Ásirese ata-ananyń eki jaqqa ketýi balalarǵa psıhologııalyq turǵydan da, materıaldyq ári moraldyq jaǵynan da aýyr soqqy bolyp tıedi. Osyǵan baılanysty sot tájirıbesinde ajyrasýdan keıingi ortaq múlikti bólý kezinde kámeletke tolmaǵan balalardyń, onyń ishinde múmkindigi shekteýli balalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýǵa erekshe mán beriledi. Bul – oryndy ári ádiletti ustanym. Qandaı jaǵdaı bolmasyn, ata-ananyń kelispeýshiligi nemese qateligi úshin balalar zardap shekpeýi tıis. Árbir bala ata-anasynyń teń qamqorlyǵyn kórip, alańsyz, qaýipsiz ári turaqty ómir súrýge laıyq.
Alaıda tájirıbe kórsetkendeı, ajyrasqan erli-zaıyptylardyń barlyǵy birdeı máseleni ózara kelisimmen, parasattylyqpen sheshe bermeıdi. Ortaq balalary bola tura, múlik pen alımentke qatysty daýlasý jıi oryn alyp, taraptar sotqa júginýge májbúr bolady.
BQO-da úsh jyl boıy alıment tóleýden jaltarǵan er adam qamaýǵa alyndy
2025 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda Qazaqstanda 21 531 ajyrasý tirkelgen. Al 2024 jyldyń osy kezeńinde 40 647, 2023 jyly 40 227 neke buzylǵanyn eskersek, ajyrasý sanynyń azaıǵany baıqalady. Degenmen árbir ajyrasý deregi tolyq emes otbasylar sanyn arttyryp, áleýmettik qoldaýǵa muqtaj balalar qataryn kóbeıtetinin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Sondyqtan neke buzylǵan kezde ortaq múlikti bólýdiń tek zańdyq tártibin ǵana emes, adamı jáne áleýmettik qundylyqtardy da eskerý qajet. Sebebi zańnyń ózi sýdıadan ár isti qaraý barysynda Zań men Ardy qatar basshylyqqa alýdy talap etedi.
Neke buzylǵannan keıingi ortaq múlikti bólý – otbasylyq jáne azamattyq quqyqtaǵy eń kúrdeli ári daýly ınstıtýttardyń biri. Bul rette kámeletke tolmaǵan balalardyń, ásirese múmkindigi shekteýli balalardyń múddeleri erekshe oryn alady. Eger burynǵy jubaılardyń erekshe qajettilikteri bar balalary bolsa, múlikti bólý balanyń ómir súrý jaǵdaılaryna qalaı áser etetinin jan-jaqty jáne muqııat anyqtaý qajet. Mundaı isterdi qaraý kezinde sottar balany qorǵaý qaǵıdattaryn basshylyqqa alyp, Qazaqstan Respýblıkasy ratıfıkasııalaǵan halyqaralyq konvensııalardyń basymdyǵyn eskerýge mindetti.
Oralda naýqas balasyna alıment tólemegen er adamnyń qaryzy 9 mln teńgege jetti
Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq kodeksiniń 223-babyna sáıkes, erli-zaıyptylardyń neke kezinde tapqan múlki olardyń birlesken menshigi bolyp tabylady. Eger múliktiń belgili bir bóligi jubaılardyń birine tıesili ekeni neke shartynda naqty kórsetilse, bul sot úshin sheshim qabyldaýdy jeńildeteri anyq. Alaıda elimizde neke shartyn rásimdeý mádenıeti áli de keńinen qalyptaspaǵandyqtan, ortaq múlikti bólý kóbine zań normalaryna súıene otyryp sheshiledi.
«Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy kodeksiniń 33-babyna sáıkes, neke kezinde alynǵan múlik, ol kimniń atyna rásimdelgenine nemese qarajatty qaı jubaı salǵanyna qaramastan, erli-zaıyptylardyń birlesken menshigi bolady.
Kodekstiń 38-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes, ortaq múlikti bólý kezinde, eger taraptardyń kelisiminde ózgeshe kózdelmese, jubaılardyń úlesteri teń dep tanylady. Bul – otbasylyq quqyqtaǵy negizgi qaǵıdat.
