Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Sondyqtan da elimizde oıyn bıznesi men qumar oıynǵa táýeldilikke qarsy baǵyttalǵan quqyqtyq qujattyń qabyldanýy jaı ǵana zań shyǵarýshy organnyń kezekti bir jańalyǵy emes, bul memlekettiń óz halqy úshin jasaǵan jaýapty da batyl tańdaýy boldy.
Keıingi zertteýlerge súıensek, elimizde 350 myńdaı adam júıeli túrde qumar oıyndardyń shyrmaýyna túsken eken. Al 36 myń adamǵa «lýdomanııa» dıagnozy qoıylǵan. Bul – tek resmı tirkelgeni. Qumar oıynǵa telmirgenderdiń 71 paıyzdan astamy joǵary bilimdi azamattar ekeni jaǵa ustatady. Osydan-aq qoǵamdy artqa súıreıtin keseldiń qaýpin baǵamdaı berińiz.
Byltyr shilde aıynda Prezıdent «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine oıyn bıznesi, lotereıa qyzmeti, densaýlyq saqtaý, memlekettik eńbek ınspeksııasy, memlekettik baqylaý jáne artyq zańnamalyq reglamentteýdi bolǵyzbaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańyna qol qoıdy. Osy zań arqyly halyqtyń oıynǵa táýeldiligin tómendetýge baǵyttalǵan shekteýshi jáne yntalandyrýshy normalar engizildi.
Jasyratyn nesi bar, bul zań eki jyl boıy qoǵamnyń súzgisinen ótip, eń uzaq talqylandy. Qoǵamdyq keńesterde de, Parlament minberinde de talqylandy. Úkimettiń qorytyndysyn kútýdiń ózi bir jarym jylǵa sozyldy. Munyń ózi máseleniń qanshalyqty kúrdeli ekenin kórsetti.
Jaǵdaı shekten shyǵyp bara jatqandyqtan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bul máseleni birneshe márte kóterip, lýdomanııany XXI ǵasyrdaǵy eń qaýipti áleýmettik keseldiń biri dep atady. Ulttyq quryltaı otyrysynda Memleket basshysy qumar oıynǵa táýeldiliktiń azamattardy qaryzǵa batyryp, otbasyn kúıretip, qylmys pen sýısıdke ıtermeleıtinin ashyq aıtty. Prezıdenttiń aıtýynsha, ınternet damyǵan saıyn lýdomanııa buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge jetip, naǵyz áleýmettik indetke aınala bastady.
Byltyr BAQ salasy qyzmetkerlerimen ótken kezdesýde Prezıdent lýdomanııamen kúres baǵytynda der kezinde sheshim qabyldaǵanymyzdy atap ótti. «Internet damyǵan saıyn lýdomanııa problemasy ýshyǵa tústi jáne naǵyz áleýmettik indetke aınala bastady. Bul ultymyzdyń bolashaǵyna qater tóndiredi. Sondyqtan Memleket basshysy retinde men osy qaýipti qubylyspen kúresý úshin birqatar pármendi sharalar qabyldadym. Osy másele boıynsha Qaýipsizdik Keńesiniń arnaıy otyrysy ótti. Meniń tapsyrmammen Úkimet Zańsyz oıyn bıznesi men lýdomanııaǵa qarsy is-qımyl jónindegi keshendi jospardy bekitti. Sonymen qatar tıisti zań jobasyn tez arada qabyldaý jóninde buǵan deıin birneshe ret aıtqan edim», degen Memleket basshysy atalǵan Zańnyń kúshine enýi azamattarymyzdy, eń aldymen, óskeleń urpaqty osy zııandy áleýmettik dertten saqtaýǵa múmkindik beretinine senimdi ekenin aıtty. Máselege beıjaı qaramaı, zań jobasyn jedel ári sapaly ázirlegeni úshin Májilis pen Senat depýtattaryna alǵys ta aıtqan-dy.
