Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qazir aýylda tórt myńǵa jýyq halyq turady. Orta mektep, balabaqsha, ambýlatorııa jumys isteıdi. Jyl saıyn myńdaǵan gektar jerge kúrish egiledi. Bir kezderi memleketke mıllıon put kúrish tapsyratyn, jıyrma myńǵa jýyq qoı ósirgen, taýarly-sút fermasy bolǵan irgeli eldi meken. Qoǵaly Lenın ordendi shopan Rabıǵa men mehanızator Jaqsylyq Aldamuratovtar, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Jańbyrbaı Qojaýov, aǵaıyndy Lapınder, Qońyrqoja Qojyqov, Sábıra Maıqanova syndy tulǵalarmen maqtanady. Biz sóz etkeli otyrǵan Táten kempir jaıynda jazýǵa otyrǵanymda kindik qanym tamǵan Qoǵaly esime orala berdi.
Biz onshaqty bala surapyl soǵys bitken jyly jetijyldyqty osy Qoǵalyda bitirdik. Birge oqyǵan Zulqarnaı, Baltagúl, Izbasar, Orynbasar, Qýanysh, Jylqybaı, Toqtarkúlderdiń pánı dúnıege attanǵanyna kóp jyl boldy. Áli esimde, surapyl soǵystyń biter túri joq. Ár úıge hat tasýshy Seıitqasym aǵa kelgen saıyn úreılenetin kez. Biri ulynan hat kelgenine qýanyp jatsa, endi biri «qara qaǵaz» alyp, qan jutatyn. Soǵysta júrgen uldarynyń jazǵan hattaryn oqyp bergen sáttegi ata-analardyń qýanyshy áli esimnen ketpeıdi. Áskerdegi aǵalar shetinen aqyn sııaqty ár hatty óleńmen bastaıtyn edi-aý. Bir aǵanyń haty esimde, sony qaz-qalpynda aıtaıyn.
«Arnaýly artyq sálem qulynyńnan,
On úzgen omyrtqańdy julynyńnan.
Kókeshim, men ketkeli beliń bosap,
Qaldyń ba, qaıaý túsip tuǵyryńnan.
Qolyńa buryn qonǵan qusyń edim,
Jigeriń, ál-qýatyń, kúshiń edim.
Minseń – at, kıseń – shapan, kesseń – pyshaq,
Shaınasań otyz merýert tisiń edim!»
Qandaı keremet óleń! Bala soldattyń ata-anasyna, elge degen saǵynyshy jyr joldaryna tunyp qalǵandaı.
Sol jyldary Táten kempir aýyldaǵy bir úıde jalǵyz ózi turatyn edi. Eki qyzy qalaǵa kúıeýge tıip ketken. Jalǵyz uly Shahannyń soǵysqa attanǵanyna týra tórt jyldan asqan. Hat-habar joq. Biraq Táten kempir «Ulym tiri, elge oralady» dep ár juma saıyn jeti shelpek taratatyn. Táten kempirdiń úıine kúıeýleri habarsyz ketken jesirler Kúmisqal, Shárban, Dánish, Aıjamal, Jámıla, sodan soń taǵy qasynda júrgen Sara ájeı kúnde jınalady. Áńgimeni Táten ájeı bastaıdy.
«Bul soǵys kóp uzamaı bitedi. Erleriń aman-saý oralady. Esbergen men Shaıyrqojany hat-habarsyz ketken uldary Qýanyshbek pen Shárip aman-saý oralady dep jubatyńyzdar. Qaıǵy jutpasyn, qazaqtyń «Aman erdiń aty shyǵady» degeni bar», dep Táten kempir tógilte sóılegende qasyndaǵylar uıyp tyńdap, siltideı tyna qalatyn-dy.
Táten kempir qala irgesindegi Mahambetov aýylynyń týmasy bolatyn. Kezinde Espenbet qajynyń ata-analary quda túsip, otaý qurǵyzǵan. Qajydan bir ul, eki qyz órbitti. Qajy sonaý 1934 jyly Mekkeden ekinshi ret oralyp, dúnıe salǵan-dy. Táten kempir uzaq jyl jesirlik taýqymetin tartty. Jalǵyz uly Shahan áskerge ketkenine tórt jyldan asqan. Hat-habar joq. Biraq Táten kempir «ulym tiri» dep jeti shelpek taratýdan jańylǵan emes. Jesir kelinshekterdi ortaǵa alyp, jigerlerin qaıraýyn da toqtatqan joq.
«Jasymańdar. Bul sábet nemisti jeńbeı qoımaıdy. Osyny uǵyńdar. Kózin ashqaly talaı soǵysty kórgen halyq. Kúni erteń nemisiń tize búgedi. Merekeleıtin kún jaqyn», dep sózdi nóserlete túsetin-di.
Táten kempirdiń aıtqany aıdaı keldi. Jeńis týy tigildi. Habarsyz ketken uly Shahan Qaıýpov 1946 jyly elge aman-saý oraldy.
Bir kúni Shahan aǵa soǵys kezinen áńgime qozǵady.
«Men áskerde tutqynǵa túsip, Berlınnen 18 shaqyrym jerdegi qańyltyr zaýytynda jumys istedim. Sodan bir túnde bes jigit zaýyttan qashyp, Polsha jerindegi óz soldattarymyzǵa qosyldyq. Jol-jónekeı kórgen qıyndyq uzaq áńgime. Aǵashtyń qabyǵyn, qurt-qumyrsqany qorek ettik. Talaı talyqsyp quladym. Osy sátte shelpek nannyń ısi murnyma kelip, boıyma qýat bergendeı boldy. Allanyń qudiretine tańyrqamasqa amal joq», deıdi Shahan aǵamyz.
Maıdanger Shahan Qaıýpovtyń anasy Táten Jıenqojaqyzy 1980 jyly dúnıe saldy. Al Shahan aǵa 76 jasynda baqıǵa attandy. Jeti shelpek taratqysh Táten kempir kóp qyzyq kórdi. Uly maıdannan oralyp, nemere-shóbere súıip, armany oryndaldy. Qazir Qoǵaly aýylynda Táten kempirdiń nemeresi (uzaq jyl mektepte dırektor bolǵan, aýyldaǵy ardagerler keńesiniń tóraǵasy) Slambek Qaıýpov turady. Ol kisi de ájesi Táten kempir jaıynda nebir qyzyqty áńgimeler aıtady.
Qaıran bizdiń aty ańyzǵa aınalǵan analar! Búgingi baqytty kúnge sizderdiń tileýlerińizben, Táten kempir sekildi ájelerimizdiń jeti shelpek taratqan nıetimen jettik.
Qaıyrbek MYRZAHMETULY,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
