Aýdarmashyny JI almastyra ala ma?

Aýdarmanyń sapasy tómen

Baǵlan MIZAMHAN,

Abylaı han atyndaǵy Qazaq halyq­aralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıteti, Aýdarma jáne fılologııa fakýltetiniń dekany, kásibı aýdarmashy:

– Bul suraqqa biraýyz sózben jaýap berý óte qıyn. Úlken ǵyly­mı zertteýdi, teorııalyq negiz ben prak­tıkalyq tujyrymdy qa­jet etetin másele. О́ıtkeni aýdar­mashy da, aýdarma da ártúrli. Aýdar­manyń jazbasha, aýyzsha dep ne­gizgi úlken eki topqa bólinetinin bylaı qoıǵanda, olar da ishinen san túrge bólinedi. Aıtalyq, jazbasha aýdarmanyń sózbe-sóz aýdar­ma, erkin aýdarma, ǵylymı teh­nı­kalyq aýdarma, resmı-iske­rı aýdarma, aqparattyq aýdar­ma, kór­kem aýdarma sııaqty túrleri je­tip artylady. Sonymen qatar aýdar­ma qazaq tilinen shet tiline me, álde shet tilinen qazaq tiline qa­raı ma degen suraq ta negizgi máse­­lelerdiń biri. Bulardy tizbek­tep aıtyp otyrǵan sebebim, aýdar­manyń bul túrleriniń bárin júz paıyz alyp kete alatyn mamandar qazirgi kezde joqtyń qasy. Ási­rese, qazaqshadan shet tiline kórkem aýdarýǵa kelgende aqsap jatamyz. Onyń negizgi sebebi, qazaq kórkem shyǵarmalarynda ulttyq bolmysty bildiretin beıneleýish sózder, lakýnalar jetip artylady. Jalpy, qazaq tili álem tilderi ishinde az zerttelgen tilderdiń biri. Zerttelgen degen sózdi ádeıi qoldanyp otyrmyn, óıtkeni kóptegen ǵylymı eń­bek­te qazaq tilin azshyl (minor) top­qa jat­qyzady, bul durys emes. Al aýdarmadaǵy jasandy ıntel­lekt máselesine kelsek, «Google Translate» pen «DeepL» sııaq­ty júıelerdiń damýyna baılanys­ty kásibı (adam) aýdarmashylar men mashınalardyń róli belgili bir deńgeıde ózgergenimen, qazaq tilinen aǵylshyn tiline kórkem shyǵarmany aýdarǵan kezde joǵa­ryda aıtqan mádenı-ulttyq reńkti bildiretin birlikterdi jetkizý máselesi áli de ózekti qalpynda qalyp otyr.

Mashınalyq aýdarma quralda­rynyń túrli salalardy jetik meń­­germeýi, ásirese qazaq tili sııaq­­ty az zerttelgen tilderdiń má­tin­der korpýsynda jetkilikti qam­tyl­­maýy mádenı birlikterdiń qate aý­darylýyna, mátinniń jasandy, qulaqqa túrpideı tıer úıle­simsiz bolyp shyǵýyna alyp kelýi múmkin. Onyń sebebi, JI júıeleri qoldanystaǵy onlaın derekterge súıenedi, al mundaı derekter birneshe ústem tilderge ǵana beıimdelgen. Ondaı til­der – ekonomıkalyq jáne saıa­sı yqpaly kúshti elderdiń tild­eri. Osydan-aq JI aýdarma júıe­lerinde qazaq tili sııaqty tilderge qatysty aýdarmanyń sapasy tómen bolatynyn ańǵara­myz. Degenmen, bul jaıt JI júıesindegi qazaq tiliniń jaǵdaıyn jaqsartýǵa bolmaıdy degendi bildirmese kerek. Sóıtse de sózim jalań bolmaýy úshin jýyrda ótken ǵylymı konferensııada jasaǵan taldaýymdy nazarlaryńyzǵa usynsam.

