Uly dalamyzda qazynasyn áli qoınyna jasyryp jatqan tóbeler óte kóp. Ǵalymdar olardy barynsha júıeli zerttep, qazaq jeriniń kóne tarıhyn túgendep keledi.
– 2021 jyly dalalyq barlaý jumysy kezinde Urysaı-2 obalar keshenine kiretin birneshe obanyń joǵala bastaǵanyn, apat jaǵdaıyna kelgenin baıqadyq. Mysaly, bir obany keıingi «qara arheologter» qazyp tastaǵan, keıbiri jyl saıynǵy egin sharýashylyǵynan zardap shekken. Bulardy tezirek zerttep, ǵylym úshin qajetti derekterdi alyp qalmasaq, kesh bolatynyn túsindik, deıdi sol kezde Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń Tarıh jáne arheologııa bóliminiń qyzmetkeri, arheolog Iаna Luqpanova.
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Iаna Luqpanovany bizdiń gazet oqyrmandary da jaqsy biledi. Elimizdi búkil álemge tanytqan áıgili altyn adamnyń birin tapqan arheolog jaıynda «Taqsaı hanshaıymynyń qupııasy» atty maqalamyz bıyl naýryz aıynda jaryq kórgen edi.
Sonymen, Iаna Luqpanova jetekshilik etken arheologter toby qazba jumysyn bastap ketti. Olarǵa Shyńǵyrlaý aýdany ákimdigi barynsha qoldaý kórsetti. Ásirese aýdandyq mýzeı jetekshisi, tarıh janashyry Tilegen Qalıev osy jumystyń basy-qasynda júripti.
О́kinishke qaraı, obalar ejelgi zamanda da, keıin de birneshe márte qazylyp, tonalǵan bolyp shyqty. Árıne, qaraqshylar aldymen baǵaly metaldan jasalǵan buıymdardy alyp ketken. Sonyń saldarynan qabir ornyndaǵy súıekterdiń, artefakt jádigerlerdiń bastapqy qalpy, ornalasý reti buzylǵan. Soǵan qaramastan ǵalymdar bul eskertkishter óńirdiń baı mádenıetin kórsetetin qundy derekterge toly ekenin anyqtady. Orta Azııadan tabylǵan kóne jádigerlerdi qalpyna keltirý boıynsha jetekshi ǵalym-restavrator, akademık Qyrym Altynbekovtiń ózi «Iаna qazǵan kóne qorǵan óte qyzyqty jańalyqqa toly eskertkish bolyp shyqty, mundaǵy artefaktiler buryn bizge belgisiz bolyp kelgen kóp aqparat berdi» dep málimdedi.
Qazba jumysy kezinde arheologter qaraqshylardyń qoly tımegen bir qabirdi tapqan, onda orta jastaǵy áıel men jas jaýynger qatar jerlengen eken. Jas jigittiń janynda jebe toly qoramsaǵy, belinde qanjary bolǵan. Al áıeldiń bas jaǵyna qurbandyq tasy jáne aǵash qobdısha qoıylǵan eken.
– Ádette negizgi qabatqa jetken soń qazba jumysyn óte muqııat júrgizemiz. Aǵash qobdıshaǵa jetken kezde ony qalaı da barynsha aman saqtaýdy oıladym. Sóıtip, oǵan tıispeı, aınalasyndaǵy topyraǵymen birge tutas qazyp aldyq. Sol kúıinde belgili restavrator Qyrym Altynbekovtyń «Qyrym araly» atty zerthanasyna jetkizdik, deıdi Iаna.
Árıne, eki ǵalym budan buryn da áriptes bolǵan. Batys Qazaqstan oblysynan tabylǵan áıgili Taqsaı hanshaıymyn da qalpyna keltirgen – Qyrym Altynbekov bolatyn.
Osylaısha, úsh jylǵa sozylǵan zertteý jumystary bastalyp ketti. Áýeli kompıýterlik tomografııa arqyly qobdısha ishindegi zattardyń ornalasý reti anyqtalǵan. Eskertkishti zertteý barysynda artefaktilerdi saqtaý ǵana emes, olardyń tarıhı kelbeti men bastapqy mánin qalpyna keltirýge múmkindik beretin arheologııalyq taldaý, restavrasııa jumystary jasalǵan. Tabylǵan zattardy rekonstrýksııalaýdy biriktiretin keshendi tásil qoldanylǵan.
Árıne, jańalyqtyń eń irisi – aǵash qobdıshanyń ózi. Bul sol kezdegi sarmat taıpalarynyń ómiri men ǵuryptaryna qatysty kóptegen qyzyqty derekterdi ashatyn jádiger eken. О́ıtkeni ejelgi kóshpeliler jerlengen oryndarda osyndaı qobdısha óte sırek kezdesedi. Sondyqtan mundaı olja ǵylym úshin úlken qyzyǵýshylyq týdyrady. Máselen, ǵalymdar savromat sheńberine jatatyn eskertkishterde buǵan deıin 3-aq qobdısha tapqan eken.
Sonymen, Urysaı kesheninen tabylǵan qobdıshanyń ereksheligi nede?
– Qobdısha osy Aqjaıyq óńirinde ósken jergilikti terekten jasalǵan, biraq onyń syrty áldebir jyltyr qospamen óńdelgen, deıdi Qyrym Altynbekov. Ǵalymdar ol qospany áýelgide Qytaı jaǵynda óndirilgen lak bolýy múmkin dep boljaǵan. Biraq zertteı kele Urysaı qobdıshasy Qytaıdan, Shyǵystan nemese Ońtústik Shyǵys Azııadan ákelingen lakpen emes, shyǵý tegi belgisiz shaıyrly zatpen qaptalǵany anyqtalǵan. Jaıyq boıynyń kóne turǵyndary qazirgi ǵylymǵa belgisiz qospany qoldanǵan bolýy múmkin.
