Qazaq áıelderiniń shejiresi

Basylymnyń alǵashqy redaktory bolyp «Tilshi» gazetinde ysy­­lyp, áıel­derge arnalǵan «Teńdik», «Azat áıel» gazetteri men «Jetisý áıeli» jýrnalyn shy­ǵar­ǵan tájirıbeli jýrnalıst Sara Esova taǵaıyndaldy. Ol bul qyzmetti 1932 jylǵa deıin atqardy. 1925 jyly Orynbordaǵy Qazaq ólkelik partııa komıteti janyndaǵy áıelder bólimi «Teńdik» gazetin ashqan edi. Bar-joǵy 7 sany ǵana shyqty da, el astanasy Orynbordan Qyzylordaǵa aýysqan soń, osy gazettiń ornyn «Áıel teńdigi» jýrnaly basty.

Alǵashqy kezde jýrnal ju­mysyna Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatuly, Júsipbek Aımaýytov, t.b. Alash qaırat­ker­leri avtor retinde atsalys­ty. Sonymen qatar Názıpa Quljanova, Aqqaǵaz Dosjanova da jýrnalǵa maqala jazyp, áıel densaýlyǵy, bala tárbıesine qatysty mazmundy maqalalaryn jarııa­lady. Jýrnaldan máde­nıet, ádebıet taqyryby da shet qalǵan joq. 1926 jylǵy №12-13 sanyna aqyn Isa Baızaqovtyń:

Aldyrsyn áıelder de elde jatqan,

Neshe jyl nadandyqtyń zaryn tartqan.

Jazylyńdar, bul jýrnal senderdiki,

Teńdikteriń sarǵaıyp zorǵa tapqan,

– dep jyr-shashýy jarııalandy.

Ol kezde jýrnal shyǵarý ońaı jumys emes edi. Sara Esova bir suhbatynda: «...Bárin joqtan bar etip, qoldan jasadyq. Qazaqta talantty qyzdar az bolǵan joq. Biraq solardyń sýyrylyp shyǵa qoıýy ekitalaı edi. Tap sol jyldary erte kóz jumǵan qazaqtyń dúldúl aqyn qyzy Sholpan Imanbaevanyń óleńderin jınap, jaryqqa shyǵarǵanym áli esimde. Qazirgi úlken aqynymyz Márııam Hákimjanovany jýrnal redaksııasyna qyzmetke shaqyryp, halyqqa tanylýyna, talantynyń ashylýyna tikeleı yqpal jasadyq. Sondaǵy meniń aqyl-keńesshilerim, súıenishterim – Alma Orazbaeva, Naǵıma Ary­qo­va, Názıpa Quljanova syndy oqyǵany, toqyǵany kóp ıntel­lıgent áıelder boldy», dedi («Alǵashqy qarlyǵashtar», Almaty, «Qazaqstan», 1993 jyl). Osyn­daı qoldaýshylarynyń arqa­synda Sara «Áıel teńdigin» qyz-kelinshekter qyzyǵa oqıtyn maz­mundy basylymǵa aınaldyrdy.

Sonymen qatar jýrnal betinde qalyńmal, ámeńgerlik, t.b. ózekti máseleler kóterilip, qazaq áıelderiniń qoǵamdyq ómirge aralasýy jıi jazyldy. Máselen, Alma Tursynbaıqyzy 1928 jylǵy №3 sanda jarııalanǵan maqalasynda: «...Osy kúni ólkelik áıelder kýrsynda oqyp júrmin. О́zim kúńdik kórgen, ezilgen áıeldiń ortasynan bilim izdep shyqqandyqtan, endigi alǵan bilimimdi buqara áıelder ortasyna tartpaqpyn», dep jazsa, taǵy bir nómirde Múbına Tanashevany oqyrmanǵa tanystyryp: «1928 jyldyń oktábirinen berli RSPSR-dyń Joǵarǵy sotynyń qazaq bóliminde alqa múshesi bolyp qyzmet etedi. Múbına joldas 28 jyldan berli partııa múshesi»,  dep jazdy.

Saradan keıin jýrnaldy eki jyldaı Nurjamal Sanalıeva shyǵardy. Al 1934 jyldan bas­tap gazettiń basshylyǵyna ózi aıtqan súıenishteriniń biri Naǵıma Aryqova keldi. Ol jýrnaldy 1937 jyldyń sońyna deıin basqaryp, basylymnyń taralymyn 5 myńnan 30 myńǵa deıin jetkizdi. Naǵıma redaktor bolǵan tusta, 1935 jyly jýrnal ataýy «Stalın joly» bolyp ózgerip, basylymnyń baǵyty kolhozshy-jumysshy áıelder taqyrybyna qaraı oıysty. Partııa nasıhatynan bólek jýrnalda zań, densaýlyq, ádebıet, óner, bilim taqyryptary da jıi jazyldy. Basylymǵa Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maılın, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov sekildi qalamgerler jıi jazyp, atsalysyp turdy. Atap aıtsaq, Ǵabıttiń «Jaılaý jolynda», Beıimbettiń «Kúlegesh jeńgeı», Ilııastyń «Baqytty Jamal», Sábıttiń «Dostar» sekildi jańa týyndylary jýrnaldyń bir­­neshe sanyna jalǵasyp jarııa­lan­dy.

«Stalın jolynyń» 1936 jylǵy №2 sanyna jýrnaldyń 10 jasqa tolýyna oraı Ilııas Jansúgirovtiń:

Azat qazaq áıeli,

Qutty bolsyn jornalyń.