Zertteý barysynda «Aldar kóse» qazaq halyq ertegisinde kezde­setin mádenı reńkti bildiretin birlikterdiń aǵylshyn tiline Merı Lýı Meısı aýdaryp, 1968 jyly Nıý-Iorkte jaryq kór­gen nusqasy men ChatGPT-4o ınter­feısi aýdarǵan nusqasyn salys­tyrǵan edik. Shynyn aıtý kerek, zertteý nátıjesi birizdi bolý úshin OpenAI-dyń o1 nemese o1 Plus sııaqty nusqalary qoldanylmady. Osylaısha, neırondy mashına aýdar­ma júıelerin «oqytýǵa» bola ma degendi anyqtaýǵa tyrystyq. JI aýdarma sapasyn jaqsartý úshin birneshe prompt berildi. Nátıjesinde, Merı de, JI da mádenı birlikterdiń konnotatıvtik maǵynasyn aýdarýǵa kelgende qatelesetinin baıqadyq. Mysaly, Merı aǵylshyn oqyrmandarynyń uǵym-túsinigine saı kelmeıtin dúnıelerdi óz betinshe beıimdep otyrǵan. Aıtalyq, «toqal» sózin ol «qyzmetshi qyz/servant girl» dep berýmen qatar, kóptegen ulttyq naqyshty bildiretin birlikterdi aýdarmadan alyp tastaǵan. Ol ol ma, Aldarkóseni «beardless rogue, who was known throughout the steppe for his slyness and trickery/halyqqa aılakerligi men qýlyǵymen tanylǵan qańǵybas kóse» dep bergeni aıdy aspanǵa shyǵarǵandaı áser qaldyrady.

Al ChatGPT kúrdeli til­dik qurylymdardy óńdep, kólem­di aqparattyq mátinderdi aıtar­lyqtaı dáldikpen aýdarǵanymen, túpnusqa mátinniń mádenı jáne emosııalyq qalpyn tolyq ashyp kórsete almaǵan. Birneshe promp­tan keıin ChatGPT olardy meı­linshe óńdegenimen, keı birlikter sol qalpy qate aýdarylǵan. Mysa­ly, «jabyq» sózi birneshe naqty konnotasııaǵa ıe ekeni belgili. Alaıda kóshpeli mádenıet kontek­sinde ol kıiz úıdiń keregesin jaýyp turatyn kıiz jabý. Al JI ony «a traditional Kazakh covered cart used by nomads, often to transport women or children/ kóshpeliler áıelder men balalardy tasymal­daý úshin paıdalanǵan jabyq arba» dep aýdarǵan. Demek, kór­kem súıene otyryp jasalǵan bul ǵylymı zertteýden az taralǵan tilderdiń mádenı reńkke ıe birlikterin adam men jasandy ıntellekt birlese otyryp aýdarǵanda ǵana sapaly aýdarmaǵa qol jetkizetinimizdi baıqaımyz. Olaı bolsa, JI adamdy nemese adam JI-di almastyra ala ma degen suraq aýdarma salasy úshin orynsyz sııaqty.

Kórkem shyǵarmaǵa tisi bata qoımas

Shyńǵys MUQAN,

«Mazmundama» baspasynyń dırektory, baspager:

– Álemdegi áńgime JI bola­shaqta aýdarmashynyń orynyn basa ma emes, qashan basadyǵa oıys­ty. Osy jazda Google jarııa etken JI jıi oryndaıtyn tap­syrmalardyń tizimin aýdar­ma­shylardyń jumysy bastap tur. Aıtpaqshy, ol tizimniń ondy­ǵynda tilshiler de bar. Máselen, New York Times-diń qysqa jańa­lyqtaryn bes jyldan beri JI jazady. 1997 jyly IBM-niń Deep Blue sýperkompıýteri sol kezdegi álem chempıony Garrı Kasparovty jeńdi. Kompıýter alǵash ret adamdy jeńgennen beri 29 jyl ishinde birde-bir ret adam kompıýterdi jeńip kórgen emes. Odan bermen qaraı komıýterlik baǵdarlamalar tipti damyp ketti. JI-revolıýsııanyń ózi nege tatıdy. Dese de sapa jaǵynan aldymen aǵylshyn sııaqty izashar tilder alda turady, sondyqtan qazaq tiliniń aýdarmashylaryna kezek keıinirek keledi. Tehnıkalyq mátinder, nusqaýlyqtar, kelisim-sharttar, zańnamalardy JI-aýdarmashylar qazirdiń ózinde sapaly aýdarady. Dese de JI-diń kórkem shyǵarmaǵa, onyń ishin­de poezııaǵa, basqa da názik taqy­ryptarǵa kópke deıin tisi bata qoımas dep oılaımyn. Aǵyl­shyn jáne ıspan tilderiniń qy­zyl dıplomdy aýdarmashysy retin­de, aýdarma isine qurylǵan baspa­nyń quryltaıshysy retinde áriptesterimniń bolashaǵy alań­datady. Biraq JI-ge qarsy bolǵan aýdarmashy utylady, al JI-di qural retinde qoldanýdy úırenip alǵan aýdarmashy utady, eńbegi ónimdi bolady. Aldaǵy ýaqytta taza aýdarmashylar emes, aýdarmashy redaktorlar kóbirek qajet. JI tek aýdarmashylardy ǵana emes, búkil mamandyqtardy oılandyryp otyr. Eńbek naryǵyn HH ǵasyrdaǵydaı kúrdeli transformasııa kútip tur. Máselen, ótken ǵasyrdyń basynda Amerıka jumysshylarynyń 95% aýyl sharýashylyǵynda istegen, qazir 5% ǵana eńbek etedi. Qalǵandary jumyssyz qalǵan joq. Túrli kásip ashyldy, mamandyq paıda boldy. Sol sekildi aýdarmashy ma­mandyǵyn ǵana emes, búkil maman­dyq ataýlyn da qyzyq ózgerister kútip tur. Osyndaı jańalyǵy jyldam kezeńde ómir súrip jatqan biz qandaı baqyttymyz.

