Foto: Aqorda
– Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly, Siz jyl saıyn merzimdi baspasózge aýqymdy suhbat berý arqyly belgili bir saıası dástúr qalyptastyrdyńyz deýge bolady. Osy oraıda, «Turkistan» gazetiniń usynysyn qabyl alǵanyńyz úshin rızashylyǵymyzdy bildiremiz.
– «Turkistan» gazeti 30 jyldan beri turaqty shyǵyp keledi. Bul – Qazaqstandaǵy eń yqpaldy basylymnyń biri. Gazettiń ataýynda da óte úlken mán-maǵyna bar. Basylym tilshileri el ishindegi ózekti máselelermen qatar, tutas túrki jurtyna ortaq taqyryptardy da kóterip júredi. Bul óte jaqsy dástúr dep sanaımyn.
Shetelde jumys istep, túrli salada tabysqa jetken qazaqtar týraly maqalalardy qyzyǵýshylyqpen oqımyn. Qazaqstan men ózderi turyp jatqan elder arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa úles qosyp júrgen osyndaı úsh azamatty arnaıy marapattadym.
Gazet-jýrnaldar qaıta órleý dáýiriniń bastaýynda tur. Sebebi, áleýmettik jeli adamnyń oılaý (tanymdyq) qabiletine zor zııan keltirip jatyr. Jasy qyryqqa jetse de, bilimi men oı-órisi on bes jastaǵy jasóspirimder deńgeıinde qalyp qoıǵan azamattardy qazirdiń ózinde kezdestirýge bolady.
О́z basym merzimdi baspasózdi jas kezimnen úzbeı oqıtynym ras. Áli kúnge deıin osy ádetimnen jańylǵan emespin. Qazirgi tańda baspasóz zaman talabyna beıimdelip, aqparat aıdynynan óz ornyn taýyp otyr. Gazet tilshileri jan-jaqty sholýlar men tereń saraptamalar jasaýǵa basa mán beredi, aǵartýshylyqpen aınalysady. Kásibı ári óz isine adal jýrnalıster sapaly materıaldar ázirlep, dástúrli qundylyqtardy saqtaýǵa eleýli úles qosyp keledi. Men súıikti Otanymyzdyń ıgiligi úshin barlyq salada tabysty eńbek etip júrgen myqty azamattar týraly málimetterdi kóbinese gazetterden alamyn. El ishine keń taralǵan TikTok, Instagram nemese Telegram arnalary eńbek adamdarynyń shynaıy tynys-tirshiliginen alys ekenin ózińiz de jaqsy biletin shyǵarsyz.
Qoǵamymyz eleń eterlik jańalyq oqyp, beınejazba kórýmen shektelmeı, mán-maǵynasy tereń aqparattyń da qadirin bilgeni durys dep sanaımyn. Kóptegen jastarymyzdyń da dál solaı oılaıtynyna qýanamyn. Sebebi, olar adamdy tyǵyryqqa tireıtin eles-qııal áleminde ómir súrýdi emes, naǵyz bilim-ǵylym jolyna túsýdi maqsat tutady. Oqý mádenıeti joǵary elder árdaıym jahandyq damýdyń alǵy shebinde bola beretini sózsiz. Buǵan esh kúmánim joq.
– Suhbatymyzdyń bas jaǵynda ádettegideı ótken jyldyń qorytyndysy týraly suraǵym keledi. Byltyr óte kóp oqıǵa bolǵany belgili. Degenmen, 2025 jyldyń basty nátıjesi qandaı dep oılaısyz?
– Shynymen de, aıtýly oqıǵalar az bolǵan joq. Kózdi ashyp-jumǵansha bir jyl óte shyqty, bul suraǵyńyzǵa taban astynda jaýap bere qoıý qıyn. Mysaly, ekonomıkamyz 6 paıyzdan astam ósti. Ishki jalpy ónim 300 mıllıard dollar mejesine jetip, jan basyna shaqqanda 15 myń dollardan asty. Bul – elimizben qatar, búkil óńir úshin rekordtyq kórsetkish. Jalpy, oıdaǵydaı jumys isteldi deýge bolady. Biraq, men barlyq memlekettik qyzmetshilerge toqmeıilsip, masaırap otyrýǵa múlde bolmaıtynyn únemi aıtamyn. Shyǵys halyqtary «Tegis joldyń ózinde tosqaýyl bar» deıdi. Biz tynymsyz eńbektenip, tek alǵa umtylýymyz kerek. Onyń ústine, túıini tarqatylmaǵan túıtkilder az emes.
Bul – eń aldymen, ınflıasııa deńgeıiniń joǵary bolýy. Sonyń saldarynan azamattarymyzdyń ál-aýqatyn arttyrýǵa arnalǵan eńbektiń bári tekke ketip jatyr. Bıyl Úkimet pen ákimder memleketimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq tuǵyryn nyǵaıtý úshin kóp jumys isteýi kerek.
Deı turǵanmen, elimizdiń reformalardy júzege asyrýǵa birjola bet burǵanyn ótken jyldyń basty qorytyndysy deýge bolady. Qazaqstan jańǵyrý jolynda qaryshty qadam basyp, barynsha órkenıetti el bola bastady. Qoǵamda óskeleń urpaqtyń jarqyn bolashaǵy úshin túbegeıli ózgeris jasaý asa mańyzdy ekeni týraly naqty túsinik qalyptasty.
AQSh prezıdenti Tramptyń «aqylǵa syıymdy oı» strategııasynyń yqpalymen jahandaný úderisi keıinge ysyryla bastady. Biz de Qazaqstanda ádildik, zań men tártip, eńbekqorlyq sııaqty memleketimizdiń bolashaǵy úshin aıryqsha mańyzdy qaǵıdattarǵa negizdelgen qoǵam quryp jatyrmyz. Uzaq merzimge arnalǵan nátıjege jetý úshin bul jumys jańa jylda eki ese tyń qarqynmen jalǵasyn tabady.
– Byltyr jańa Salyq kodeksi qyzý talqyǵa tústi. Jurttyń kókeıine kúdik-kúmán uıalap, kóptegen saýal týyndady. Bir jaǵynan, qajetti ekonomıkalyq reformalardy júrgizýge múmkindik beretin, ekinshi jaǵynan, azamattardyń turmys jaǵdaıyn tómendetip jibermeı, tarazy basyn teń ustaıtyn tıimdi jol bar ma?
– Árıne, salyq reformasy – ózekti másele jáne buǵan qatysty pikirtalastardyń bolýy ábden túsinikti. Degenmen, el ishinde dúrbeleń týǵyzyp, jurtty dúrliktirýdiń eshqandaı jóni joq. Mundaı reforma kóptegen elde júrgizilip jatyr. Mysaly, Reseıde qosymsha qun salyǵy jýyrda 22 paıyzǵa deıin kóterildi.
Bizdiń reformamyz – qatardaǵy «fıskaldyq naýqan» emes, salyq júıesin qaıta qurý degen sóz. Aldymyzda turǵan basty mindet – ekonomıkanyń turaqty ósimin qamtamasyz etý. Úkimetke ashyq ári uǵynyqty Salyq kodeksin ázirleý tapsyryldy. Mınıstrler kabınetiniń bul tapsyrmany qanshalyqty tabysty oryndap shyqqanyn bıyl kóretin bolamyz.
Burynǵy Úkimet qosymsha qun salyǵyn, tipti, 20 paıyzǵa deıin kóterýdi usyndy. Olar fıskaldyq saıasatta qatelik jiberilgenin eskere otyryp, mundaı qadamnyń óte qajet ekenin moıyndady. Talqylaý barysynda qazirgi Úkimet te qosymsha qun salyǵyn 20 paıyzǵa deıin kóterýdi usyndy. Alaıda, men Úkimetke onyń joǵarǵy shegin 4 satyǵa tómendetý týraly tapsyrma berdim.
Jańa Salyq kodeksinde baqylaý jasaýǵa emes, ózara seriktestik ornatýǵa basa mán beriledi, ıaǵnı, osy úderiske qatysýshylardyń bári – memleket te, bıznes te, azamattar da óz mindetin adal oryndaýǵa tıis. Birin-biri ózara tolyqtyryp turatyn mundaı júıede salyq tóleý aýyrtpalyq retinde qabyldanbaıtyn bolady. Túptep kelgende, salyq tóleý degenimiz – zamanaýı qoǵamdyq kelisimshart degen sóz. Salyq tóleseńiz – qyzmet kórsetiledi, ınfraqurylym salynady, qaýipsiz orta qalyptasady, tyń múmkindikter paıda bolady. Kerek deseńiz, bul – ádildik bolý úshin júktemeni qaıta bólý quraly, áleýmettik turǵydan álsizderdi qoldaý jáne ekonomıkalyq turǵydan «belsendi ortany» odan ári damytý tásili.
Búkil álemde fıskaldyq saıasattyń tıimdiligi ony júrgizýdiń sapasymen, jurttyń salyq jónindegi saýatymen jáne qoǵamnyń sana-sezimimen ólshenedi. Salyq tóleý mádenıeti dál osylaı qalyptasady. Salyq tóleý buryn mindet bolsa, endi otanshyldyqtyń ozyq úlgisine aınalady. Muny sybaılas jemqorlyqqa qarsy qoǵam qurýdyń tóte joly deýge bolady. Sebebi, salyǵyn adal tóleıtin azamattar óz qarjysynyń alaıaqtardyń qaltasynda ketkenin múldem unatpasy anyq.
– Ekonomıkalyq reformalar taýarlardyń baǵasy men qyzmetterdiń tarıfine salmaq salady. Jurt buǵan alańdap otyr. Siz Úkimetke osy máseleni sheshýge arnalǵan naqty sharalar josparyn ázirleýdi tapsyrdyńyz. Bul jumys reformanyń sapasy men qarqynyna áser etpeı me? Azamattarymyz ál-aýqatymyzdy jaqsartady dep kútip júrgen reformanyń nátıjesin joqqa shyǵarmaı ma?
– Álemdik tájirıbege qarasaq, reformalar qolǵa alynǵan kezde jurtshylyq ony kóp jaǵdaıda túsinbeı, qabyldamaı jatady. Ondaı kezde barlyq jaýapkershilikti arqalaı alatyn kóshbasshynyń róli aıryqsha. Men Memleket basshysy retinde osyndaı jaýapkershilikti óz moınyma alamyn. Bolashaqta da buǵan daıynmyn. Menimen birge jumys istep jatqan azamattar muny jaqsy biledi. Árıne, bul kedergisi kóp, qıyn jol ekenin túsinemin. Tarıhta reformatorlardan góri basqynshylar men popýlısterdiń aty kóbirek qalyp jatady. Biraq, Qazaqstan úshin basqa jol joq. Biz bir jerde toqtap qalmaı, alǵa qaraı nyq qadam basý úshin reformalardy qalaıda júzege asyrýymyz kerek.
Azamattarymyzǵa zııany tımeýi úshin qys mezgilinde tarıfterdi ósirý ákimshilik tásilder arqyly ýaqytsha toqtatyldy. Sonymen birge, Úkimetke bıýdjet qarjysyn barynsha tıimdi paıdalaný mindeti júkteldi. Ekonomıkaǵa aqshany orynsyz quıa berýge bolmaıdy, bul ınflıasııany kúsheıtip jiberedi. Qatań bıýdjettik tártip kerek. Qarjy resýrstary memleketke qajetti jobalarǵa ǵana jumsalýǵa tıis. Byltyr qarasha aıynda Úkimet, Ulttyq bank, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi birlesip, úsh jyldyq baǵdarlama qabyldady. Qujat azamattardyń ál-aýqatyn jaqsartý úshin ınflıasııany tómendetýge arnalǵan.
Halyqaralyq sarapshylar Qazaqstannyń «ortasha tabystar qaqpanyna» túsip qalǵanyn durys baıqap otyr. Ashyǵyn aıtaıyn, bul – ekonomıka týraly oqýlyqtan alynǵan jalpylama uǵym emes, kún saıyn kóptegen azamatymyzdyń basynan ótip jatqan ómir shyndyǵy. Jurt tabys taýyp jatyr, tipti, jaqsy tabys tabatyndar da bar. Biraq, onyń bárin ınflıasııa jep qoıady nemese ıpoteka tóleý, balalardy oqytý, ata-anaǵa kómektesý sııaqty kúndelikti tirlikke jumsalyp, joq bolyp ketedi. Aýyryp qalý nemese jumystan aıyrylý sekildi kez kelgen kóldeneń kedergi turmystaǵy turaqtylyqty buzyp jiberýi múmkin.