Alaıda zań teń úlester qaǵıdatyn mindetti ereje retinde bekitpeıdi. Keıbir jaǵdaılarda múlikti avtomatty túrde teń bólý ádiletsizdikke ákelip, kámeletke tolmaǵan balalardyń quqyqtaryn buzýy nemese jubaılardyń birin álsiz áleýmettik jaǵdaıda qaldyrýy múmkin. Osyndaı mán-jaılar bolǵan kezde zań sotqa teń úlester qaǵıdatynan aýytqýǵa múmkindik beredi. Bul rette atap ótetin mańyzdy jaıt – úlesterdiń teńdiginen aýytqý sottyń mindeti emes, onyń zańmen berilgen quqyǵy bolyp tabylady. Sot bul quqyqty árbir istiń naqty mán-jaıyn, usynylǵan dáleldemelerdiń jetkiliktiligi men qatystylyǵyn baǵalaı otyryp júzege asyrady.
Kodekstiń 38-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes, eger jubaılardyń biri negizsiz sebeptermen tabys tappasa nemese ortaq múlikti ekinshi jubaıynyń kelisiminsiz otbasynyń múddelerine zııan keltire otyryp jumsasa, sondaı-aq kámeletke tolmaǵan balalardyń múddeleri talap etse, sot ortaq múliktegi úlesterdiń teńdigin ózgertýge quqyly. Bul rette sot taraptardyń ómir saltyna, ata-analyq mindetterdi oryndaýyna, balalardy tárbıeleý men qamtamasyz etýge qosqan naqty úlesine quqyqtyq baǵa berýge tıis.
Sot tájirıbesine súıensek, múlikti bólý isterinde sottar kóbine teń úlester qaǵıdatyn saqtaıdy. Úlesterdiń ózgertilýi tek erekshe jaǵdaılarda ǵana oryn alady. Bul da sottardyń árbir naqty is boıynsha dáleldemelerdi jan-jaqty zerttep, taraptardyń ýájderin quqyqtyq turǵydan baǵalaıtynyn kórsetedi.
Kodekstiń 38-babynda teń úlester qaǵıdatynan aýytqýdyń eki negizgi negizi kózdelgen: birinshisi – kámeletke tolmaǵan balalardyń múddeleri, ekinshisi – jubaılardyń biriniń adal emes minez-qulqy. Osy negizderdiń bireýi nemese ekeýi qatar anyqtalǵan jaǵdaıda sot úlesterdi teń emes túrde belgileýge quqyly.
Astanada jeke sot oryndaýshy alıment tólemegen ákeden 196 mln teńge óndirip aldy
Balalardyń ata-anasynyń birinde qalýy, ádette, anasynyń qasynda bolýy – óz aldyna ortaq múlikti bólýde teń úlesterden avtomatty túrde aýytqýǵa negiz bola almaıdy. Sebebi balalardy asyraý máselesi alımenttik mindettemeler arqyly sheshiledi. Sondyqtan sot árbir isti jeke qarastyryp, tek balanyń birge turý faktisine ǵana emes, ata-analardyń minez-qulqyna, tabys tabý múmkindigine, balalar aldyndaǵy jaýapkershiligin oryndaýyna quqyqtyq baǵa berýi qajet.
Alaıda, eger otbasy kóp balaly bolsa, barlyq kámeletke tolmaǵan balalar bir jubaıdyń qolynda qalsa, al ol jubaıdyń eńbek etý múmkindigi shekteýli bolsa, ekinshi tarap alımenttik mindettemelerin oryndamasa nemese balalardy tárbıeleýge qatyspasa, onda sottyń teń úlester qaǵıdatynan aýytqýyna zańdy negizder týyndaıdy.
Erekshe qajettilikteri bar balanyń bolýy ortaq múlikti bólý kezinde arnaıy quqyqtyq baǵalaýdy talap etedi. Mundaı jaǵdaıda sottar balanyń densaýlyǵy, kútimi, ońaltý sharalary, medısınalyq qyzmetke qoljetimdiligi sııaqty faktorlardy eskerýge tıis. Qazaqstan ratıfıkasııalaǵan Bala quqyqtary týraly konvensııa men Múgedekterdiń quqyqtary týraly konvensııa talaptary osy máselelerde basshylyqqa alynýy qajet.
Osylaısha, ortaq múlikti bólý kezinde sottar teń úlester qaǵıdatyn saqtaı otyryp, qajet bolǵan jaǵdaıda odan aýytqý quqyǵyn iske asyrady. Bul rette árbir is boıynsha taraptardyń ýájderi, dáleldemelerdiń dáleldiligi men qatystylyǵy, ata-analardyń ómir salty men balalar aldyndaǵy jaýapkershiligi jan-jaqty quqyqtyq baǵalaýǵa jatýy tıis. Tek osyndaı tásil ǵana balalardyń, onyń ishinde múmkindigi shekteýli balalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin tıimdi qorǵaýǵa múmkindik beredi.
Nurlybek ORMAHANOV,
Azamattyq ister jónindegi kassasııalyq sot sýdıasy