Jaqsy ma, jaman ba dep otyratyn shaq emes

Alma SAILAÝQYZY,

PhD, Ulybrıtanııanyń Lıds ýnıversıtetinde ǵylymı taǵylymdama ótip jatqan «Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıaty:

– Jasandy ıntellekttiń alǵy­shart­tary bolǵan mashınalyq oqytý, avtomatızasııa tetikteri barlyq salada osy ýaqytqa deıin jyldar boıy birtindep engizilip jatty. Endi keıingi birneshe jylda onyń jyldamdyǵy men sapasy, generasııasy men múmkindigi múldem jańa deńgeıge kóterildi. Dál qazir «AI keldi, endi ne bolady?» degen suraqty álemdegi sala ma­mandary tolassyz qoıyp jatyr. Máselen, qazir on aılyq ǵyly­mı taǵylymdama ótip jatqan Uly­brıtanııada da bul taqyrypqa mán berip, óndiristegi mamandarmen qoıan-qoltyq dıalogke túsip, saraptap, saralap, jańa túsinikter qalyptastyrýǵa tyrysyp jat­qanyna kýá bolyp otyrmyz. JI-ge arnalǵan konferensııa­lar men semınarlarǵa qatysqan saıyn, meniń sanamda da buǵan qatysty tyń, salmaqty túsinikter qalyptasyp jatyr. Aýdarma salasyna keler bolsaq, Jasandy ıntellekt ol jerdegi kóp dúnıeni ózine alyp úlgergeni eshkimge jasyryn emes. Aqparatty mátin kúıinde de, aýdıo kúıinde de sińirip alyp, kóz ilestirmeı, dereý aýdaryp bere qoıady. Ázirge sapasyn minsiz deı almaımyz, ásirese qazaqtildi nusqasyn qoldanyp otyrǵanda, tym shubalańqy sóılemder quraý­ǵa «sheber» ekenin kórip júr­min. Qazaq tilinde múldem joq «jańa» qoıyrtpaq sózdi óte jıi qurastyrady, al ol – qaýipti úrdis. Buryndary daıyn mátindi til mamandaryna, aýdarmashylarǵa kórsetip alatyn, sonyń ózinde ishinara qate ketip jatatyn. Ja­qynda balalarym oqıtyn mektep­tiń ortaq chatyna medısına qyz­met­kerinen tumaýǵa qatysty nus­qaýlyq keldi. Sóılemderin sóılem deýge kelmeıdi, nemen aýdarǵany kórinip tur. О́kinishke qaraı, jasandy ıntellektini aýdar­mashy retinde qoldanyp, bar jaýapkershilikti soǵan arta salý jıilep barady. Buryn nashar, kalka aýdarmany kórsek «gýglmen» aýdara salǵan ba deýshi edik. Endi kalkaǵa qısynsyzdyq pen «aqsaq» sózdi qoldaný máselesi qosylyp otyr. Osyndaıda joǵary bilimdi, tájirıbeli aýdarmashynyń orny qatty bilinedi. Degenmen zertteýshiler bolashaqta aýdarmashy mamandyǵynyń tynysy taryla beretinin, tipti bir adamdy ekinshi tildi adamǵa sınhrondy aýdaratyn arnaıy chıpter paıda bolatyn aıtyp júr. Tehnologııa osy qarqynmen damı berse, oǵan da jeter kún alys emes. Alaıda qaı kezde bolmasyn, tilge degen saýattylyq, jaýapkershilik jáne kásibılik óte mańyzdy dep oılaımyn. Eger ony álsiretip jiber­sek, ózge tildi bilsek te, óz tili­mizdiń sózderin túsinbeıtin halge dýshar bolýymyz múmkin. Qazir sıfrlyq damýǵa jaýapty qazaq­standyq mekemeler til korpýstaryn jasap, MLOps arqyly jasandy ıntellektige azyq bolatyn qazaqsha mátinder engizip jatqany belgili. Sonyń sapasy tildi durys qoldanýǵa qatysty kóp nárseni sheshetin bolady. Jalpy alǵanda, AI jaqsy ma, jaman ba dep otyratyn kezeń artta qaldy, endi ony qalaı ónimdilikti arttyratyndaı, etıkany buzbaıtyndaı, normalardy saqtaıtyndaı etip tıimdi qoldanamyz degen suraqqa jaýap izdeýimiz kerek. Onyń she­shim shyǵarýshy áleýeti bizdiń elde áli tolyq iske qosylmady, ol qar­qynyn kúsheıtip, masshtab­talǵanda, jańa kezeń bastalady. Álem ǵalymdarynyń aıtýyn­sha, qazir AI óte tez damýda, al ınfraqurylymnyń kóbi «es­kirgen». Aldaǵy 5–8 jylda bu­rynnan kele jatqan júıeler­di báribir AI-men tolyq baıla­nystyrýǵa týra keledi. Aýdarma salasyndaǵy da barlyq júıe, biz qalasaq ta, qalamasaq ta birtin­dep tolyqtaı jańarady. Soǵan deıin standarttaý men sapany baqylaýdy kúsheıtý – búgingi kúnniń zor mindeti.