Men kezinde baspana alý, balalardyń oqý aqysyn tóleý, emdelý úshin zeınetaqy jınaǵyn paıdalanýǵa ruqsat berý týraly sheshim qabyldadym. Kóbisi solaı jasady, bul sheshimge rızashylyqtaryn da bildirip jatty. Biraq, ádettegideı, stomatologııa qyzmetin kórsetemiz degen jeleýmen zeınetaqy qorynan 200 mıllıard teńgeden astam qarjy jymqyrǵan alaıaqtar da tabyldy. Quqyq qorǵaý organdary qazir bul máselemen aınalysyp jatyr. Osy medısınalyq qyzmet túrine zeınetaqy jınaǵyn paıdalanýǵa tyıym salýǵa týra keldi. Biraq, basqa da qıturqy tásilder paıda boldy, tipti, plastıkalyq otaǵa tólem jasaıtyndar bar.
Al, bıznes ókilderine keler bolsaq, olar jumys oryndaryn ashyp, salyqtaryn adal tóleıdi. Alaıda, nesıe ósiminiń joǵary bolýy, aınalymdaǵy qarajattyń azdyǵy olardyń keń aýqymda damýyna, jańa naryqtarǵa shyǵýyna, zamanaýı tehnologııalardy engizýine múmkindik bermeı tur.
Ekonomıkanyń qurylymy ózgerip jatyr. Degenmen, menińshe, ózgeris qarqyny baıaý. Halyqaralyq qarjy ınstıtýttary men reıtıng agenttikteriniń baǵalaýynsha, elimizdi baqýatty, tipti, baı memleket dep ataýǵa bolady. Bul sózdiń jany bar. Soǵan qaramastan, ekonomıkamyzda teńsizdikter áli de saqtalyp otyr. Onyń bárin shuǵyl rettep, túzý jolǵa salýymyz kerek. Biz bul jaǵdaıdy bilemiz, ony jurttan jasyratyn oıymyz joq. Mundaı qıyndyqty kóptegen memleket basynan ótkerip jatyr. Biz «ósim aýrýy» máselesin mindetti túrde sheshemiz. Naqty josparymyz bar.
– Qazaqstan byltyr energetıkalyq jáne kommýnaldyq sektorda reforma jasaýǵa kiristi. Bul – Táýelsizdik jyldaryndaǵy eń aýqymdy reforma. Osy baǵyttaǵy jumystar ábden tozǵan ınfraqurylymdy jańǵyrtý máselesin sheshe ala ma?
– Shynymen de, Úkimet energetıkalyq jáne kommýnaldyq nysandardy jappaı jańǵyrtý jumystaryn qolǵa aldy. Uzyndyǵy júzdegen shaqyrym bolatyn ınjenerlik jeliler men elektr qýatyn taratatyn jeliler salýymyz kerek. Búgingi tańda osy aýqymdy jobanyń esep-qısaby ázirlenip jatyr.
Qazirdiń ózinde qaýipti «qyzyl» aımaqta turǵan jylý elektr stansııalarynyń sany 19-dan 10-ǵa deıin azaıdy. Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesi kórine bastady. Nysandardyń apattyq jaǵdaıǵa tap bolý qaýpi seıilip keledi.
Degenmen, ábden tozyp, áýpirimmen áreń turǵan ınfraqurylymdy qalpyna keltirý jetkiliksiz, jumys tásilin ózgertý kerek. Sondyqtan, jańǵyrtý sharalary eń basty mindetti sheshýge tıis, ıaǵnı, salaǵa ınvestısııa salý úshin qolaıly jaǵdaı jasap, naǵyz naryqtyq tetikter qalyptastyrýy qajet.
Úkimettiń shuǵyl sharalary máseleniń túpki máninen týyndap otyr. Sebebi, energetıka jáne turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyǵy kez kelgen memlekettiń ómir súrýine asa qajetti tuǵyr sanalady. Bul negiz shaıqalsa, basqasy túgel kúıreıdi.
Tamyry tereńge ketken ekonomıkalyq máselelerge ondaǵan jyldar boıy nazar aýdarylǵan joq. Qalalar men aýyldardaǵy ınfraqurylym tozdy, energetıka nysandary men kommýnaldyq jeliler ábden eskirdi.
Qordalanǵan túıtkilder kúrmeýi qıyn kúrdeli máselege ulasty. Bul sala jyrtyq-tesigin jantalasa jamap-jasqap, bıýdjet qarjysyn úzdiksiz quıýǵa týra keletin «kommýnaldyq ajdahaǵa» aınaldy. Buǵan jurttyń eti úırenip, azamattar sharasyz kúıge tústi.
Soǵan qaramastan, bizdiń úkimetterimiz «avgııdiń atqorasyn» tazalaýǵa asyqqan joq. Sebebi, mundaı kúrdeli jumys eshkimge jaqsy ataq ákelmes edi. Eń damyǵan otyz memlekettiń qataryna qosylý sııaqty «keremet» baǵdarlamalar ázirlep, onyń «tabysty» oryndalǵany týraly baıandaý áldeqaıda jeńil bolatyn. Shyndyqty jasyryp, bir sáttik aldamshy jetistikterge umtylý aqyrynda memleketimiz úshin tym qymbatqa tústi.
Shynymdy aıtaıyn, jeke abyroıymdy oılasam, men de bul jumysty kelesi basshylyqqa ysyra salar edim. Biraq, halyqtyń kózi úırengen taptaýryn túsinikterge qaıshy kelse de, men úshin qaǵaz júzinde emes, is júzinde naqty nátıjege qol jetkizý bárinen de mańyzdy.
Elektr qýatynyń arzandyǵy kimge tıimdi boldy? Tabysy shamaly kóp balaly otbasylarǵa emes, iri kásiporyndarǵa óte tıimdi boldy.
Arzan janar-jaǵarmaıdyń qyzyǵyn kim kórdi? Ádette qoǵamdyq kólikpen júretin stýdentter men zeınetkerler emes, bılikke jaqyn júretin, qazir jurt olıgarhtar nemese olıgopolııa dep ataıtyn kásipkerler kórdi.
Kommýnaldyq qyzmetterdiń tarıfin tómen ustap turý kimge yńǵaıly boldy? Ár túbirtektegi somany ýaqtyly tólep otyrǵan adal azamattarǵa emes, «kommýnaldyq bylyq-shylyqty» paıdalanyp, qaltasyn qalyńdatqan deldal-kásipkerlerge qolaıly boldy.
Postkeńestik keńistiktegi eń tómen baǵalar men tarıfter Qazaqstanǵa tıesili. Sonyń saldarynan, biz amalsyzdan arzan janar-jaǵarmaıdy kórshi memleketterge astyrtyn tasymaldaıtyn, sol arqyly olardyń ekonomıkasyna demeý kórsetetin elge aınaldyq.
Sol sebepti, tarıftiń tómen bolýy qarapaıym tirlik keship jatqan adamdarǵa paıdaly degen jalǵan senimnen arylatyn ýaqyt jetti. Is júzinde bul – aýqatty azamattarǵa jasyryn túrde beriletin sýbsıdııa.
Áleýmettik ádildikti qalpyna keltirý úshin, eń aldymen, máseleni sheshý joldaryn ózgertý qajet. Memleket kómekke shyn muqtaj adamdarǵa ǵana tikeleı, ataýly ótemaqy tóleý arqyly qoldaý kórsetýge mindetti. Sondyqtan, tarıfterdi kóterý – aqylǵa qonymdy, ıaǵnı tıimdi jáne ádil ekonomıka qurý úshin asa qajet qadam. Kim qansha tutynsa, sonsha tóleıdi, qoldaýǵa shynymen zárý adamdarǵa ǵana kómek beriledi. Tarıfter ádiletti bolýy kerek, ıaǵnı «neǵurlym kóp tutynǵan, soǵurlym kóp tóleıdi» degen qaǵıdat berik ornyǵýǵa tıis. Men osyndaı naqty mindet qoıyp otyrmyn. Alǵashqy oń nátıjeler bar. Tólem júıesine saralanǵan tásil engizildi. Sýdy jáne elektr qýatyn barynsha únemdep paıdalanatyn turǵyndar «tutynýdyń áleýmettik normasyna» sáıkes tólemdi eń tómen tarıfpen tóleıtin boldy.
Bul qadam burynǵy júıeden bas tartyp, áleýmettik ıgilikterdi ádil bóletin júıe qurýǵa múmkindik beredi. Eldiń resýrstaryn tańdaýly adamdar emes, barsha jurt birdeı paıdalanýǵa tıis. Sonda ǵana zamanǵa saı ınfraqurylym men tıimdi energetıka júıesin qalyptastyra alamyz. Osylaısha, ekonomıkanyń sapalyq turǵydan ósýine zor serpin beremiz.
– Siz Qazaqstan úshin kólik jáne logıstıka salasynyń mańyzy artyp kele jatqanyn jıi aıtasyz. Bul baǵyttaǵy jumysty negizgi basymdyq retinde belgilep berdińiz. Osy salany damytý úshin qandaı sharalar qabyldandy jáne alda qandaı josparlar bar?
– Elimiz úshin kólik-logıstıka salasynyń áleýetin arttyrý – strategııalyq mańyzy bar mindet. Teńizge tikeleı shyǵatyn joly bolmasa da, Qazaqstan Eýrazııa qurlyǵynyń kindik tusynda, ıaǵnı negizgi tranzıttik kúre joldar toǵysqan jerde ornalasqan. Bul – úlken artyqshylyq, biz ony el ıgiligine jarata bilýge tıispiz. Maqsat-múddemizge sáıkes Qazaqstandy Eýrazııanyń kólik aılaǵy (haby) retinde qalyptastyrý – bul salada atqarylatyn jumystyń basty baǵyty.
Osy oraıda, jaqynda iske qosylǵan «Dostyq – Moıynty» jańa temirjol magıstraliniń mán-mańyzyn atap ótkim keledi. Bul joba osy jol arqyly Qytaı men Eýropa arasynda tasymaldanatyn júk kólemin bes ese arttyrýǵa múmkindik beredi. «Moıynty – Qyzyljar», «Baqty – Aıagóz», «Darbaza – Maqtaaral» temirjol jelilerin jańadan iske qosý josparymyzda tur. Jalpy, 2030 jylǵa deıin 5 myń shaqyrym temirjoldy salyp, jańǵyrtý jáne 11 myń shaqyrym temirjoldy jóndeý kózdelip otyr.
Elorda men batys aımaqtardyń arasyndaǵy qashyqtyqty 500-den astam shaqyrymǵa qysqartatyn «Ortalyq – Batys» kúre joly qurylysynyń strategııalyq mańyzy óte zor.
Biz el shekarasynan tys jerdi de qamtıtyn keń aýqymdy kólik júıesin qura aldyq. Qazaqstan muhıt joldarynan tysqary tursa da, Sary teńiz ben Qara teńizdiń arasynda júk termınaldarynyń jelisin qalyptastyrdy. Elimizdiń aýmaǵy arqyly ótetin 12 halyqaralyq kólik dálizi, atap aıtqanda, 5 temir jol, 7 avtokólik dálizi bar. Qytaı men Eýropa arasynda qurlyqpen jetkiziletin júktiń shamamen 85 paıyzy osy joldarmen tasymaldanady.
Árıne, munyń bári – tabysqa op-ońaı jete qoıamyz degen sóz emes. Bul saladaǵy báseke kúsheıip keledi. Sebebi kólik jáne logıstıka máselesi geosaıasattyń ajyramas bóligine aınaldy. Osy taqyryp joǵary deńgeıdegi kelissózderdiń kún tártibine birjola endi. Sondyqtan, Qazaqstan úshin de onyń aıryqsha mańyzy bar.
Elimiz Qytaıdyń «Bir beldeý – bir jol» atty megajobasyn, «Soltústik – Ońtústik» dálizin jáne Transkaspıı kólik baǵytyn, ıaǵnı, «Orta dálizdi» damytýǵa belsene atsalysyp keledi. «Reseı – Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» baǵytymen teńiz aılaqtaryna shyǵyp, júk tasymaldaýdyń bolashaǵy zor dep sanaımyz. «Orta dálizdiń» jumysyna Qytaıdyń qosylýyn quptaımyz.
Jalpy, bul salanyń áleýeti óte joǵary. Munda tek ınfraqurylym týraly sóz bolyp otyrǵan joq. Ekonomıkanyń barlyq derlik sektory osy irgeli salaǵa kelip toǵysady. Sondyqtan, Úkimettiń aldyna zamanaýı ınjenerlik jáne servıstik ınfraqurylymy bar kólik-logıstıka toraptaryn salý, teńiz porttaryn, áýejaılar men temirjol vokzaldaryn jańǵyrtyp jóndeý, sondaı-aq tıimdi sıfrlyq ekojúıe qalyptastyrý mindeti qoıyldy.
