Búgingi kózqaraspen qarasaq, adam janyn jaýratar yzǵarly keńestik zamanda ár jazýshynyń ústelinde eki qalam qatar jatqandaı kórinedi. Biri qalamger júregin jaryp shyqqan shyndyqqa júginetin batyr qalam da, ekinshisi senzýranyń kárinen ımenip, ýaqyttyń aǵynyna beıimdelgish qorqaý qalam. Eń azaptysy sol, keshegi jazýshylardyń deni ekinshisine jıi qol sozatyn. О́ıtkeni qorqaý qalam «qoǵamǵa zııandy ıdeıa», «sovet adamyn durys kórsetpeý», «proletarıat múddesine qarsy» degen aıyptaýlardy aınalyp ótip, ashylmaıtyn esikterdi ashýǵa qabiletti edi. Biraq osy qalammen jatpaı-turmaı kóp jazyp, meılinshe mol qalamaqy alyp, tom-tom kitap shyǵarǵan myńdardyń bári de umytyldy. Al ardyń sózin aqıqattyń aıbaltasymen qaq jaratyn birinshi qalamdy qolynan sýsytpaǵan saýsaqpen sanarlyq qalamgerlerdiń týyndylary halyq taǵdyrymen úndesip ketipti.
Berdibek Soqpaqbaev romanynyń alǵashqy nusqasyn oqyp otyrǵanda kózimiz osyǵan anyq jetti. Keńes senzýrasynyń qylyshynan qan tamyp turǵan tusta shyndyq jaǵynda bolyp, qansha qıdalaýǵa tússe de, jazyqsyz «halyq jaýy» atanǵan arda azamattar hám olardyń urpaqtary týraly jazý shynynda erlik emes pe?
Romandaǵy túzetilgen tusty oqyrmanmen birge oqıyqshy.
Biz sóz etip otyrǵan romannyń qazirgi nusqasynda: «…Altynshy oqyp júrgen kezim. Ákem jýyrda qaıtys bolǵan. Qysty kún. Top bala jarqabaqta syrǵanaq teýip júrmiz. Núsipbaı deıtin menen eki-úsh klass alda oqıtyn, sotqarlaý jýan bilek bir balamen janjaldasyp qaldym. Ekeýmiz boqtastyq. Núsipbaı:
– Ákeńniń aýzyn… jetim, – dedi.
Jetim degen sózi etimnen ótip, súıegime jetti. Ekeýmiz jatta kep tóbelestik. Núsipbaı menen áldi, kúshim kelmeıdi. Taıaqty kóbirek jep qaldym. О́shim ketip bara jatyr. Jetim dep qorlaǵany taǵy bar. Sazaryp úıge keldim. Núsipbaıdan qalaı da ósh alýym kerek. Qalaı alam? Et kesetin múıiz sap qara pyshaǵymyz bar. Álgini jeńimniń ishine tyǵyp aldym da, syrǵanaqtyń basyna qaıta bardym. Ún-túnsiz kep, Núsipbaıdyń betinen pyshaqpen kóldeneńdeı tartyp jiberdim. Núsipbaı baj etip, betin basyp, turyp qaldy. Qara qan qolynyń syrtyn jaýyp ketti» delinedi.
Al túpnusqada basty keıipker Núsipbaımen beldeýge talasyp qalady:
«Núsipbaı: – Halyq jaýynyń balasy, ket! Jolama bizdiń úıge dep! – meni uryp, qýyp jiberdi. Men kete bardym. Urǵany eshteńe emes, «halyq jaýynyń balasy» degen sózi etimnen ótip, súıegime bir-aq jetti. Tóbeleseıin desem, álim kelmeıdi. Úıge keldim de, et kesetin múıiz sap qara pyshaqty alyp, Núsipbaıǵa qaıta bardym. Pyshaq ustaǵan qolym artymda jasyrýly. Núsipbaı meni kórip:
– Nege keldiń? Men saǵan bul araǵa jolama dep aıtpadym ba? – dep qoqılanyp qarsy júrdi. Men úndemeı jaqyndap keldim de, pyshaqpen Núsipbaıdyń betinen kóldeneńdeı tartyp kep jiberdim. Núsipbaıym baj etip, betin basyp otyrdy da qaldy. Qara qan qolynyń syrtyn jaýyp ketti».
«Jetim» degen sóz, árıne, kimge bolmasyn aýyr tıedi. Biraq shyndyǵynda Berdibek Soqpaqbaevtyń keıipkeri Erkindi jetim degen sóz jasytpaǵan. Onyń júregine tiken bolyp qadalǵan – «halyq jaýynyń balasy» degen jábir. Jetimdik – Qudaıdyń jazǵany. Al «halyq jaýynyń» balasy bolý – saıasat. Sol saıasattyń jeli qarsydan soqqanda ákesi jazyqsyz japa kórip, aıdaýǵa ketken, sol úshin kim kóringenge kóztúrtki bolyp qorlanǵan keıipkerdiń pyshaq alyp tura júgirýden basqa qolynan ne keledi? Al osy bir bas kóterer azamattarymyzdyń basynan ótken taýqymetti taǵdyrdy Berdibekteı kóre bilgen, Berdibekteı jaza bilgen kim bar?
Árıne, biz qolǵa túsirgen alǵashqy nusqa men qazirgi romandaǵy aıyrmashylyq osy bir ǵana epızodpen shektelmeıdi. «Ákem qamalǵannan soń bir aıdan keıin kıim-keshegin arqalap aǵaıym súmireıip úıge kelip tur. Sóıtse, ony halyq jaýynyń balasy dep ári oqýdan, ári komsomoldan shyǵaryp jiberipti», «Ákem ustalardan úsh-tórt aı buryn, 1937 jyldyń kúzinde, bizdiń Tuıyqtan Bókeı, Mámbet degen adamdar halyq jaýy bolyp ustaldy. Bókeı – usta, al Mámbet eti tiri belsendi adam. Ártúrli qyzmet atqaryp júretin. El solardy da: «Nuráli ustatypty. Nuráli tyńshy eken», degen sózder aıtyp júrdi.
Úshinshi sebep: ákemiz qamalǵan soń, Nuráli bizge tipti qyryn qarap aldy. Halyq jaýynyń balasy, halyq jaýynyń qatyny dep tóbemizge talaı ret qamshy oınatqan kezderi boldy. Mine, osynyń bári tegin be?» degen syndy shyǵarmanyń qysqarǵan jerlerin shaǵyn maqalada túgel aıtyp shyǵý áste múmkin emes. Dese de, joǵaryda sóz etken aqıqat qalamyn qolyna ustaǵan qalamgerlerdiń joǵyn túgendeý bizge paryz ispetti. Demek, keshegi sózge salynǵan shynjyr kisen senzýranyń nusqaýymen óshirilgen ár joldy qaıtadan oqyrman kádesine jaratýǵa kesheýildeýge haqymyz joq.