Al bıylǵy tamyz konferensııasynyń plenarlyq otyrysynda sóılegen sózinde Prezıdent óskeleń urpaqty áleýmettik keselderden qorǵaýdyń memlekettik mańyzy bar mindet ekenin aıryqsha atap ótti. «Balalar ómirlik daǵdynyń kóbin mektepte meńgeredi. Sondyqtan mektep ózara qurmet pen janashyrlyqqa toly qoǵamnyń úlgisi bolýǵa tıis», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy muǵalimderdiń róline toqtalyp, nashaqorlyq pen lýdomanııa, býllıng pen turmystyq zorlyq-zombylyq sııaqty zııandy ádettermen kúreste pedagogterdiń aıryqsha jaýapkershiligi bar ekenin eskertti. Onyń aıtýynsha, balalardy emosııasyn baqylaýǵa, ár árekettiń saldary bolatynyn túsinýge úıretý – ult qaýipsizdigimen teń másele.
«Jas urpaq arasyndaǵy narkotızmge qarsy is-qımylǵa búkil qoǵam bolyp jumylý kerek. Biraq eń bastysy, ártúrli stımýlıatorlarmen áýestený, tipti ol zııansyz bolsa da, túbi jarǵa jyǵatynyn balalar men jastarǵa túsindirý qajet. Zııandy zattardy tutyný nemese vırtýaldy oıyndar arqyly shyndyqtan ajyrap, qııalǵa erik berý adamdy aınalasyna jeksuryn qylyp, qoǵamnan shettetedi. Shyn máninde, mundaı jandar óz bolashaǵyna balta shabady. О́ziniń darynyn kórsetip, bıik maqsattarǵa jete almaıdy», dedi Qasym-Jomart Toqaev tamyz konferensııasynyń plenarlyq otyrysynda.
Degenmen qumar oıyndar obektileri belgili bir deńgeıde ındýstrııa, bıznes sýbektisi retinde de memleketke tabys ákelip otyrǵandyqtan, buǵan álemniń barlyǵyna derlik elderinde túbegeıli tyıym salynbaǵan. Sanaýly ǵana eldiń tyıǵany bolmasa, qalǵandarynda túrli deńgeıdegi shekteýler engizilgen. Alaıda «Lancet Public Health» komıssııasynyń 2024 jylǵy zertteýine zer salsaq, ǵalamdyq qumar oıyndar ındýstrııasynyń qanshalyqty qaýipti deńgeıge jetkenin aıqyn kórsetedi. 2028 jylǵa qaraı álemde qumar oıyn saldarynan tutynýshylardyń taza shyǵyny 700 mlrd dollarǵa jetýi múmkin. Onlaın-qumar oıyndardyń jyldamdyǵy, úzdiksizdigi jáne kóz baılar marketıngi táýeldilikti kúsheıtetinin halyqaralyq sarapshylar ashyq aıtyp otyr.
Bul jahandyq «daýyl» elimizdi qashyqtan aınalyp ótip jatpaǵany anyq. Smartfon arqyly táýlik boıy bás tigý múmkindigi myńdaǵan jastyń taǵdyryn táýekelge tigip jatyr. Ras, osy keselge daýa bolar byltyr zań qabyldanǵan. Alaıda adamnan aıla artylǵan ba, oıyn bıznesinen aqsha saýǵan ákkiler túrli sıfrlyq tehnologııalardy tyqpyshtap, jasty da, jasamysty da smartfonǵa telmirtip qoıdy. Iаǵnı qumar oıyn men sıfrlyq oıyndardyń shekarasy joıylyp barady. Live-báster, oıyn ishindegi mıkrotáýekelder adamnyń álsiz tustaryn dál taýyp otyr.
2020 jyly BUU Balalar qory (UNICEF) júrgizgen zertteýde jasóspirimder arasyndaǵy qumar oıyndardyń aldyn alý boıynsha halyqaralyq tájirıbe zerttelgen. Osy arqyly ǵalamdyq qumar oıyn derekterin taldaǵan. Derekterge sáıkes, oıynǵa táýeldilik problemasy ásirese jasóspirimder úshin ózekti bolyp otyr eken. Álemdik statıstıka boıynsha, jasóspirimder arasyndaǵy qumar oıyndardyń taralýy eresekterge qaraǵanda 2-4 ese joǵary bolyp shyqqan.