– Memleket keıingi jyldary aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa basa mán berip otyr. Bul sharýamen úkimetterdiń bári aınalysty. Biraq, osy asa mańyzdy saladaǵy túıtkilder aqyry sheshimin tapqan joq. Ár mınıstr óz baǵdarlamasyn júzege asyrmaq boldy. Sonyń saldarynan qyrýar aqsha qumǵa sińip joq boldy. Endi biz elimizdiń bul saladaǵy áleýetin oıdaǵydaı paıdalana alamyz ba?
– Memleketterdiń kóbi aýyl sharýashylyǵyna bıýdjetten qyrýar qarjy bóledi. Solardyń qatarynda Qazaqstan da bar. Sharýalarǵa 2024 jyly 580 mıllıard teńge, byltyr 1 trıllıon teńge jeńildetilgen nesıe berildi. Bul – óte qomaqty qarjy. Sońǵy on jylda sharýalarǵa kórsetilgen qoldaýdyń kólemi 10 ese artty, biraq onyń tıimdiligi kúmán týdyrady. 2015-2024 jyldary aýyl sharýashylyǵyndaǵy jalpy ónim kólemi 2,5 eseden astam ósti. Bul kórsetkishti odan da kóbeıtýge bolar edi.
Esesine, egin sharýashylyǵyndaǵy nátıjeler óte jaqsy boldy. Astyq pen un eksporty rekordtyq deńgeıge jetti, ónim jetkiziletin elderdiń geografııasy keńeıe tústi. Bul – eginniń shyǵymdylyǵy men aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń tıimdiligin arttyrýǵa arnalǵan sharalardyń naqty nátıjesi.
Endi basqa baǵyttardaǵy jumysty kúsheıtý qajet. Eń aldymen, mal sharýashylyǵyn damytý kerek. 2035 jylǵa qaraı álemde mal etin tutyný kólemi 233 mıllıon tonnaǵa deıin ósedi. Soǵan sáıkes, onyń ımporty 27 mıllıon tonnaǵa deıin artady. Qazaqstannyń, syrtqa, ásirese, Azııa elderine et shyǵaratyn iri eksporttaýshyǵa aınalatyn múmkindigi bar. Sondyqtan, byltyr qarashada ótken Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń ekinshi forýmy dál osy mal sharýashylyǵy salasyna arnaldy.
Bılik aýyl sharýashylyǵyn sapalyq turǵydan damytý úshin kóp jumys istep jatyr. Biraq, qomaqty ınvestısııa quıý qalaǵan nátıjege jetkize bermeıdi. Onyń tıimdi jumsalýyna basa nazar aýdarý kerek. Men bul týraly jýyrda Tarazǵa barǵan saparymda aıttym.
Irgeles elderdiń birde-bireýinde aýyl sharýashylyǵyna memleket tarapynan mundaı aýqymdy kómek kórsetilmeıdi. Ol jaqtaǵy sharýalar Qazaqstandaǵy áriptesterine jaqsy jaǵdaı jasalǵanyna tańǵalyp, olardy «agrarlyq olıgarhtar» dep ataı bastady. Degenmen, elimizdegi shaǵyn sharýashylyqtar jetkilikti kólemde sýbsıdııa ala almaı otyr. Úkimetke osy máselege aıryqsha nazar aýdarý týraly tapsyrma berildi.
Álbette, sýbsıdııalar kerek. Ásirese, qazirgi kezeńde óte qajet. Biraq, munyń keri áseri de bar. Sebebi, masyldyq pıǵyl týǵyzyp, aýyl sharýashylyǵyna qaýip tóndirýi múmkin. Sondyqtan, qazir Úkimet kooperatıvterge, ıaǵnı sharýalar birlestigin qurýǵa qaıta oralý máselesin qarastyryp jatyr. Kooperatıvter eńbek ónimdiligin jáne aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń tıimdiligin arttyra alady. Sondaı-aq, daıyn ónimdi satatyn naryqtarǵa jaqyn bolýǵa, tutynýshylarmen uzaq merzimge arnalǵan qarym-qatynas ornatýǵa jol ashady.
Damyǵan elderdegi kooperasııa jaqsy qyrynan kórindi. Tipti, iri korporasııa deńgeıine jetken birlestikter bar. Qazaqstannyń barlyq aýylynda tabysty kooperasııa qurýǵa negiz bolatyn alǵysharttar jetkilikti. Sharýalar jazda malyn baǵyp, sút, et, teri, jún jınap, ony óńdeý úshin kúsh biriktire alady. Solaı etýge tıis te. Kúnkóristen ósip-órkendeýge bastaıtyn jol – osy. Kooperasııany birlik pen jasampazdyq ıdeologııasy dep te qarastyrǵan durys.
Biraq, kooperasııa ózinen ózi paıda bola salmaıdy. El ishinde egjeı-tegjeıli túsindirý jáne uıymdastyrý jumystaryn qolǵa alý qajet. Alaıda, birlestik qurý isin naýqanǵa aınaldyryp, jurtqa qysym kórsetýge, olardy májbúrleýge jol berilmeıdi.
– Jıi talqylanatyn taqyryptyń biri – týrızm. Byltyr álemdik deńgeıdegi keıbir aqparat quraldary Qazaqstandy saıahat jasaýǵa eń laıyq elderdiń qataryna qosty. Degenmen, elimizdegi kýrorttar men tanymal týrıstik oryndardyń jappaı qonaq kútýge daıyndyǵyna kúmán joq emes.
– Mundaı kúmánniń týyndaýy zańdy. Men Úkimetke eskertý jasaǵannan keıin týrızmdi damytý jumystary jandana tústi. Alaıda, aldymyzda uzaq ta kúrdeli jol tur. Bul – ekonomıka, mádenıet, qaýipsizdik jáne bıznes – barlyǵy bir jerge toǵysatyn kúrdeli sala. Munda óz jumysyna jan-tánimen berilgen kásibı mamandar, eń bastysy, naǵyz otanshyl azamattar jumys isteýi kerek. Týrızm salasynda jalqaýlyq pen nemquraılylyqqa, ashkózdik pen dórekilikke jol joq.
Byltyr Qazaqstanǵa mıllıondaǵan shetel azamaty keldi. Ishki týrızm qarqyndy damı bastady. Munyń bári – óte jaqsy úrdis.
Álem elderi týrısterdi tartý úshin jeke ınvestorlarǵa qolaıly jaǵdaı jasap otyr. Bizdiń elde kórikti jerler óte kóp. Qazir ekotýrızmge degen suranys joǵary. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstanǵa teń keletin el joq sekildi kórinedi. Alaıda, belgili bir sebepterge baılanysty, sonyń ishinde jaýapty tulǵalardyń biliksizdigi men nemquraılyǵynyń kesirinen týrızmniń bolashaǵy zor osy bir salasy áli kúnge deıin kenje qalyp otyr. Ázirge tanystyrý, ıaǵnı prezentasııa jumystarynan ári asa almaı jatyrmyz.
Týrızmniń damýyna tumsa tabıǵatty qorǵaý degen jeleýmen kez kelgen jobaǵa qarsy naýqan uıymdastyratyn keıbir «eko-belsendiler» zııan keltirip otyr. Kópshiliginiń tabıǵatta
sharýasy da joq. Olar óziniń tanymaldyǵyn arttyrý úshin qoǵamdy dúrliktirýdi, qazirgi tilmen aıtqanda, «haıp» jasaýdy ǵana kózdeıdi. Týrızm bıznesinde ábden ákki bolǵan, básekelesterdiń shyqqanyn qalamaıtyn kásipkerler keıde olardyń qoltyǵyna sý búrkip otyrady.
Taý shańǵysy týrızmine qatysty jaǵdaı da osyǵan uqsas. «Shymbulaq» Almaty qalasynyń ortalyǵynan nebári jarty saǵattyq jerdegi erekshe tabıǵattyń ortasynda tur. Álemde oǵan teń keletin demalys orny kemde-kem. Alaıda, kópten beri eshteńe jasalmaǵan kýrorttyń syny da, syry da ketip, tozyp barady. Tabıǵattyń tamasha tartýy sanalatyn osy kórikti mekendi damytý úshin tyń tásilder qajet. Qazir elimizdegi tájirıbeli developerlik kompanııa iske kiristi. Biraq, Úkimet pen ákimdiktiń qoldaýyna qaramastan, jumys barysy daıyndyq jáne tanystyrý sharalarynan asa qoıǵan joq. Al, kórshi elderde taý shańǵysy ınfraqurylymy qarqyndy salynyp jatyr.
Almaty taý klasteriniń áleýeti óte zor. Bul salada aýqatty adamdarǵa da, ortasha tabysy bar azamattarǵa da birdeı qyzmet kórsetilýge tıis. Sondyqtan, ondaǵy týrıstik ınfraqurylymdy ártaraptandyrý máselesine nazar aýdarý qajet.
Týrızm salasyndaǵy kadr tapshylyǵy – óte ózekti másele. Sondyqtan, Túrkistanda Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıversıteti ashyldy. 2024 jyly oqý ordasynyń alǵashqy túlekteri dıplomdaryn alyp, eńbek naryǵyna qosyldy. Alaıda, bul – jetkiliksiz. Kadr máselesin sheshý úshin qosymsha sharalar qabyldanady.
Degenmen, salymyz sýǵa ketip, eńsemizdi túsirip otyrýǵa da bolmaıdy. Álemdik deńgeıdegi tabloıdtar saıahatshylarǵa Qazaqstanda demalýdy usynyp jatsa, eki ese qarqynmen jumys isteýimiz kerek. «CNN Travel» 2025 jyly Almatyny Ortalyq Azııadaǵy «sáni men saltanaty jarasqan jańa astana» dep atady. Almaty ákimine shahardy kúndiz-túni qonaǵy úzilmeıtin Nıý-Iork, Máskeý, Parıj sııaqty «eshqashan kóz ilmeıtin qalaǵa» aınaldyrý tapsyryldy. Qalada ınfraqurylymdy jaqsartý, abattandyrý, jaryqtandyrý baǵytynda áli de kóp jumys istelýi kerek.
– Jasandy ıntellektiniń damýy týraly suraǵym keledi. Siz halyqqa Joldaýyńyzda Qazaqstandy úsh jyldyń ishinde sıfrlyq elge aınaldyrý qajet degen naqty mindet júktedińiz. Al, jańa jylǵa arnalǵan quttyqtaý sózińizde 2026 jyldy Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly dep jarııaladyńyz. Kózdegen maqsatqa jetý úshin ne isteledi? Bastamańyzdyń shyn máninde tabysty bolaryna senesiz be?
– Qazaqstan sıfrlyq derjavaǵa aınalýy kerek. Bul – qazirgi jańa tehnologııa dáýirinde órkenıetti el bolyp qalýdyń birden-bir joly. Halqymyzdyń oı-sanasy mundaı ınnovasııalarǵa daıyn ekenine senimdimin. Onyń ústine, Qazaqstanda azamattarymyzdyń ómir saltyn edáýir ózgertken tanymal fınteh kompanııalar tabysty jumys istep jatyr.
Tehnologııa salasyndaǵy naǵyz álemdik alpaýyttar – AQSh pen Qytaı arasyndaǵy báseke qyza tústi. Amerıka basshysy AQSh-tyń ústemdigin nyǵaıtý úshin arnaıy baǵdarlama júzege asyryla bastaǵanyn málimdedi. Qytaıdyń da sheginetin oıy joq, olar muny ulttyń abyroı-bedeline qatysty másele dep sanaıdy. Qazirdiń ózinde Qytaıda jasandy ıntellekt máselesimen aınalysatyn bes myńǵa jýyq kompanııa jumys istep jatyr. Basqa damyǵan memleketter de qamsyz otyrǵan joq.
Qazaqstan da ekonomıka men qoǵamdyq ómirge jasandy ıntellektini engizýge basymdyq berip jatyr. Elimizdiń bul jumysqa qatysty bastapqy múmkindikteri jaman emes. Memleket kórsetetin qyzmetterdi, qarjy tehnologııalaryn, ekonomıkanyń birqatar sektoryn sıfrlandyrý isinde naqty jetistikterimiz bar. IT-startaptardy qoldaıtyn tolyqqandy ekojúıe tıimdi jumys istep tur. Eki myń kompanııanyń basyn qosqan Astana Hub ınnovasııalyq klasteri de bar. 2025 jyly IT-qyzmetterdiń jalpy eksporty bir mıllıard dollarǵa jýyqtady. Sıfrlyq aktıvterge arnalǵan CryptoCity pılottyq aımaǵy qurylyp jatyr. Jedel damıtyn Alatau city qalasynyń qurylysy bastaldy. Memlekettik derekterdi jınaý jáne taldaý jumysynyń qarqyny kúsheıip keledi. Kásibı mamandar mundaı derekterdi aldaǵy dáýirdiń jańa altyny dep sanaıdy.
