Bilikke negizdelgen jańarýdyń ólshemi

Prezıdent «Zań jáne tártip» qaǵıdatyn memlekettik basqarýdyń temirqazyǵyna aınaldyrý qajettigin naqtylady. Bul – tek quqyq qorǵaý júıesi­niń mindeti emes, memlekettik apparattyń barlyq býynyna qatysty basqarýshylyq talap. Zań ústemdigi ornyqpaıynsha, ádiletti báseke qalyptaspaıdy; ádiletti báseke bolmaıynsha, ekonomıka ónimdi bolmaıdy; al ónimdi ekonomıka bolmasa, áleýmettik mindettemelerdiń de sapasy tómendeıdi. Sondyqtan «zań» men «tártip» – memleket turaqtylyǵynyń sınonımi.

Suhbattaǵy túıindi tus­tar­dyń biri – 2026 jyldy «Sıfr­landyrý jáne jasandy ıntellekt jyly» dep jarııalaý. Bul bastamaǵa formaldy uran retinde qaraýǵa bolmaıdy. Pre­zıdenttiń paıymy boıynsha sıfrlyq sheshimder basqarý­daǵy dáleldi saıasatty kúsheıtýge tıis, derekke súıengen sheshim qabyldaý mádenıeti memlekettik júıeniń tabıǵı daǵdysyna aınalýy qajet. Demek, sıfrlandyrý – jaýapkershilikti kúsheıtetin basqarý quraly.

Elimizdiń «sıfrlyq derjava» bolý talaby da dál osy logı­ka­dan týyndaıdy. Sıfrlyq egemendik – tehnologııa satyp alý ǵana emes, memleket pen qoǵam­nyń básekege qabilettiligin saqtap qalý sharty. Jasandy ıntellekti men derekter ekonomıkasy qalyptasqan dáýirde «erteńge úlgerý» máselesi ár el úshin stra­te­gııalyq táýekel­ge aınaldy. Prezıdenttiń «bolashaqtyń kemesine mingen elder men eski zamanda qalǵan elderdiń arasy alshaqtaı bastady» degen tujy­rymy – geosaıası shyndyq.

Bul oı bilim salasyna tikeleı qatysty. О́ıtkeni kez kelgen jańǵyrý eń aldymen adam kapıtaly arqyly júze­ge asady. Mektep – qoǵamnyń erteńgi kásibı qurylymyn qalyptas­tyratyn orta. Muǵalim – sol qury­lymdy ustap turǵan negizgi tulǵa. Sondyqtan jasandy ıntellektini bilim júıe­si­ne engizý máselesin pedagogı­ka­nyń mazmunyn jańar­­tatyn múmkindik retinde qaras­tyrý qajet.

Jasandy ıntellekt muǵalimdi almastyrmaıdy. Kerisinshe, ustaz­dyń ýaqytyn artyq esep-qısap pen qaıtalanatyn rásim­der­den bosatyp, oqý úderisin jeke­len­dirýge, oqýshynyń oqý traek­t­orııasyn naqtylaýǵa, baǵalaýdyń ádildigin art­tyrýǵa múmkindik beredi. Eger biz oqýshyny «ortasha deńgeıge» teńestire bersek, daryndy da, qoldaýdy qajet etetin de balany joǵaltamyz. JI quraldary – dál osy olqylyqtyń ornyn toltyratyn áleýet.

Suhbatta aıtylǵandaı, sıfrlandyrý boıynsha Qazaqstannyń bastapqy múm­kindikteri jaman emes. Alaıda múmkindikti sapaly nátıje etý úshin eki shart qajet: birinshisi – kadrlyq áleýet, ekinshisi – ashyq ári ádil ereje. Osy oraıda «AI-Sana» sııaqty bastamalardyń keńeıýi mańyzdy. Júzdegen myń stýdenttiń jasandy ıntellekt negizderin meńgerýi – eldiń bolashaq eńbek naryǵyna jasalǵan ınvestısııa. Degenmen kólemniń ózi jetkiliksiz: bizge mazmun sapasy, qoldanbaly jobalar, ǵylymı zertteý men óndiristiń baılanysy jáne naqty quzyretterdiń eńbek naryǵynda baǵalanýy kerek.