Jornalyńa jyr jazyp,

Sizge sálem joldadym, dep keletin óleńi jarııalansa, osy nómirde Sáken Seıfýllınniń «Jubatý» degen maqalasy basyldy. Sáken osy maqalasy arqyly qazaq qyzdaryn: «...Jylama, tyı kózińniń jasyn! О́ter qaıǵyly qara tún! Mine, raýandaǵan tań belgisi! Ashylar baqytyń. Zulmat qara túndi qýyp, jarqyrap tań atar!» dep jubatty.

Jýrnal qazaqtyń talantty, talapty qyzdaryn qoldaýdan da kende qalmady. 1936 jyly KSRO-nyń Halyq ártisi ataǵyn alýyna oraı jýrnaldyń №4 sanynyń muqabasyna ataqty ánshi Kúlásh Baıseıitovanyń sýreti basyldy. Sondaı-aq jýrnalda ánshi ja­ıynda «Kúlásh – qazaq teatrynyń kórki» degen maqala jarııalandy. Sondaı-aq osy nómirde Jaqan Syzdyqovtyń Kúláshqa arnalǵan «Tań bulbuly» degen óleńi basyldy. Sol sekildi Shara Jıenqulova «Qurmet belgisi» ordenin alǵan kezde №5 sanǵa bıshi qyzǵa arnalǵan «Bizdiń Shara» degen óleń jarııalandy. Al jýrnaldyń №6 sanynyń muqabasyna qazaq ınjeneri Mádına Begalıevanyń sýretin basyp, oqyrmanǵa tanys­tyrdy.

1938–1941 jyldary basylym tizginin aqyn qyz Márııam Bektembekova qolyna aldy. Bul kezde de óndiris, mádenıet, t.b. salalarda nátıjeli qyzmet etip júrgen qazaq áıelderi jıi nasıhattaldy. Jýrnaldyń 1938 jyly 8 naýryz merekesine arnalǵan №3 sanynyń muqabasyna kúıshi Dına Nurpeıisovanyń sýreti basyldy. Sonymen qatar osy sanda daryndy dombyrashy jaıynda jazylǵan «Qaıta týǵan Dına» degen kólemdi maqala jarııalandy. Al odan keıingi №4 sannyń muqabasyna jyr alyby Jambyldyń sýreti basylyp, Dına, Kúlásh bastaǵan qazaqtyń ónerpaz áıelderiniń «Ardaqty Jambylǵa» degen aq tilegi jaryq kórdi. Al 1941 jylǵy №2 sanda Ahmet Jubanovtyń ánshi Maıra Ýálıqyzy týraly «Maıra» degen maqalasy shyqty. Jýrnaldyń taǵy bir sanyna Ahmettiń Kúlásh Baıseıitova týra­ly jazǵan «Kúlásh» maqalasy jarııalandy.

1941–1949 jyldary soǵys jaǵdaıyna baılanysty jýrnal shyǵýyn ýaqytsha toqtatty. Al 1950 jyldan bastap «Stalın joly» oqyrmanymen qaıta qaýysh­ty. 1950–1988 jyldary jýr­nal redaktory qyzmetin Hasıba Seıitqazıeva, Átına Jáketova, Márııa Qaraqýnaqova atqardy. 1956 jylǵy qańtar aıynda jýrnal ataýy «Qazaqstan áıelderi» bolyp ózgerdi.

Jýrnalda ár jyldary ja­ýap­ty hatshy bolyp Márııam Hákim­ja­nova, Lázıza Serǵazına da eń­bek etti. Jýrnaldyń 1950 jylǵy №1 sanynda Márııamnyń ánshi Roza Baǵlanova týraly «Bizdiń Roza» maqalasy, №4 sanynda Sholpan Imanbaevanyń 45 jyldyǵyna arnalǵan «Sholpan aqyn», 1951 jylǵy №1-2 sandaryna Mánshúk Mámetova týraly «Batyr dańqy óshpeıdi», t.b. maqalalary jarııa­lady. Sonymen qatar basylymǵa Muhtar Áýezovtiń «Aqyn aǵa» jáne Ábdijámil Nurpeıisovtiń «Kýrlıandııa» romandarynan úzindi, Berdibek Soqpaqbaevtyń «Balany aldaýǵa bolmaıdy», Hamıt Erǵalıevtiń «Bizdiń úı­diń adamdary» áńgimeleri, Qalıjan Bekhojınniń «Márııam Jagorqyzy» poemasy, t.b. shy­ǵar­­malar basyldy. Seıitjan Omarovtyń Hıýaz Dospanova týra­ly «О́mir ósirgen qyz» ocherki 1950 jylǵy №10 sanyna shyq­ty. Jýrnalda sonymen qatar Hıýaz­dyń ózi jazǵan maqalalar da jarııa­lanyp turdy.

«Áıel teńdigi» jýrnalynyń qazaq baspasózi tarıhyndaǵy orny bólek. Sebebi basylym qyz-kelin­shek­terdiń áleýmettik sanasyn oıatyp, oqý-bilimge shaqyryp, áıel­derdiń qoǵamdaǵy rólin ózger­týge atsalysty. Sondyqtan júzjyl­­­dyq tarıhy bar basylymdy, onyń shy­ǵarýshylary men avtorlaryn, sondaı-aq olardyń qalamynan týǵan qundy jazbalardy keleshekte zerttep-zerdeleı túsý qajet.