Byltyr mamyr aıynda Jasandy ıntellektini damytý jónindegi keńes jumysyn bastady. Oǵan sheteldiń jáne elimizdiń bedeldi sarapshylary shaqyryldy. Qarashada «Jasandy ıntellekt týraly» zańǵa qol qoıyldy, jańa zań jaqynda kúshine enedi. Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstrligi quryldy. Alem.Cloud jáne Al-Farabium dep atalatyn eki sýperkompıýter iske qosyldy, Astana ákimdigi Birikken Arab Ámirlikteriniń tanymal kompanııasymen birlesip, derbes platforma qurdy.
Kásibı kadrlardy daıarlaý úshin mektepter men ýnıversıtetterde tıisti bilim berý baǵdarlamalary júzege asyrylyp jatyr. Máselen, 650 myńnan astam stýdent AI-Sana baǵdarlamasy aıasynda bilim aldy. Kóp uzamaı Jasandy ıntellekt mamandandyrylǵan zertteý ýnıversıteti ashylady.
Jasandy ıntellekt paıda bolǵannan beri bolashaqtyń kemesine minip úlgeretin elder men eski zamanda qalyp qoıatyn elderdiń arasy alshaqtaı bastady. Sondyqtan, men sıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellektini Qazaqstannyń damý jolyndaǵy basym baǵyt dep jarııaladym. Bıyl óte kóp sharýa atqarylady. Osy aıryqsha mańyzdy jumystyń tabysty bolaryna senemin.
– Sizdiń strategııalyq josparlaryńyzdaǵy ıadrolyq energetıkanyń orny qandaı?
– Senimdi energııa kózi bolmasa, Qazaqstan ekonomıkanyń jańa tehnologııalyq úlgisine kóshe almaıtynyn túsinýimiz kerek. Sýperkompıýterlerge, data-ortalyqtar men avtomattandyrylǵan óndiris keshenderine óte kóp energııa qajet. Bul – jańa jahandyq tehnologııalyq qurylystyń basty talaby.
Qýat kózderin salý úshin bilikti mamandar kerek. Kapıtal qory shamamen 4,5 trıllıon dollar bolatyn álemdegi eń iri kompanııa – NVIDIA-nyń basshysy jaqynda «kók jaǵalylar», ıaǵnı tehnıkalyq mamandyq ıeleri mýltımıllıonerler qataryna qosylady dep boljam jasady.
Birneshe atom stansııasyn salý – birinshiden, tarıhı olqylyqtyń ornyn toltyrý degen sóz. Sebebi, ýran óndirisi boıynsha álemde kósh bastap turǵan eldiń birde-bir atom elektr stansııasyn salmaýy múldem aqylǵa qonbaıdy. Ekinshiden, bul qadam Qazaqstannyń abyroı-bedelin nyǵaıta túsedi. Biz atom stansııalaryn salý arqyly tehnıkalyq ıntellıgensııanyń jańa býynyn qalyptastyramyz. Tıisinshe, memlekettik saıasattyń túpki mánin ózgertemiz. Osyny qaperden shyǵarmaǵan jón.
Taǵy bir óte mańyzdy taqyryp – jer qoınaýynda sırek kezdesetin metaldar. Bolashaqta ondaı materıaldarǵa degen suranys arta beredi, aldaǵy bes jyldyń ózinde bul suranys eki ese ósedi. Osy rette, Qazaqstan úshin taǵy bir múmkindik ashylady. Elimiz jer qoınaýynda sırek kezdesetin mıneraldar qory boıynsha álemdik kóshbasshylar qataryna qosylýy ábden múmkin. Qazaqstan strategııalyq mańyzy bar osy saladaǵy óz rólin kúsheıtý úshin AQSh, Qytaı, Reseı, Ońtústik Koreıa, Japonııa elderimen jáne Eýropa Odaǵynyń birqatar memleketimen yntymaqtastyǵyn damyta bastady.
– Taǵy bir taqyrypqa oıyssaq. Jurtty burynnan tolǵandyryp júrgen máseleler bar. Mysaly, keıbir iri bıznes ókilderiniń ómiri sán-saltanatqa toly. Olar qaltaly azamattardyń da, qarapaıym adamdardyń da qamyn oılap ómir súrýdi qashan úırenedi?
– Bıznes – kez kelgen eldegi ekonomıkanyń negizgi tiregi. Biz uzaq joldy júrip óttik. Osy jolda jurt jeke menshik ınstıtýtyna eshkim qol suqpaýǵa tıis ekenin túsine bastady.
Men memlekettik bılik júıesinde joǵary laýazymdy qyzmetterdi atqara júrip, sózben de, ispen de ulttyq býrjýazııanyń zańdy múddesin qorǵaýǵa tyrystym. Sebebi, ekonomıkany órkendetý jáne memlekettiń qoǵamdyq negizderin nyǵaıtý isinde kásipkerler eleýli ról atqaratynyn jaqsy túsinemin.
Tarıhı sebepter men ult bolmysyndaǵy erekshelikterge baılanysty iri bıznesmenderimiz qarapaıymdylyq, ustamdylyq sııaqty qasıetterge mán bere qoımaıtyny ras.
Men Shveısarııada jumys istep júrgende asa iri ári belgili kásipkerlermen kezdesýler ótkizdim. Sol kezde olardyń óz qarajatyn óte únemdep jumsaıtynyn jáne elden daralanyp kózge túskisi kelmeıtinin kórip, tańǵaldym. Mıllıardtaǵan qarjysy bar adamdar qonaqúıdiń qarapaıym bir bólmesinde turýǵa namystanbaıdy. Jeke ushaqpen ushpaq túgili, birinshi sanattaǵy oryndarǵa da otyrmaıdy. Biraq, bul – olardyń boıynda ǵasyrlar boıy qalyptasqan daǵdy.
Al, bizdiń kásipkerlerimiz úshin qalypty kórinetin ómir salty keıde qoǵamnyń narazylyǵyn týdyryp jatady. Mundaı jaǵdaı kóptegen elde bar. Sol úshin de qaıyrymdylyq qyzmeti jumys isteıdi. Bul – qoǵam men bıznes arasyndaǵy ózara kelisim ispettes.
– Siz Respýblıka kúni qarsańynda ótken azamattardy memlekettik nagradalarmen marapattaý rásiminen keıin kásipkerlermen jeke kezdesip, olarǵa narazylyǵyńyzdy ashyq aıttyńyz dep estidik. Qupııa bolmasa, áńgime ne týraly boldy?
– Jańa ǵana sóz bolǵan qaıyrymdylyq týraly, otanshyldyqty jasampaz ispen kórsetý jóninde sóılestik. Bizge halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin jaqsy biletin ári sony tereń túsinetin ulttyq býrjýazııa kerek.
Sebebi, halyq bolmasa, olar eshqashan tabysqa jete almas edi. Men qoǵamnyń ıgiligine qyzmet etý bılik júktegen mindet emes, mártebeli paryz ekenin taǵy da olardyń esine saldym. Osy oraıda, shetelde tabysqa jetse de, týǵan jerin umytpaı, halqyna kómektesip júrgen iri kásipkerlerdi jaqsy úlgi retinde atap óttim. Ondaı azamattar aýqymdy jobalardy júzege asyryp júr. Qalalarda ınfraqurylym salyp, jóndep, murajaılardyń, emhanalar men mektepterdiń qurylysyn qarjylandyryp jatyr.
Qazaqstanda kóp nárse ózgerdi. Qoǵamdyq sana jańǵyra tústi, memlekettik basqarý júıesi jańardy, saıası qaıratkerler aýysty. Iri kásipkerler ǵana júrisinen jańylmaı, báz-baıaǵy qalpynda kele jatyr. Biraq, bul, bir jaǵynan, bıliktiń bızneske kózqarasy durys ekenin kórsetedi.
Kásipkerlerdiń bári birdeı memlekettiń qoldaýyn durys túsine bermeıdi, árdaıym solaı bolýǵa tıis dep qabyldaıdy.
Olar aýqymdy jobalardy bastap alyp, qıt etse Úkimetten kómek suraıdy. Men olarǵa «bıznespen aınalysyp jatqan sizder me, álde Úkimet pe?» dep suraq qoıdym.
Qıturqy saıası oıyndarmen áýestenip ketken keıbir kásipkerlerdi synaýǵa týra keldi. Bıznesmender el ekonomıkasyn órkendetý úshin jumys isteýi kerek. Tipti, kásiptiń jiligin shaǵyp, maıyn ishken Ilon Masktiń ózi saıasatqa belsendi aralaspaý týraly sheshim qabyldady.
Otandyq bıznes ókilderi tarıhymyzda buryn-sońdy bolmaǵan alapat tasqyn kezinde eldik isten shet qalǵan joq, apat saldaryn joıýǵa qarjylaı kómek kórsetti. Bul – qýanarlyq jaǵdaı.
Men qaıyrymdylyqpen aınalysyp júrgen azamattardy qoldaý úshin arnaıy «Meıirim» ordenin engizdim. Elge janashyrlyq kórsetip, áleýmettik jaýapkershilik tanytqan kásipkerler bıyldan bastap osy joǵary nagradaǵa ıe bolady. Osylaısha, olardyń qoǵam aldyndaǵy abyroı-bedeli men mártebesi aıqyndalady.
– Taǵy bir ózekti taqyryp. Qańtar oqıǵasyna qatysqan birqatar azamatqa baılanysty sot prosesi týraly aqparat BAQ betterinde byltyr ara-tura jarııalanyp turdy. Tergeý amaldary áli júrip jatyr ma?
– Bul taqyrypqa qatysty negizgi mán-jaıdyń bári áldeqashan belgili boldy. Sol oqıǵalar boıynsha tergeý júrgizý kezinde quqyq qorǵaý organdary azamattyq qoǵam ókilderimen tyǵyz baılanysta jumys istedi. Birqatar qoǵamdyq komıssııa qurylyp, oǵan belgili zańgerler jetekshilik etti. Mundaı qadam jumystyń beıtarap ustanymmen júrgizilýine, sol arqyly barlyq oqıǵanyń aq-qarasyn anyqtaýǵa múmkindik berdi. Osy oraıda, azamattyq jaýapkershilik tanytyp, kásibı biliktiligin kórsetkeni úshin olarǵa rızashylyǵymdy bildirgim keledi.
2022 jyldyń naýryz aıynda Parlamentte arnaıy qoǵamdyq tyńdaý ótip, bul oqıǵaǵa jáne elimizdiń konstıtýsııalyq qurylymyn buzbaq bolǵan qylmyskerlerdiń áreketine egjeı-tegjeıli baǵa berildi.
Iá, keıbir sot prosesteri, sondaı-aq, qańtarda urlanǵan kóptegen qarýdy izdestirý jumystary áli jalǵasyp jatyr. Sol kúnderi qylmyskerler úsh myńnan astam qarý-jaraqty ıemdenip ketken edi. Biraq kúshtik qurylymdardyń arqasynda qarý-jaraq jasyrylǵan qoımalardyń kóbi tabyldy.
Qańtar oqıǵasyn talqylaıtyndar kóbinese sol kezdegi daǵdarystyń túpki mánin túsinýge esh paıdasy joq dúnıelerdi qazbalap ketedi. Sol úshin olardy kinálaýǵa da bolmas. Degenmen, aqıqat jolynda eshqashan qyzbalyqqa salynbaý kerek. Almatydaǵy alasapyran týraly jıi aıtylyp jatady, muny túsinýge de bolady. Biraq, zulymnyń sıqyrly taıaqshasymen jasalǵandaı adam sengisiz jaǵdaılar bolǵanyn da esten shyǵarmaý kerek. Naqtyraq aıtqanda, búlikti uıymdastyrýshylardyń ámirimen bir mezette on eki qalada jappaı tártipsizdik beleń aldy. Onyń arty qaskóılerdiń kóptegen oblys ákimdikteri men quqyq qorǵaý organdarynyń ǵımarattaryn basyp alýyna ákep soqtyrdy.