Qobdıshanyń ishindegi zattar da óte qyzyqty. Kishkene sandyqshanyń qaqpaǵyn «ashqanda», eń ústinde qola aına jatypty. Aına – ejelgi zamannan beri tek ádemilik úshin ǵana emes, dinı jáne sıqyrly sıpaty bar zat sanalady. «Aına – rýhty beınelep, zulym rýhtardan qorǵaıtyn, tipti qarý retinde de qyzmet etetin erekshe kúshke ıe» degen senim adam sanasynda berik qalyptasqan. Mysaly, Sibir baqsylary óz rásimderinde aınany zulym rýhtardy qýýǵa, bolashaqqa kóz júgirtýge, sondaı-aq naýqasty emdeýge paıdalanǵan.
Qobdıshanyń buryshynda, aınanyń oń jaǵynda taǵy bir erekshe jádiger – mınıatıýra ydys tabyldy. Bul biregeı artefakt qandaı materıaldan jasalǵany belgisiz. Belgilisi – áldebir organıkalyq zattan jasalǵan bolýy múmkin, onyń búginge deıin saqtalýy ǵajap qubylys.
«Arheologııada organıkalyq zattar óte sırek saqtalatyndyqtan, Urysaı oljasy – qazirshe jalǵyz dana jádiger! – deıdi Iаna Amangeldiqyzy. – Pishini men áshekeıi jaǵynan osyǵan jaqyn, dene pishini uqsas osyndaı kúmis ydys buryn Orynbordaǵy Fılıppovka qorymynan tabylǵan eken. Sondaı-aq tik kannelıýrler ártúrli ydysta – Taıaý Shyǵystan ákelingen kúmis amforalar men tostaǵandarda, Ońtústik Oral men b.d.d. V–III ǵasyrlarda Skıfııadan kelgen jergilikti keramıkalarda kezdesedi. Biraq Urysaı ydysynyń materıaly erekshe.
Qobdıshada taǵy bir qyzyq jádiger – kedr aǵashy – bal qaraǵaıdyń kesindisi tabylypty. Bul óte erekshe jaǵdaı, óıtkeni atalǵan aǵash osy óńirde óspeıdi. Tabylǵan kedr kesindisi Afrıkanyń soltústik-batysynan nemese Taıaý Shyǵystaǵy qazirgi Lıvan, Sırııa, Túrkııa, Kıpr aýmaǵynan, álde Batys Gımalaıdan ákelinýi múmkin. Qalaı bolǵanda da ımporttyq sıpaty aıqyn.
Ǵalymdar uzaq zertteý men izdenisten keıin Urysaı kesheninen tabylǵan qobdıshanyń ıesi – sarmat taıpasynyń abyz áıeli degen sheshimge kelgen. Sandyqshada tabylǵan buıymdar – dinı salt-joralardy jasaýǵa qoldanylǵan bolsa kerek. Ol áıel óz taıpalastarynyń denesine túrli sýret – tatýaj salýmen aınalysqan bolýy da múmkin. Qabirden tabylǵan ıne, monshaq, rıtýaldy pyshaqtar osyndaı oıǵa jeteleıdi.
Jaqynda «Jaıyq qalashyǵy» mýzeı-qoryǵy arheologııa bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Iаna Luqpanova, Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Álııa Manapova, ǵalym-restavrator Qyrym Altynbekov pen onyń qyzy Elına Altynbekova Shyńǵyrlaýǵa arnaıy kelip, «Sarmatae: ejelgi qobdısha qupııasy» atty monografııalyq eńbekti halyqqa tanystyryp, kitap-albomnyń jazylýy, jınaqtalýy týraly aıtyp, kitap albomdy mýzeı qoryna tabystap ketti. Ǵalymdar 2021 jyly Urysaı-2 qorǵanynda júrgizilgen arheologııalyq qazba nátıjesinde tabylǵan qobdıshanyń kóshirmesin de aýdan mýzeıine tartý etti.
Bul shalǵaıdaǵy Shyńǵyrlaý aýdanynyń mádenı ómirinde úlken jańalyq boldy. Aýdan ákimi Murat О́mirálıev arnaıy shaqyrylǵan ǵalymdardy, Shyńǵyrlaý aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qyzmetine janashyrlyq tanytyp júrgen bir top azamatty óńir mádenıetine qosqan eńbegi úshin «Mýzeı janashyry» tósbelgisimen marapattady.
– Qazaq jeriniń qaı pushpaǵy da shejireli tarıhqa tunyp tur ǵoı. Bizdiń Shyńǵyrlaý dalasynda da halqymyzdyń kóne tarıhyna qatysty jádiger kóp ekeni áldeqashan dáleldengen. Aýdanymyzda asa mańyzdy mádenı oqıǵa – «Sarmatae: ejelgi qobdısha» kitap-albomynyń tusaýkeseri men «Tamyrly tarıh izimen» atty respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq is-sharasyn joǵary deńgeıde ótkizýge atsalysqan meımandarymyzǵa, barsha azamatqa myń alǵys aıtamyn, dedi osy istiń basy-qasynda júrgen Tilegen Qalıev.
Batys Qazaqstan oblysy