Mádenı erekshelikti tolyq túsinbeıdi

Mamyrbek FARAHAT,

Nazarbaev ýnıversıteti aqyldy júıeler jáne Jasandy ıntelekt ınstıtýty­nyń derekter
sarapshysy:

– Jasandy ıntellekt bola­shaq­ta aýdarmashynyń keıbir qyz­­met­terin almastyra alady, biraq ony tolyqtaı yǵystyryp shyǵa­r­a­dy deý áli erte. Qazirgi tań­da neı­ron­dyq mashınalyq aýdar­ma júıe­leri óte jyldam damyp jatyr. Olar úlken kólemdegi mátin­derdi qysqa ýaqytta aýdaryp, kúndelikti turmysta, tehnı­ka­lyq qujattarda jáne qara­paıym resmı mátinderde keńi­nen qoldanylady. Bul turǵy­dan al­ǵanda, Jasandy ıntellekt aýdarma úderisin jyldamda­typ, ýaqyt pen shyǵyndy únemdeýge aıtarlyqtaı úles qosady. Alaıda til – tek sózder jıyntyǵy emes, ol mádenıet, tarıh, oılaý júıesi men sezimniń kórinisi. Kórkem ádebıet, poezııa, fılosofıalyq mátinder, ázil men astarly maǵyna sııaqty salalarda adam-aýdarmashynyń róli áli de sheshýshi bolyp qala beredi. Jasandy ıntellekt keı jaǵdaıda konteksti, máde­nı reńkti nemese ulttyq erek­she­likterdi tolyq túsinbeı, maǵy­na­lyq qatelikterge jol berýi múm­kin. Al kásibı aýdarmashy mátin­niń syrtqy maǵynasyn ǵana emes, onyń ishki rýhyn, avtordyń oıyn dál jetkize alady. Sol úshin bolashaqta aýdarma salasynda básekelestik kúsheıetini anyq. Jasandy ıntellektini tıimdi qoldana almaıtyn, tek sózbe-sóz aýda­rýmen shekteletin aýdar­ma­shylar birtindep naryqtan yǵy­sýy múmkin. Al joǵary deńgeı­degi, ıaǵnı birneshe tildi tereń meńgergen, madenıetaralyq aıyr­ma­shylyqtardy jaqsy túsinetin, mátindi óńdep, redaksııalaı ala­tyn kásibı aýdarmashylar ǵana su­ranysqa ıe bolmaq. Eń yqtı­mal baǵyt – adam men jasandy ıntel­lektiniń birlese jumys isteýi. JI bastapqy aýdarmany jasap berse, aýdarmashy onyń sapasyn tek­serip, dáldigin qamtamasyz etedi. Osylaısha, bolashaqta aýdar­mashy mamandyǵy joıylmaıdy, kerisinshe, tek úzdik, bilikti maman­dar qalatyn jańa sapalyq deńgeıge ótedi.

Dóńgelek ústeldi júrgizgen –

Dúısenáli ÁLIMAQYN,

«Egemen Qazaqstan»