«Tóńkeris» jasaýǵa ábden mashyqtanǵan mamandardyń jetekshiligimen tártipsizdikti uıymdastyrýshylar Úkimettiń janar-jaǵarmaı baǵasyn ósirý týraly sheshimin jeleý etip, adamdardy jappaı sherýge shyǵýǵa ıtermeledi. Sosyn azamattardyń, memlekettik qyzmetshilerdiń, bir tańǵalarlyǵy, kúshtik qurylym qyzmetkerleriniń edáýir bóliginiń arasynda dúrbeleń týǵyzdy. Olar qarý-jaraq pen qupııa qujattardy qaraýsyz qaldyryp, jumys oryndaryn tastap, kete bastady. Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń jáne Ishki ister mınıstrliginiń keıbir basshylary syn saǵatta Otan aldyndaǵy adaldyǵyn saqtap qala almady, kásibı deńgeıi de tómen ekenin kórsetti.
Osyndaı jaǵdaı, ásirese, búlikshilerdiń basty nysanasy bolǵan Almatyda anyq baıqaldy. Áskerı qyzmetshiler men qala turǵyndary qatty qorlyqqa ushyrady. Ákimshilik ǵımarattar, saýda ortalyqtary, dúkender men bankter qırap, órtke oranyp, tonalyp jatty. Mundaı júgensizdikke qarsy tótenshe sharalar qabyldaý qajet boldy. Qazir, arada biraz ýaqyt ótken soń, pıǵyly aram ári sana-sezimi taıaz keıbir adamdar memleketimizdiń eldi qurdymǵa jibere jazdaǵan sumdyq berekesizdikten aman qalǵany jaıly áńgimeni ádeıi aınalyp ótip, qasaqana oıyna kelgendi aıtyp júr.
– Qańtar oqıǵasynan keıin siz olıgopolııaǵa qarsy kúresti qolǵa alyp, zańsyz ıemdengen aktıvterdi memleketke qaıtarý jóninde bastama kóterdińiz. Sol úshin Bas prokýratýranyń janynan arnaıy komıtet quryldy. Biraq, byltyrǵy Joldaýyńyzda bul qurylymnyń ataýyn Investorlardyń quqyǵyn qorǵaý jónindegi komıtet dep ózgertý týraly tapsyrma berdińiz. Jurt bul sheshimdi jete túsinińkiremeı otyr. Mundaı qadam zańsyz aktıvterdi elge qaıtarý taqyryby osymen jabyldy degendi bildire me?
– Árıne, joq. Bas prokýratýranyń málimetterine toqtalyp óteıin. Zańsyz aktıvterdi elge qaıtarý jónindegi komıtet úlken jumys atqaryp, olıgopolııa ókilderinen 1,3 trıllıon teńgeden astam qarjy óndirip aldy. Sonyń 1 trıllıon teńgeden astamy memleket qazynasyna tústi. Arnaıy memlekettik qordaǵy qarajat esebinen elimizde jalpy quny 482 mıllıard teńge bolatyn 434 áleýmettik jáne kommýnaldyq nysan salynyp jatyr. Onyń qatarynda 227 sýmen qamtamasyz etý, 183 densaýlyq saqtaý, 11 bilim berý, 5 sport, 8 ınfraqurylym nysanynyń qurylysy bar. Sondaı-aq, Pavlodar, Arqalyq, Balqash qalalaryndaǵy áýejaılar jańǵyrtylyp jatyr.
Jumys jalǵasa beredi. Aktıvterdi saraptap, onyń zańdylyǵyn anyqtaý quzyrly organdardyń kúndelikti qyzmetiniń bir baǵytyna aınaldy. Eń bastysy, barlyq jumys ashyq ári ádil bolýǵa tıis. Endi bul sharýany bir ortalyqtan úılestirip júrgizýdiń qajeti joq. Jumys bir qalypqa tústi. Sondyqtan, alǵa qadam basyp, ınvestorlardyń quqyǵyn qorǵaýǵa basa mán beretin kez keldi.
Aktıvteri kúmán týdyryp, kúdikke ilingen adamdardyń kóbi qarjysyn elge ınvestısııa retinde salýǵa nıet bildirdi. Olarmen jalpy somasy bes trıllıon teńgeden asatyn kelisimder jasaldy. Bul qarajattyń esebinen ınvestısııalyq jáne áleýmettik jobalardy júzege asyrýdy josparlap otyrmyz. Onyń ishinde týrıstik, kólik-logıstıkalyq ortalyqtar, taý-ken, metallýrgııa, energetıka sektorlaryna qatysty jobalar bar. Álbette, bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenıet, sport salalaryna, sondaı-aq, muqtaj jandardy ońaltý jáne áleýmettik ortaǵa beıimdeý baǵdarlamalaryn qarjylandyrýǵa aıryqsha nazar aýdarylady.
Bas prokýratýra men Úkimettiń aldynda barlyq josparlardy jáne ýaǵdalastyqtardy oryndaý mindeti tur. Bul – asa mańyzdy jumys.
Zańsyz aktıvterdi elge qaıtarý arqyly áleýmettik ádildikti qalpyna keltirý – konıýktýra ne bolmasa jurtqa jaǵý úshin jasalǵan saıası naýqan emes, bul – memlekettiń myzǵymas ustanymy. Áńgime ındýlgensııa nemese ymyralasyp, astyrtyn kelisim jasaý týraly bolyp otyrǵan joq, olaı bolýy múldem múmkin emes.
Qazaqstan álem qaýymdastyǵyna halyqaralyq quqyqty qatań saqtaıtyn el ekenin kórsetip keledi. Biraq, keıbir «kásipkerler» qoǵamdyq pikirdi óz múddesine qaraı burmalaýǵa tyrysady, shetelde jatyp alyp, ózderin saıası rejımniń qurbany etip kórsetedi, «ınvestor» retindegi quqyǵy taptalyp jatqanyn aıtady. Biz zań aıasynda adal dıalog júrgizýge daıynbyz. О́ıtkeni, ustanymdarymyzdyń durys ekenine senimdimiz. Qazaqstan aldaǵy ýaqytta da zańdary ınvestorlarǵa qolaıly memleket retindegi mártebesin nyǵaıta beredi.
– Keıbir oqyrmandar áleýmettik jelide sybaılas jemqorlyqpen kúres memlekettik saıasattyń basym baǵyty bolýdan qaldy degen syńaıda pikir aıtyp júr. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń derbes mártebesi joıylǵanyn osynyń bir dáleli retinde keltiredi. Bul reformanyń máni nede?
– Mundaı pikirlerden habarym bar. Onyń bárin durys túsinbeýshilik nemese keıbir «aram oıly» adamdardyń bos áńgimesi dep sanaımyn. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi derbes memlekettik organ retinde ózine júktelgen mindetti tabysty oryndady. Oǵan kiná arta almaımyz. Ulttyq qaýipsizdik komıteti de jemqorlyqpen kúresedi. Eki mekemeniń bir mindetti qabattasa atqarýy memlekettik mańyzy bar jumysqa kesirin tıgize bastady.
Sybaılas jemqorlyqpen barlyq deńgeıde kúresý memlekettik saıasattyń basym baǵyty bolyp qala beredi. Buǵan qatysty eshqandaı kúmán týmaýǵa tıis.
Qabyldanǵan sheshim qatardaǵy jemqorlardy ǵana emes, qylmystyq árekettiń ıdeologtary men uıymdastyrýshylaryn da jaýapqa tartýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, qylmystyń aldyn alý úshin túsindirý jáne aǵartý jumystaryna ádettegideı aıryqsha nazar aýdarylady. Qazir bul – memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń quzyryndaǵy mindet. Jalpy, jemqorlyqtan aýlaq bolý qajettigin balalardyń qulaǵyna jastaıynan quıa bergen jón. Bul jerde mektepter, qoǵamdyq uıymdar, belsendi azamattar, ásirese, ata-analar sheshýshi ról atqarýǵa tıis. Sol kezde elimizde jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyqqa múldem tózbeý mádenıeti qalyptasady.
Ulttyq qaýipsizdik komıteti sanmen áýestenbeı, sapaǵa mán berip, jemqorlyqqa qarsy naqty jumys júrgizedi. Sonda memlekettik qyzmetshiler quqyq qorǵaý qyzmetkerlerine jaltaqtamaı, batyl sheshim qabyldaıtyn bolady.
– Siz Joldaýyńyzda áleýmettik jeńildikter tym kóbeıip, masyldyq pen alaıaqtyqqa jol berilgenin qatań synǵa aldyńyz. Jurt ımmıgrasııaǵa qatysty kózqarasyńyzdy da bilgisi keledi...
– Qazaqstan – áleýmettik memleket. Densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamsyzdandyrý, ǵylym jáne mádenıet salasyna qatysty barlyq mindetteme tolyq oryndalady. «Syrt kóz – synshy» degen sóz bar. Sheteldikter, ásirese, kórshi memleketterdiń turǵyndary bizdiń eldegi áleýmettik qyzmettiń sonshalyqty damyǵanyna qyzyǵa da, qyzǵana da qaraıdy. Sonyń ishinde kepildik berilgen tegin medısınalyq kómek jáne azamattarǵa arnalǵan kóptegen jeńildik bar. Tipti, Qazaqstandy «kommýnızm ornaǵan» el dep ataı bastady.
Mysal retinde, jekemenshik mektepterdiń ıeleri de aýqymdy memlekettik sýbsıdııa alatyn orta bilim júıesin aıtýǵa bolady. Barlyq aımaqqa jekemenshik mektepterdiń, balabaqshalardyń, oqý ortalyqtary men úıirmelerdiń jumysyn qamtamasyz etý úshin «jan basyna sáıkes qarjylandyrý» qaǵıdaty boıynsha qomaqty qarajat bólý mindeti júktelgen. Buǵan qosa, aýqatty kásipkerlerdiń menshigindegi jáne
ata-analary balalardyń oqý aqysyna kóp aqsha tólep otyrǵan elıtalyq mektepterge de bıýdjetten qarjy bólinedi.
Bul salany memleketten qarjylandyrý júıesiniń ózin reformalaý kerek. Mınıstrliktiń burynǵy basshylary engizgen búgingi burmalanǵan tártip beı-berekettikke ákep soqtyrady, sebebi, qazirdiń ózinde qarajat jetpeı jatyr.
Jekemenshik medısına salasynda da osyǵan uqsas ahýal qalyptasqan. Buryn jekeshelendirilgen medısına mekemeleri kóbinese kúrdeli qural-jabdyqtar satyp almaıdy, tekserýden ótý úshin naýqastardy memlekettik emhanalarǵa jiberedi. Biraq, eń bastysy, olarǵa shyn máninde naýqastardyń sanyna qaraı emes, «tirkelgen» adamdardyń sanyna qaraı bıýdjetten aqsha bólinedi jáne bul «jan basyna sáıkes qarjylandyrý» dep atalady. Naýqastardyń sanynda múlde naqtylyq joq, tirkeý jumystary qalaı bolsa solaı júrgiziledi. Barlyǵy ashyq bolýǵa tıis, osy saladaǵy úrdistiń bárin sıfrlandyrǵan jón.
Jalpy, bul – kúrdeli másele, Úkimet buǵan nazar aýdarýǵa tıis. Men laýazymdy tulǵalardyń mundaı jaǵdaıǵa jol berip qana qoımaı, memleket múddesine qaıshy keletin nárselerdi «óz qolymen» jasaǵanyna tańǵalamyn.
Bir sózben aıtqanda, tıisti mekemelerdiń jónsiz is-áreketteriniń kesirinen bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salalaryndaǵy jeke kásipkerlik uǵymy burmalanyp ketken. Ahýaldy túzeý qajet. Bıýdjetten qarjy bólinbese, áleýmettik nysandardyń qıyn jaǵdaıǵa tap bolýy múmkin ekenin túsinemin. Biraq, jeke bıznesti túgeldeı derlik memlekettiń moınyna artyp qoıýǵa bolmaıdy.
Conymen birge, medısına týrızmi turǵysynan alǵanda Astana men basqa da qalalarymyzdyń tanymaldyǵy arta túskeni kóńil qýantady. Dárigerge qaralyp, sapaly em-dom alý úshin kórshi elderden bólek, tipti, AQSh-tyń jáne Eýropanyń keıbir memleketteriniń azamattary Qazaqstanǵa kelip jatyr.
Memleket muǵalimderge jáne medısına salasynyń qyzmetkerlerine óte jaqsy qoldaý kórsetti. Olardyń jalaqysy birneshe ese ósip, qoǵamdaǵy mártebesi de arta tústi. Bul der kezinde qabyldanǵan oryndy sheshim boldy.
Biraq, alaıaqtyqqa jol berilmeıdi. Keńes zamanyndaǵy túrli aımaqtyq qaqtyǵystarǵa qatysqan «ardagerler» áli kúnge deıin áleýmettik jeńildikterdi paıdalanyp keledi. Men halyqqa Joldaýymda Keńes Odaǵynyń kúıregenine otyz jyldan astam ýaqyt ótse de, «ardagerler» kún ótken saıyn kóbeıip, nege ekeni belgisiz, jasaryp bara jatqanyn aıttym.
Taǵy bir mysal. Statıstıkaǵa qarasaq, Qazaqstanda 740 myńnan astam múgedek adam bar eken. Elimizdiń eshqandaı qarýly qaqtyǵysqa qatyspaıtynyn eskersek, 20 mıllıon halqy bar memleket úshin munyń kópteý ekenine kelisetin shyǵarsyz. Kezinde jaýapty mekeme qyzmetkerleri memleketten kómek alý úshin týystaryn, máselen, gıpertonııa dıagnozy qoıylǵan jaqyndaryn múgedekter qataryna qosyp jaza salǵany anyqtalyp otyr. Mundaı zańsyz áreketter az emes. Sondyqtan, Úkimet pen quqyq qorǵaý organdaryna osy salada tártip ornatýdy tapsyrdym.
Qandastar máselesine kelsek. Árıne, men syrttaǵy aǵaıynnyń tarıhı Otanyna oralǵanyn quptaımyn. Biraq, olardyń qoǵamymyzǵa durys kirigýine qatysty máselelerdi sheshý qajet. Byltyr Qazaqstanǵa 16 myńnan astam qandas kóship kelgen. Sonyń ishinde eńbekke jaramdy azamattardyń on bes paıyzynyń ǵana joǵary bilimi bar. Sol sebepti kóbi Qazaqstandaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq ortaǵa beıimdelý barysynda qıyndyqtarǵa tap bolady. Olar negizinen Almaty oblysynyń halyq kóp turatyn aýdandary men aýyldaryna jáne Mańǵystaý oblysynyń Jańaózen qalasyna qonystanǵan. Ortalyq jáne jergilikti bılik, sondaı-aq, quqyq qorǵaý organdary bul jaǵdaıǵa nazar aýdarýǵa májbúr bolyp otyr.
Men byltyrǵy suhbatymda Qazaqstanda barlyq azamattyń quqyǵy birdeı ekenin, eshkimge eshqandaı artyqshylyq nemese basymdyq berilmeıtinin aıttym. Biz órkenıetti, ádiletti memleket quryp jatyrmyz. «Zań ústemdigin» qamtamasyz etý, bilimniń sapasyn arttyrý, mádenıetti bolý, aıanbaı eńbek etý, tártipke bas ııý jáne memlekettik rámizderge qurmetpen qaraý arqyly ǵana osy maqsatqa jetemiz. Elimizdiń bolashaǵy daryndy, bastamashyl ári otanshyl jastardyń qolynda.
Men muny únemi aıtyp júremin. Sebebi, Memleket basshysy retinde óskeleń urpaqtyń jasampaz qýatyna senemin.
– Eldiń qorǵanys qabileti aıryqsha mańyzdy ekenin bárimiz bilemiz. Biraq, sarbazdardyń ólimine qatysty oqıǵalar áskerı qyzmettiń bedelin, Qarýly Kúshterimizdiń abyroıyn túsirip jatyr. Siz armııadaǵy ahýaldy qalaı baǵalar edińiz?
– Men áskerı boryshyn óteýge shaqyrylǵan sarbazdardyń jaraqat alýy men qaza bolýyna qatysty oqıǵalardy órkenıetti elge jat, teris úrdis dep sanaımyn. Beıbit zamanda mundaı jaıttar bolmaýǵa tıis. Bul týraly barlyq kúshtik qurylym basshylarymen jýyrda ótken keńeste de aıttym. Qorǵanys salasyna jaýapty mekemeniń basshylyǵyn tárbıe jumysyn durys qadaǵalamaı otyrǵany úshin synǵa aldym. Armııa jastarǵa qoldaý kórsetip, olardy elimizdiń naǵyz azamaty retinde tárbıelep shyǵarýy kerek. Komandırler áskerı qyzmetshilerge úlgi-ónege bolýǵa tıis. Áskerde álimjettikke, buzaqylyqqa, rýshyldyqqa, jershildikke oryn joq, ondaı jaıttarǵa jol berilmeıdi. Munyń bárin ózim jeke qadaǵalap otyramyn.
Men ahýaldy túzeý úshin shuǵyl sharalar qabyldaý jóninde buıryq berdim. Degenmen, qaıǵyly oqıǵalar áskerı bólimshelerdiń bárinde bolyp jatpaǵanyn atap ótken jón.
Tekserý jumystary, jalpy, áskerdegi tártip qatań saqtalatynyn kórsetti. Tanymaldyqqa umtylǵan keıbir blogerler áskerdegi shynaıy ahýalǵa múldem janaspaıtyn sóz taratyp júr. Olar armııany sarbazdar kún saıyn derlik qylmyskerlerdiń qurbanyna aınalyp, qaza tabatyn jer retinde kórsetkisi keledi.
Shyn máninde, sarbaz bolý – ózińdi damytý úshin tyń múmkindikterge ıe bolý degen sóz. Áskerı boryshyn ótep qaıtqan jastar joǵary oqý oryndary men kolledjderde tegin oqı alady.
Olar áskerde júrgende suranysqa ıe mamandyqtardy meńgeredi. Kelisimshartpen jumys isteıtin áskerı qyzmetshiler men ofıserler áleýmettik jaǵynan barynsha qorǵalǵan.
Armııada temirdeı tártip bolýǵa tıis. Sarbazdar ant bergende aıtatyn «Áskerı qyzmettiń aýyrtpalyqtary men qıynshylyqtaryn tabandylyqpen kóteremin» degen sózden áskerı ómirdiń qatańdyǵyn aıqyn ańǵarýǵa bolady.
Áskerı qyzmettiń abyroı-bedelin kóterý jáne elimizdiń qorǵanys qabiletin arttyrý – memlekettiń basty basymdyǵynyń biri. Qarýly Kúshterimizdi tehnologııalyq turǵydan jańǵyrtý jumysy qarqyndy júrgizile bastady. Byltyr Uly Jeńistiń 80 jyldyǵyna oraı ótkizilgen áskerı sherýdi sheteldik saıasatkerler men áskerı qaıratkerler joǵary baǵalady, bul is-shara armııamyzdyń zamanaýı qarý-jaraqpen jáne tehnıkamen, sonyń ishinde Qazaqstanda jasalǵan ónimdermen tolyq jabdyqtalǵanyn, sondaı-aq, áskerı qyzmetshilerimizdiń daıyndyǵy óte jaqsy ekenin aıqyn kórsetti. Áskerı bólimshelerimiz el ishindegi jáne halyqaralyq deńgeıdegi jattyǵýlarda tamasha nátıjege jetip júr. Qazaqstanda kolledjderden bastap ýnıversıtetke deıingi bilim jáne ǵylym mekemelerin túgel qamtıtyn ulttyq áskerı mektep qalyptasty.
Jýyrda Tarazdaǵy mamandandyrylǵan áskerı mektepke bardym. Onda áleýmettik jaǵynan osal toptaǵy otbasylardan shyqqan balalar oqıdy. Bul – jaqsy bastama. Men osy mektepke aty ańyzǵa aınalǵan batyrymyz Baýyrjan Momyshulynyń esimin berý týraly sheshim qabyldadym. Oblys ortalyǵynyń bárinde osyndaı mektep ashý týraly tapsyrma berdim. Bul bilim mekemelerinde búkil elimiz maqtan tutatyn sardarlar men generaldar tárbıelenip shyǵatynyna senimdimin.
– Taǵy bir ótkir taqyryp – kólik apaty. О́kinishke qaraı, jyl saıyn jol-kólik oqıǵasynyń saldarynan myńdaǵan adam qaza bolady. Siz Joldaýyńyzda da bul taqyrypqa toqtalyp, máseleni retke keltirýdi talap ettińiz. Oń ózgerister bar ma?
– Bul – kóptegen el úshin óte ózekti másele. Basty sebeptiń biri – avtokóliktiń kóbeıýi. Elimizdegi avtokólik sany byltyrdyń ózinde 300 myńǵa, al, sońǵy bes jylda 1,7 mıllıonǵa kóbeıdi. Onyń ústine, shamamen 3 mıllıon tranzıttik avtokólik elimizdiń aýmaǵy arqyly ótedi. Avtokólik kóbeıgen saıyn, jol ústinde apat bolý yqtımaldyǵy arta túsedi.
Ishki ister mınıstrligi quqyq buzýshylyqty anyqtaý jáne onyń jolyn kesý jumystaryn jandandyra tústi. Infraqurylym jetildirildi, baqylaý kúsheıdi. Aıyppuldy ósirý týraly sheshim de, eń aldymen, jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin qabyldandy.
Sonyń nátıjesinde ahýal jaqsaryp keledi, kólik apattarynan bolǵan adam ólimi 9,4 paıyzǵa azaıdy. Alaıda, qoǵam jol erejesin saqtaýǵa nemquraıly qarasa, qolǵa alynǵan sharalardyń eshqaısysy tıisti nátıje bermeıdi. Túptep kelgende, júrgizýshiler qarapaıym, biraq óte mańyzdy talaptardy saqtamaǵandyqtan, jan túrshigerlik apattar bolyp jatady. Bul jaǵdaı kólik júrgizýshileriniń jol erejesin bilmeýiniń nemese ony bile tura elemeýiniń kesirinen oryn alady. Dál osyndaı jaýapsyz júrgizýshiler adam ólimine ákep soqtyratyn apattarǵa sebepker bolady.
Keıbir damyǵan elderde kólik apattarynyń aldyn alý úshin jańa tujyrymdama engizilip jatyr. Soǵan sáıkes ár adam polısııa qyzmetkerlerine ustalyp qalýdan qoryqqandyqtan emes, óziniń jáne basqa adamdardyń qaýipsizdigin oılaǵandyqtan jol erejesin saqtaýǵa tıis.
Buǵan qosa, osy salaǵa jańa tehnologııalardy, sonyń ishinde jasandy ıntellektini keńinen engizgen jón. Biz kólikter toqtaýsyz júretin kósheler salamyz. Sondaı-aq, qoǵamdyq kólikterdiń qaýipsizdigine aıryqsha nazar aýdaramyz. Sebebi, avtobýstardyń jol apatyna ushyraýy azaıýdyń ornyna kóbeıip barady.
– 2025 jyldyń ekinshi jartysy elimizdiń syrtqy saıasatyndaǵy mańyzdy oqıǵalarǵa toly boldy. Siz qysqa merzim ishinde Beıjińde, Vashıngtonda, Máskeýde, Ankarada, Abý-Dabıde, Tashkentte, Dýshanbede, Bishkekte, Ashhabadta jáne Tokıoda bolyp qaıtqan álemdegi sanaýly qaıratkerdiń birisiz. О́zińizdi iri halyqaralyq qaqtyǵystardy sheshý úshin ara aǵaıyn bolýǵa arnaıy shaqyrady degen de boljamdar bar. Bul týraly ne aıtar edińiz?
– Syrtqy saıasatqa qatysty joǵary deńgeıdegi is-sharalardyń kóptigi Qazaqstannyń abyroı-bedeli ósip, halyqaralyq quqyq sýbektisi retindegi róli arta túskenin kórsetedi. Shetelge jasaǵan saparlarymnan bólek, Azııa, Eýropa jáne Taıaý Shyǵys aımaqtaryndaǵy yqpaldy memleketterdiń basshylary Astanaǵa saparmen keldi.
Árbir kelissózde ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yqpaldastyqqa, álemdik arenadaǵy qarym-qatynasqa qatysty mańyzdy máseleler kóteriledi. Byltyr ekonomıkamyzdaǵy basymdyq berilgen salalardy damytý úshin jalpy somasy 70 mıllıard dollardan asatyn qujattarǵa qol qoıyldy.
Qazaqstan Eýrazııa kindiginde ornalasqan el retinde, ásirese, qazirgi almaǵaıyp zamanda túrli úderisten syrt qalmaýy kerek. Bizdiń halyqaralyq qatynastaǵy negizgi máseleler týraly óz kózqarasymyz, naqty ustanymymyz bolýǵa tıis. Sondyqtan, men BUU Bas Assambleıasynyń mereıtoılyq sessııasynda osy ámbebap jahandyq uıymdy reformalaýǵa qatysty Qazaqstannyń ustanymyn egjeı-tegjeıli aıtyp óttim.