О́ńirler úshin bul mindettiń salmaǵy tipti joǵary. Sebebi sıfrlyq teńsizdik – áleýmettik teńsizdiktiń jańa formasyna aınalýy múmkin. Eger aýyl mektebi sapaly ınternetsiz, zamanaýı qurylǵysyz qalsa, onda ol jerdegi bala «kinásiz túrde» báse­keden tys qalady. Sondyqtan sıfrlandyrýdy engizý – eń aldymen teń múmkindik saıasaty. Munda «birdeı múmkindik» degen sóz – ár balanyń sapaly bilimge qol jetkizý jolyn naqty qamtamasyz etý degendi bildiredi.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres máselesine kelgende Prezı­dent ustanymy – anyq ári kesim­di: bul kúres barlyq deńgeıde júrýge tıis jáne eshbir sala «erekshe rejim» suraı almaıdy. Jemqorlyq – ekonomıkany da, moraldyq keńistikti de búldiretin qubylys. Onyń aldyn alýdyń bir joly – jazalaý ǵana emes, tózbeý mádenıetin qalyptastyrý. Mekteptiń bul úderis­tegi róli bólek: adaldyqty uran­men emes, kúndelikti tájirı­bemen úıretý qajet. Bala zańdy qaǵaz júzinde emes, ómirlik norma retinde qabyldaǵanda ǵana nátıjege jetemiz.

Qazaqstannyń áleýmettik memleket retindegi mindetteme­leri týraly oı da suhbatta keń qamtyl­ǵan. Áleýmettik saıasat­tyń ólshemi – onyń ádildigi men nys­analyǵy. Ásirese bilim sala­syndaǵy qarjylandyrý tetik­teri qoǵamda árdaıym sezim­tal taqyryp. Memlekettik qoldaý bar jerde mindetti túrde ashyqtyq, eseptilik jáne teń talap bolýǵa tıis. Memleket basshysy da osy baǵytty naqtylap, aza­mattardyń quqyǵy teń, esh­kimge artyqshylyq berilmeýi kerek degen qaǵıdatty aıryqsha atady. Bul qaǵıdat bıýdjet qara­jatyn bólý men baqylaý júıe­sinde – birinshi kezekte – naqty ereje, tolyq sıfrlyq iz jáne qoǵamǵa túsinikti esep túrinde kórinis tabýǵa tıis.

Otanshyldyq týraly aı­tylǵan oılar – búgingi qoǵam úshin erekshe ózekti. Prezıdenttiń «Otanshyldyq jyltyraq sózben baǵalanbaıdy», degen túıini – ásire áreket pen jasandy pafostan arylýǵa shaqyrý. Naǵyz patrıotızm – tártip, eńbek, jaýapkershilik, tabıǵatty aıalaý, qoǵam ıgiligi úshin naqty is. «Taza Qazaqstan» bastamasy da dál osyny kózdeıdi: tazalyqty bir kúndik senbilikke emes, ult mádenıetiniń ózegine aınaldyrý. 2026 jyldyń halyqara­lyq eriktiler jyly retinde jarııa­lanýy – osy ıdeologııamen úndesetin jahandyq baǵdardyń bir dáleli.

Qoryta aıtqanda, Memleket basshysynyń suhbaty bir mezette úsh mindetti aıqyndap berdi: zań ústemdigin kúsheıtý, sıfrlyq jańǵyrýdy naqty iske aınaldyrý jáne qoǵam­daǵy jaýapkershilik mádenıetin ornyqtyrý. Endi biz bul baǵyt­tardy qujattyń sany ar­qyly emes, azamattyń kún­delikti ómirindegi ádildik pen sapa­nyń artýy arqyly ólsheýge úırenýi­miz kerek.

Túrkistan oblysynyń bilim salasy úshin bul suhbattyń máni bólek. Sebebi jańa kezeńniń ne­gizgi «synaǵy» – mektep pen muǵa­lim­niń kásibı deńgeıi arqyly ótedi. Biz ustaz bedelin júıeli qorǵaýǵa, oqýshynyń bolashaǵyn sapaly bilimmen qamtamasyz etýge mindettimiz. Jańǵyrýdyń jańa kezeńi bilik arqyly shynaıy mazmunǵa ıe bolady.

Ǵalymjan ORYNOV,

Túrkistan oblysy bilim basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy