratty ǵalymnyń 250-den asa ǵylymı eńbegi jarııalanǵan. Onyń ishinde 9 monografııasy men joǵary oqý oryndaryna arnalǵan «Fıtopatologııa» jáne «Zamanaýı mıkologııa» atty eki oqýlyǵy bar. Birqatar Eýropa, Azııa, Afrıka, Amerıka elderinde uıymdastyrylǵan ǵylymı ekspedısııalar quramynda bolyp, kóptegen botanıkalyq, mıkologııalyq materıal jınady. Sondaı-aq 4 jyl BǴM Joǵary attestasııalyq komıssııasynda birikken «bıologııa» jáne «aýyl sharýashylyq» salalary boıynsha eksperttik keńesiniń tóraǵalyǵyn atqardy. Ǵalymnyń taǵy bir qyry – saıahatqa jıi shyǵady. Otyzǵa tarta elge tabany tıgen.
Qazir aıtýly ǵalym úlken bir áýlettiń ıesi. Zaıyby Sáýle ekeýi ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyryp, olardan urpaq súıip otyrǵan ardaqty ata men aıaýly áje. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵan jyly Syr boıynda dúnıege kelgen sary bala búginde qazynaly qarııaǵa aınaldy. Qazaqy qasıetin joǵaltpady. Bekzat bolmysyn saqtady. Mine, salmaqty basyp seńgirli seksenniń tórine shyqty. Bul da taǵdyrdyń syıy.