Halyqaralyq daý-damaılarda ara aǵaıyn bolatyn eshqandaı oıym joq, sondaı-aq, birqatar elderdiń usynys-pikirine qaramastan, BUU-daǵy jumysqa qaıta oralatyn nıetim de joq. Biraq, jabyq keńester men pikirtalastarǵa qatysamyn, onyń ústine birqatar memleket basshylary meniń pikirimdi bilgisi keledi. Men úshin osy mańyzdy jumysty buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalaýdyń esh qajettigi joq, sebebi popýlızmnen aýlaqpyn. Bul ustanymym jabyq keńesterge qatysýshylar úshin de mańyzdy bolsa kerek.
– Jańa jyl qarsańynda Kremlde Tuńǵysh prezıdent Nursultan Nazarbaev Reseı basshysymen taǵy da kezdesti. Kremlge qarasty aqparat quraldary bul jaıynda keńinen málimet taratty. Kezdesý týraly kóptegen pikir aıtylyp, ósek-aıań órbidi. Tipti, Qazaqstanda 2029 jyly bolatyn bılik tranzıti týraly sóz qozǵalypty, Nazarbaev Vladımır Pýtınniń tikeleı qoldaýymen sol iste eń basty ról atqarǵysy keledi eken degen alyp-qashpa áńgime shyqty. Siz byltyrǵy suhbatyńyzda Tuńǵysh prezıdent partııanyń iri qaıratkeri retinde kóp ýaqytyn ótkizgen Máskeýdi saǵynatyn bolar, sondyqtan ol jaqqa jıi barady dep túsindirgen edińiz. Degenmen, kóptegen azamat Sizdiń osyndaı «sammıtterge» shynaıy kózqarasyńyzdy bilgisi keledi.
– Turaqty túrde ótkizilip júrgen kezdesýler beıresmı sıpatqa ıe. Muny Reseı prezıdentiniń ózi de atap ótedi. Taıaýda ótken Sankt-Peterbýrgtegi basqosýda Vladımır Pýtın maǵan Nursultan Nazarbaevty onyń ótinip suraýy boıynsha qabyldaıtynyn aıtqan edi.
Reseı prezıdentiniń ereksheligi: ol dostarymen jáne áriptesterimen jyly qarym-qatynas qura biledi. Jumysy óte qarbalas bolsa da, senbi kúni Qazaqstannyń Tuńǵysh prezıdentimen asyqpaı áńgimelesýge ýaqytyn bóldi. Ol Nursultan Nazarbaevty Eýrazııadaǵy yqpaldastyq úderisiniń bastaýynda turǵan tájirıbeli saıasatker retinde baǵalaıdy. Reseı bul úderiste jetekshi ról atqaryp otyr. Kremldegi kezdesý Vladımır Pýtınniń adamgershiligi joǵary ekenin kórsetedi.
Ondaı áńgimeler barysynda ne aıtylǵany maǵan qyzyq emes, bul týraly eshqashan suraq qoımaımyn.
Al, Nursultan Nazarbaevtyń jeke basyna keler bolsaq, men ony qazirgi qazaq memlekettiginiń negizin qalaǵan tulǵa dep sanaıtynymdy birneshe ret aıttym. Onyń memlekettik ınstıtýttardy jáne ekonomıkanyń naryqtyq tetikterin qurý, jańa astanamyzdy salý jolyndaǵy eńbegin bári biledi. О́zińizge málim, biz Qazaqstandy Ádildik, Zań jáne Tártip ornaǵan el etkimiz keledi. Sondyqtan, eshkimdi alalamaı, ár azamattyń eńbegin ádil baǵalaý kerek. Bul elimizdiń Tuńǵysh prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa da qatysty.
– Al bılik tranzıti týraly ne aıtasyz?
– Bul jóninde sóz qozǵaýǵa áli erte, aldymyzda tabandy jumysqa toly birneshe jyl bar.
– Keıbir sarapshylar parlamenttik reforma bir ǵana maqsatpen – Parlament tóraǵasy laýazymyn memlekettik basqarý júıesindegi eń basty laýazymǵa aınaldyrý úshin ǵana ótkiziledi dep sanaıdy. Siz bul laýazymdy ózińizge daıyndap jatyrsyz degen de sybys bar...
– Bul – bos áńgime. Mundaı pikir meniń saıası qaǵıdattaryma qaıshy keledi. Men Qazaqstannyń prezıdenttik basqarý úlgisindegi memleket ekenin birneshe ret aıttym. Osydan 8 jyl buryn, ıaǵnı Aqordaǵa kelgenge deıin «Kúshti Prezıdent – Yqpaldy Parlament – Esep beretin Úkimet» tujyrymdamasyn jarııaladym. Jeke bastyń qamyn kúıttep, memlekettik júıeni tutastaı ózgerte salý baryp turǵan jaýapsyzdyq, tipti, adamgershilikke jatpaıtyn áreket bolar edi.
Elimiz úshin asa mańyzdy reformanyń bári jalpyhalyqtyq referendýmǵa shyǵarylady. Bul jerde eshqandaı astyrtyn oılar joq. Meniń ustanymym barshaǵa belgili, saıası reformalar jalǵasa beredi. Uzaq merzimge arnalǵan jospardyń bir bóligi ádettegideı jaqyn arada jarııalanady.
– Bıyl saıası turǵydan alǵanda qandaı jyl bolmaq?
– Qazirdiń ózinde naqty aıta alamyn: bıyl el taǵdyryna tikeleı áser etetin, Qazaqstannyń uzaq jyldarǵa arnalǵan baǵyt-baǵdary aıqyndalatyn jyl bolady. Men konstıtýsııalyq reformaǵa qatysty referendým ótetinin aldyn ala aıttym. Qazir sarapshylar tobymen birge Ata zańymyzdyń redaksııasyna qatysty usynystardy qarap jatyrmyn. Josparlanǵan ózgerister óte kóp, bári tutasa kelgende jańa Konstıtýsııa qabyldaýmen para-par qadam jasaımyz deýge bolady.
– Sizdiń kúrdeli máselelerge ázilmen qaraı alatynyńyzdy, oıyńyzdyń astaryn ómirde bolǵan taǵylymdy tarıhı oqıǵalar, ıa bolmasa dıplomatııalyq tájirıbeńizden alynǵan mysaldar arqyly jetkizetinińizdi «prezıdenttik orta» jaqsy biledi desedi. Olar ótken kezeńniń belgili tulǵalaryn da jıi tilge tıek etetinińizdi aıtatyn kórinedi. Joǵary deńgeıdegi saıasatker retinde bul qabiletińiz Sizge septigin tıgize me?
– Ázil aıta bilý jáne tarıhı derekterdi jetik bilý úlken saıasatta da joǵary baǵalanady. Men kásibı tarıhshy emespin. Sondyqtan, kóptiń aldynda ótken dáýirlerge qatysty taqyryptarǵa bara bermeımin. Biraq, tarıhqa qyzyǵamyn, kitaptar men maqalalar oqımyn. Dese de, tarıhı derekterdi qazirgi saıasattyń múddesine paıdalanýǵa bolmaıdy dep sanaımyn.
Belgili jazýshy, dramatýrg Edvard Radzınskıı ótken ǵasyrdaǵy 80-shi jyldardyń basynda Stalın týraly irgeli zertteý kitabyn jazýǵa kiriskenin aıtypty.
Qalamgerdiń elge «qaıta qurý qaharmandary» retinde tanylǵan dostary «Seniń Stalıniń kimge qajet? Ashyqtyq pen demokratııa dáýiri bastalǵanyn bilmeısiń be? Stalınızm zamany kelmeske ketti» dep keketse kerek. Sonda jazýshy «Men kitapty jazyp bitirgen kezde jurt Stalınniń sýretin kóterip alyp, kóshede júretin bolady» degen eken. Aqyry solaı bolyp shyqty.
Tarıhtan talaı nárseni úırenýge bolady, kúni keshe ǵana qýǵynda júrgen jandar erteń-aq uly tulǵa atanady. Esesine, Lenın syndy kósemderdiń ájýaǵa aınalýy op-ońaı, halyq onyń qanatty sózderin áldeqashan umytqan. Al, Troskıı óz estelikterinde «partııamyzdyń eń kórnekti ortaqol adamy» dep ataǵan Stalındi qazir jurt madaqtaıdy, tipti, «Kadr bárin sheshedi», «Bala ákesi úshin jaýap bermeıdi», «О́mir qandaı keremet, ómir qandaı kóńildi», «Tabystan bas aınalý», «Gıtlerler keledi-ketedi, al nemis halqy qala beredi» degen sózderi úshin pir tutady. Osyndaı tarıhı paradokstar bizde de
az emes...
– Oıyńyzdy tarqatyp aıtasyz ba?
– Kez kelgen eldiń, sonyń ishinde bizdiń de tól tarıhymyzda qaıshylyqqa toly oqıǵalar men aqıqatynan ańyzy basym tulǵalar jetip artylady. Tarıhı derekterdi burmalaý, halyqqa jasaǵan eńbegi kúmándi, ıaǵnı naqty málimettermen nemese qujattarmen dáleldenbegen adamdardy shamadan tys ulyqtap kórsetý – men úshin múlde aqylǵa qonbaıtyn nárse.
Sońǵy jyldary Qazaqstanda tarıhty talqylaý sánge aınaldy. Túrli podkasttar, fılmder, maqalalar men kitaptar shyǵyp jatyr. Árıne, halyqtyń tól shejiresin tanýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn túsinýge bolady. Jalpy, bul – quptarlyq dúnıe.
Alaıda, ókinishke qaraı, memleketke kesiri tıetinin jete túsinbeı, kópshiliktiń kóńilin tabý úshin oıdan shyǵarylǵan derekter men jalǵan aqparattar taratatyn, halqymyzdyń basynan ótken qıyndyqtarǵa ózge jurtty kinálaıtyn tarıhshysymaqtar paıda boldy. Jurt olardyń sandyraǵyna senip, ótken dáýirdiń jalǵan batyrlaryn ulyqtaı bastady. Munyń sońy jaqsylyqqa aparmaıdy. Bul – aqıqat joly emes, kerisinshe «jalǵan túsinik týǵyzatyn teris jol».
Biz bolashaqqa umtylǵan qoǵam, birtutas ult retinde tól tarıhymyzdy tanyp, ony qaz-qalpynda qabyldaı bilýimiz kerek. Bizge negizsiz ańyz-áńgimelerdiń esh qajeti joq, onyń bári sana-sezimimizge keselin tıgizedi. Tarıh jurtty daýlastyratyn, jaýlastyratyn taqyryp emes, kerisinshe, qoǵamdy uıystyratyn qundylyq bolýǵa tıis. Oıdan shyǵarylmaǵan, ıaǵnı aqıqatqa qurylǵan shejire bizdi tarıhtan taǵylym alyp, kemshilikterimizdi túzetýge, sol arqyly bolashaqqa senimmen qadam basýǵa úıretedi. Sondyqtan, biz Abaıdy jáne onyń oı-tolǵamdaryn keńinen dáriptep kelemiz. Ol qoǵamdaǵy kemshilikterdi búkpesiz aıtyp, «Tolyq adam» bolýǵa bastaıtyn durys joldy nusqap ketti. Uly oıshyldyń urpaqqa qaldyrǵan baǵa jetpes murasy sanalatyn «Qara sózderi» áli kúnge deıin ózekti bolyp otyr.
Abaı halqymyzdyń eńbekqor, bilimpaz jáne adamgershiligi joǵary bolǵanyn qalady. Mán-maǵynasy joq sansyz pikirtalastan basqa urpaqqa ulaǵat bolarlyq sóz qaldyrmaǵan birqatar qoǵam qaıratkerleriniń murasynan Abaı ilimi áldeqaıda bıik turǵany anyq. Birde-bir dáýirde, ásirese, saıası alasapyrandar kezeńinde kópirme sózdiń esh paıdasy bolmaǵan.
– Sizdiń «Qazaqstan Respýblıkasy ishki saıasatynyń negizgi qaǵıdattaryn, qundylyqtary men baǵyttaryn bekitý týraly» Jarlyqqa qol qoıǵanyńyz byltyrǵy aıtýly qadamnyń biri boldy. Jurt ıdeologııanyń róli, otanshyldyq týraly jıi aıtady. Siz otanshyldyq degendi qalaı túsinesiz?
– Menińshe, otanshyldyq degen uly sezim jyltyraq sózben, jalǵan áreketpen baǵalanbaýǵa tıis. Naǵyz otanshyl azamat jurttyń aldynda keýdesin soǵyp kópirmeıdi, etegi jasqa tolyp eńiremeıdi, ońdy-soldy suhbat berip dilmársimeıdi. Úndemeı júrip, úlken is bitiredi. «Aıdaǵany bes eshki, ysqyryǵy jer jaratynnyń» bári patrıot emes. Otanshyl bolý – týǵan elińniń, otbasyńnyń ıgiligi úshin aıanbaı eńbek etý degen sóz. Qoqysty jınaý, tal egý, tabıǵatty aıalaý, úlkenge qurmet, kishige izet kórsetý de – otanshyldyqtyń belgisi.