Jalpy, álemde shamamen 3,5 mlrd adam onlaın oıyn oınaıdy eken. Alaıda keıingi kezderdegi sıfrlyq oıyndardyń kóbeıýi balalardyń onlaın qaýipsizdigine jańa syn-qater týǵyzyp otyr. Osy rette psıholog Samal Atageldi oıyn balanyń oı-órisin damytýy múmkin, biraq ol tek ata-ananyń baqylaýynda bolǵan jaǵdaıda ǵana paıdaly ekenin aıtty.
– Aǵylshyn ǵalymdary 2 myń balaǵa zertteý júrgizgen. Oǵan 3–8 jas aralyǵyndaǵy balalar qatysqan. Telefon qaramaǵan balalarmen salystyrǵanda damytýshy oıyn oınaǵan 2 myń balada belsendilik artqany baıqalǵan. Biraq bizdiń eldegi jaǵdaı – basqasha. Sebebi bizdegi kóp ata-ana balasynyń telefonda ne qarap, qandaı oıyn oınap otyrǵanyna mán bermeıdi, – deıdi psıholog.
Maman bul úrdistiń balalarda «qysqa oılaý» (klıkovoe myshlenıe), ıaǵnı tereń oılanýǵa múmkindik bermeıtin oılaý túrin qalyptastyryp jatqanyn aıtady.
– Qazir balalar bir nársege uzaq nazar sala almaıdy. Bul psıhologııasyna áser etip, agressııany kúsheıtedi. Telefondy múlde tyıyp tastaý da durys emes. Bastysy, balany baqylap, onymen jıi sóılesý kerek, – deıdi S.Atageldi.
Onyń aıtýynsha, keı jaǵdaılarda oıynǵa táýeldilik depressııa men áleýmettik oqshaýlanýǵa ákelýi múmkin.
Qalaı desek te, byltyr kúshine engen zań ońaılyqpen qabyldanbaǵanyn aıttyq. Sebebi Májilis depýtaty Elnur Beısembaevtyń aıtýynsha, bul qujatqa qarsy qýatty lobbıstik toptar áreket etken. Aqparattyq shabýyldar boldy, qoǵamdyq pikirdi burmalaý áreketteri de jasaldy. Biraq Memleket basshysynyń prınsıpti ustanymy bárinen bıik turdy.
Búginde zań naqty normalarmen bekitildi. Boryshkerler, memlekettik qyzmetshiler, áskerı qyzmetshiler qumar oıynnan shettetildi. О́zin-ózi shekteý merzimi 10 jylǵa deıin uzartyldy. Blogerler men ınflıýenserlerge qumar oıyn jarnamalaýǵa tyıym salyndy. Lısenzııasyz onlaın-kazınoǵa tosqaýyl qoıylyp, qylmystyq jaýapkershilik engizildi. Bul – memlekettiń bıznesten buryn, azamatynyń taǵdyryn tańdaǵanynyń belgisi.
Degenmen zań bárin sheshetin jalǵyz qural dep túsinbeýimiz kerek. Prezıdenttiń ózi aıtqandaı, áleýmettik keseldermen kúreste búkil qoǵam jumylýǵa tıis. Mektep, otbasy, ustaz, memleket, bári bir baǵytta áreket etpeıinshe, zańnyń ózi qaýqarsyz bolyp qalýy bek múmkin.
Qysqasy, lýdomanııaǵa qarsy qabyldanǵan zań kúrestiń sońy emes. Osy zań arqyly ulttyq sanany saýyqtyrý jolyndaǵy jańa kezeń bastalyp otyr. Zań qabyldandy. Endi ony oryndaı almasa bılikke syn, al oǵan qoldaý bildire almasa halyqqa syn. Osy ekeýi arqyly jalpy qoǵamnyń jaýapkershiligi synalmaq.
