Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qazaqstan úshin sý máselesi tek ekologııalyq nemese ekonomıkalyq problema ǵana emes, ulttyq qaýipsizdik pen óńirlik turaqtylyqtyń strategııalyq faktory bolyp otyr. Ásirese transshekaralyq ózenderge táýeldilik jaǵdaıynda bul máseleniń máni arta túsedi.
Qazaqstan aýmaǵyndaǵy sý resýrstarynyń edáýir bóligi shekaralas memleketter aýmaǵynda qalyptasady. Iri ózenderdiń basym bóligi – Syrdarııa, Ile, Ertis, Shý, Talas – transshekaralyq sıpatqa ıe. Bul óz kezeginde sý paıdalaný máselesin tek ulttyq deńgeıde emes, kórshi eldermen kelisilgen saıasat aıasynda sheshýdi talap etedi.
Sý tapshylyǵynyń kúsheıýi ońtústik óńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna, aýyl sharýashylyǵynyń ónimdiligine, energetıkalyq qaýipsizdikke tikeleı áser etedi. Sondyqtan Qazaqstan úshin transshekaralyq sýlardy ádil ári ornyqty basqarý – uzaqmerzimdi damý strategııasynyń ózegi.
Qazaqstan-О́zbekstan sý qatynastary aıryqsha strategııalyq mańyzǵa ıe. Eki memleketti ózara tyǵyz baılanystyratyn negizgi sý arterııasy – Syrdarııa ózeni. Bul ózenniń sýy mıllıondaǵan halyqtyń turmys-tirshiligin qamtamasyz etip qana qoımaı, sýarmaly eginshiliktiń, ásirese kúrish, maqta jáne baqsha daqyldaryn ósirýdiń, sondaı-aq energetıka salasynyń turaqty jumys isteýine tikeleı yqpal etedi. Sondyqtan Syrdarııa máselesi eki el úshin de tek ekologııalyq nemese sharýashylyq problema emes, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası mańyzy bar faktor sanalady.
Sonymen birge eki el arasyndaǵy sý qatynastarynda sheshimin tolyq tappaǵan túıtkilder de joq emes. Eń aldymen, bul – transshekaralyq sý resýrstaryn ádil ári teńgerimdi bólý máselesi. Vegetasııalyq kezeńde О́zbekstan tarapynan sýdy joǵary kólemde alý faktileri jıi baıqalyp, Qazaqstannyń tómengi aǵysyndaǵy aımaqtarda, ásirese Qyzylorda oblysynda sý tapshylyǵy seziledi. Bul óz kezeginde eginniń ónimdiligine, ekologııalyq jaǵdaıǵa jáne jergilikti halyqtyń áleýmettik ahýalyna keri áserin tıgizedi.
Taǵy bir ózekti problema – sýqoımalary men gıdrotehnıkalyq nysandardyń jumys rejimin kelisý. Keı jaǵdaılarda ózbek tarapy ishki ekonomıkalyq múddelerin alǵa tartyp, sýdy jınaý nemese bosatý kestesin birjaqty retteýge umtylatyny baıqalady. Mundaıda «kórpeni ózine tartý» aımaqtyq seriktestik rýhyna qaıshy kelip, ózara senimge syzat túsiredi. Sý – bir eldiń ǵana emes, ortaq resýrs ekenin eskermeı, qysqamerzimdi paıdaǵa basymdyq berý uzaqmerzimdi turaqtylyqqa qaýip tóndiredi.
Sonymen qatar klımattyń ózgerýi, muzdyqtardyń azaıýy jáne sý resýrstarynyń tabıǵı qysqarýy jaǵdaıynda bul máseleler odan ári ýshyǵýy múmkin. Osyndaı kúrdeli kezeńde Qazaqstan men О́zbekstannyń aldynda turǵan basty mindet – sý máselesin saıasılandyrmaı, halyqaralyq quqyq normalaryna, ózara mindettemeler men ashyq dıalogke súıene otyryp sheshý. Tek osy jaǵdaıda ǵana Syrdarııa eki el arasyndaǵy kelispeýshilik kózi emes, kerisinshe, óńirlik yntymaqtastyq pen turaqty damýdyń tiregine aınala alady.
Keıingi jyldary Qazaqstan men О́zbekstan arasynda sý salasyndaǵy dıalog jandanyp, birqatar kelisimge qol jetkizildi. Degenmen máseleniń júıeli sheshimi ınstıtýsıonaldyq tetikterdi kúsheıtýdi, ǵylymı negizdelgen kvotalaý men ortaq monıtorıngti talap etedi.
Qasym-Jomart Toqaevtyń jahandyq sý uıymyn qurý týraly usynysy – tek halyqaralyq deńgeıdegi reforma emes, Ortalyq Azııadaǵy sý problemalaryn júıeleýdiń de tıimdi quraly. Eger UN-Water vedomstvoaralyq tetigi tolyqqandy arnaýly agenttikke aınalsa, transshekaralyq sý daýlaryn retteýde biryńǵaı standarttar men mindettemeler qalyptasar edi.
Bul bastama Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy sý qatynastaryn da jańa sapalyq deńgeıge kóterýge múmkindik beredi. Halyqaralyq uıym aıasynda ǵylymı saraptama, derekterdiń ashyqtyǵy, táýelsiz baǵalaý mehanızmderi iske qosylsa, senim faktory kúsheıip, birjaqty sheshimder qaýpi azaıady.
Aldaǵy sáýir aıynda Astanada ótetin Aımaqtyq ekologııalyq sammıti Qazaqstannyń sý dıplomatııasyndaǵy belsendi rólin aıqyndaıdy. Bul alańda jahandyq sý uıymyn qurý jónindegi konsýltasııalyq úderistiń bastalýy – Ortalyq Azııa elderi úshin ortaq saıası erik-jigerdi qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam.
О́zbekstanmen birlese otyryp, sý resýrstaryn birlesip basqarý, Aral teńizi basseınin qalpyna keltirý, sý únemdeý tehnologııalaryn engizý sekildi bastamalar osy sammıttiń naqty nátıjesine aınalýǵa tıis.
Qorytyndylaı kele aıtsaq, transshekaralyq sý máselesi Qazaqstan úshin abstraktili uǵym emes, kúndelikti damýǵa áser etetin ótkir shyndyq. О́zbekstanmen aradaǵy sý qatynastary bul máseleniń qanshalyqty ózara táýeldi jáne saıası turǵydan sezimtal ekenin aıqyn kórsetedi. Memleket basshysynyń jahandyq sý uıymyn qurý jónindegi bastamasy – ulttyq múddeni halyqaralyq jaýapkershilikpen ushtastyrǵan strategııalyq kózqaras.
Ortaq saıası erik-jiger, aımaqtyq senim jáne halyqaralyq ınstıtýsıonaldyq qoldaý bolǵan jaǵdaıda ǵana Ortalyq Azııadaǵy sý túıtkilderi júıeli túrde sheshilip, sý resýrstary qaqtyǵys kózi emes, yntymaqtastyq faktory bola alady.
Rýslan DÚISENOV,
memlekettik basqarý salasynyń sarapshysy