Men aımaqtarǵa issaparmen barǵanda ınjenerlermen, jumysshylarmen, muǵalimdermen, dárigerlermen, sharýalarmen, áskerı qyzmetshilermen, mádenıet qaıratkerlerimen kezdesemin. Olardyń bári – súıikti Otanymyzdyń naǵyz patrıottary. Otan otbasyńnan, aýlańnan, kósheńnen bastalady. Sondyqtan, aınalańdy aıalap, tabıǵatty taza ustaý kerek.
Álemde mýltıkýltýralızmdi qoldap, ultaralyq jáne dinaralyq tatýlyqty jaqtaıtyndar men ózin naǵyz patrıot sanaıtyn radıkaldy ultshyl top ókilderi arasynda qaqtyǵys bolyp jatyr. Menińshe, eki jaqtyń da ustanymy ushqary. Sebebi, Azııada baǵzy zamannan beri zań men tártipke baǵynyp, bereke-birlikte, tatý-tátti ómir súrýdiń «úlgili úılesimi» bar.
Men buǵan deıin qoǵamdyq ómirdiń «Birligimiz – áralýandyqta» dep atalatyn mańyzdy qaǵıdatyn jarııaladym. Bul azamattarymyz birin-biri qurmettep, sabyr saqtap, tártipti bolýy qajet degendi bildiredi. Taǵy da qaıtalap aıtaıyn: Qazaqstan úshin «Zań men Tártip», qolmen istegendi moıynmen kóterý qaǵıdattary aıryqsha mańyzdy. Áıtpese, josparlarymyzdy oryndap, maqsattarymyzǵa jetý ekitalaı bolmaq.
– Bıyl Qazaqstan halqy qasterli Táýelsizdigimizdiń 35 jyldyq mereıli beleske jetkenin atap ótedi. Bul – tarıh turǵysynan alǵanda qas-qaǵym sát bolǵanymen, jekelegen memleketter men adamdar úshin birshama uzaq merzim. Siz Qazaqstannyń júrip ótken jolyn qalaı baǵalar edińiz? Aldaǵy baǵdarymyz qandaı?
– Memleket qurý isiniń kýágeri bolǵan jáne bul iske atsalysqan azamat retinde «osy jyldarda Táýelsiz Qazaqstannyń ıgiligi úshin óte kóp jumys atqaryldy» dep aıta alamyn. Iá, jetistiktermen qatar, qatelikter de boldy. Onsyz múmkin emes qoı?! «Bilmeıtin joldyń oı-shuńqyry kóp» degen sóz bar. Qalaı bolǵanda da, elimiz buralańy kóp, baǵdary bulyńǵyr, kúrdeli joldy júrip ótti. Jer júzinde Qazaqstanǵa tileýlestik bildirgender az bolǵan joq, biraq jymysqy nıet tanytqandar da bar edi. О́tken ǵasyrdaǵy 90-shy jyldardyń basynda shetelderde «qazaqtardyń qolynan eshteńe kelmeıdi» degen pikir aıtylyp jatty. О́ıtkeni, demografııalyq ahýal men keńes dáýirinen qalǵan saıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaı tabysty memleket qurýymyzǵa qolbaılaý bolatyndaı kórindi.
О́mirdiń ózi bul boljamdardy joqqa shyǵardy. Qazaqstan ekonomıkasy qarqyndy damyp jatqan, halyqaralyq bedeli joǵary, tabysty memleketke aınaldy. Biraq, aldymyzda tájirıbesi mol azamattarǵa da, jastarǵa da ortaq orasan zor jumys bar.
– Qazirgi jastar – óte talapshyl ári talǵampaz. Áleýmettik jeliden olardyń «Qazaqstan «praım-dáýirge», ıaǵnı, keremet kezeńge qadam basty» degenin kórgende tańǵaldym. Osyǵan qatysty ne aıtar edińiz?
– Jastarymyzdyń kúsh-qýaty mol, úmiti men senimi zor ári azamattyq sana-sezimi óte joǵary. Olar – bar yqylasymen bolashaqqa umtylatyn otanshyl azamattar. Dál osyndaı órshil ustanymnyń arqasynda elimiz talaı ret aldynan shyǵatyn syn-qaterlerdi eńserip, qıyndyqtardy jeńeri sózsiz.
Jastardyń qýanyshy orynsyz, tipti, oǵash kórinýi múmkin. Biraq, olardyń oı-pikirimen sanasqan jón. Jastar Otanymyzǵa tek jaqsylyq tileıdi. Bul bizdiń qoǵamymyzdyń jasampazdyq rýhyn bildiredi.
О́skeleń urpaq búgingi ahýalǵa arman-qııalmen emes, naqty kózqaraspen qaraýy qajet, vırtýaldy emes, shynaıy álemde ómir súrýi kerek. Aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrmeı, erinbeı eńbek etip, ózin temirdeı tártipke tárbıeleı bilgeni jón.
– Qazaqstannyń damýy týraly aıtar bolsaq, osy jyldan ne kútesiz? Alda qandaı mańyzdy oqıǵalar bolady? Maqsat-murattaryńyz qandaı?
– Bıyl kóp jumys isteýimiz qajet ekenin aıtyp óttim. Osy jyly aýqymdy saıası ózgeristerdiń jańa kezeńi bastalady, ekonomıkalyq reformalar jalǵasyn tabady.
Elimiz jańǵyrý jolyna birjola túsip, qoǵamymyzdyń bolmysy men bet-beınesin túbegeıli ózgertýge tıis. Azamattarymyz jańa dáýirge beıimdelýi qajet. Bul – ońaı sharýa emes. Biraq, halqymyz, sonyń ishinde jastarymyz almaıtyn asý joq. Buǵan kámil senemin.
Men osy jyldy Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly dep jarııaladym. Bul elimiz úshin tarıhı múmkindik ekenin jańa ǵana aıtyp óttik. Túbegeıli sıfrlyq ózgerister jasap, jasandy ıntellektini engizý ekonomıkanyń jáne basqa da kóptegen salanyń damýyna tyń serpin beredi. Memleketti basqarýdan bastap, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salasyna deıin – barlyq baǵytta ósip-órkendeýge jol ashady.
Táýelsizdigimizdiń 35 jyldyǵy – elimiz úshin aıtýly data ári osyǵan deıin júrip ótken jolymyzdy oı eleginen ótkizip, bolashaqqa jospar quratyn sát. Táýelsizdiktiń mereıli belesin
as ta tók naýqanshyldyqqa aınaldyrmaý kerek, bul Qazaqstannyń ósip-órkendeýiniń sımvoly bolýǵa tıis.
Men Prezıdent retinde «Taza Qazaqstan» aksııasyn aldaǵy ýaqytta da erekshe nazarymda ustaımyn. Bul jumystyń mán-mańyzy óte zor. Sebebi, «Taza Qazaqstan» jurtty únemshil ári aqpeıil bolýǵa, dańǵazalyqtan arylýǵa, únemi izdenip, alǵa umtylýǵa, ortaq jaýapkershilikti umytpaýǵa, elge janashyrlyq tanytyp, qaıyrymdylyq jasaýǵa úndeıdi. Bizdiń bastamamyzben Birikken Ulttar Uıymy 2026 jyldy Halyqaralyq eriktiler jyly dep jarııalady. Bul qadam «Taza Qazaqstan» ıdeıasymen tolyq úndesedi.
Men osy jalpyhalyqtyq qozǵalysty aıryqsha mańyzdy ıdeologııalyq aksııa dep sanaımyn. О́ıtkeni, tazalyq degenimiz – maǵynasy tereń, mazmuny san qyrly uǵym. Tazalyq uǵymy jan dúnıeniń de, jer dúnıeniń de toqyraýyn emes, gúldenýin, kirshiksiz taza bolýyn bildiredi. Túptep kelgende, tazalyq ult bolmysynyń ózegine aınalýǵa tıis.
– Jurt Sizdi jeke tulǵa retinde de tanı túskisi keledi. Siz jeke ómirińizdi kópshilikke jarııa etýdi unata bermeıtin sııaqtysyz. О́zińizdi jaqsy biletin adamdar «ol jazba mátinderge óte muqııat qaraıdy jáne asqan tabandylyqpen jumys isteıdi» deıdi. Jeke basyńyzǵa qatysty osyndaı suraqtar az emes. Osynyń bárin qoryta aıtsaq, Sizdi jan dúnıesi men minez-qulqy qandaı adam deýge bolady?
– Men 1975 jyly KSRO syrtqy ister mınıstrliginiń tabaldyryǵyn alǵash ret attadym, memlekettik qyzmetke kelgenime byltyr 50 jyl boldy. Alǵashqy mamandyǵym boıynsha men – qytaıtanýshymyn. Bul kásip aıryqsha tabandylyqty qajet etedi. Shynymen de, mátinmen jumys isteýge ábden daǵdylanǵanmyn, nashar stıldi, ásirese, árip qatesin sýqanym súımeıdi. Joldaýlarymdy, sóıleıtin sózderimdi, maqalalarymdy, tipti, áriptesterime joldanatyn hattardyń bárin tikeleı ózim qaraıtynymdy apparattaǵylardyń barlyǵy biledi.
Sanaly ǵumyrym temirdeı tártipti, zor jaýapkershilikti, júıeli jumys isteýdi talap etetin memlekettik qyzmette ótip keledi. Munyń bári meniń minez-qulqym men dúnıetanymyma óz áserin tıgizdi. Sondyqtan, «Siz kimsiz?» degen sıpattaǵy saýalyńyzǵa qysqasha ǵana «men – memleketshil adammyn» dep jaýap bereıin.
– Jaqynda AQSh prezıdenti Donald Tramp óziniń densaýlyǵy týraly málimetterdi jarııalady. Osy turǵydan alǵanda, Siz kóp ashyla bermeısiz. Degenmen, densaýlyǵyńyz jaıly túrli áńgime aıtylyp jatady. Keıbireýler Sizdiń salmaq tastap, sergek kórine bastaǵanyńyzdy atap ótse, endi bireýler oǵan keraǵar pikir bildirip júr. Bul týraly ne der edińiz?
– Densaýlyǵym jaqsy, qan qysymym qalypty. Kún saıyn ıogamen shuǵyldanýdy ádetke aınaldyrdym, biraq medıtasııa jasamaımyn. Burynǵy kásipqoı sportshymen aptasyna eki ret ústel tennısin oınaımyn. Rasymen, toǵyz keli salmaq tastap, ózimdi áldeqaıda jaıly sezinetin boldym.
– TMD elderindegi áriptesterińizdiń ishinde taǵy kim sportqa jaqyn?
– Taıaýda Bishkekte ótken beıresmı is-shara kezinde Pýtın jas dzıýdoshyǵa qarsy ádemi ádis jasap, aǵa býynnyń abyroıyn kóterip tastady. Álıev te myqty, kánigi sportshy sııaqty únemi jattyǵady, Japarov fýtbol oınaıdy. Mırzııoev te shıraq, ol jattyǵý zalynda shynyǵady. Pashınıan velosıped tebedi. Lýkashenko áli kúnge deıin hokkeı oınaıdy eken. Kezinde teńiz-áskerı kúshterinde bolyp, ábden shynyqqan Rahmonnyń da densaýlyǵy jaqsy. Bir sózben aıtsam, áriptesterimniń bári de babynda.
– Prezıdent myrza, búgin óte mazmundy áńgime boldy. Halyqty tolǵandyratyn kóptegen mańyzdy máseleni talqyladyq. Ýaqyt bólip, suhbat bergenińiz úshin taǵy da alǵys aıtamyn.
– Men árdaıym qoǵamnyń kóńil-kúıi men azamattardyń muń-muqtajyn bilip otyrýǵa tyrysamyn. Túıtkildi máseleler men joba-josparlardy ashyq ári týra aıtamyn. Qazaqstannyń áleýetin eseleı túsý úshin áli kóp jumys isteýimiz kerek. Biz bir el bolyp, halyqtyń múddesin qorǵaý jolyndaǵy bıik maqsatymyzdyń bárine jetemiz. Men buǵan kámil senemin.
Gazetterińizdiń jumysy tabysty bolsyn! Redaksııa qyzmetkerlerine menen duǵaı sálem aıtyńyz.
– Mindetti túrde sálemińizdi jetkizemin!
Áńgimelesken
Baýyrjan BABAJANULY
