Infografıkany jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Elimizde bul baǵytta júıeli saıasat júrgizilip, ekologııalyq ahýaldy nyǵaıtý damýdyń negizgi basymdyǵy retinde qarastyrylyp otyr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıyl Astanada ótken óńirlik ekologııalyq sammıtte bul salanyń túıtkili tek klımat máselesimen ǵana shektelmeıtinin atap ótti.
Birikken Ulttar Uıymymen birlese uıymdastyrylǵan forýmda: «Qazirgi ekologııa tek klımat máselesimen shektelmeıdi. Bul – adamzat tirshiliginiń túp negizi. Iаǵnı áńgime taza aýa men sapaly sýǵa, búlinbegen topyraq pen senimdi azyq-túlik júıesine, qoǵamnyń turaqtylyǵyna, urpaqtyń keleshegine qatysty bolyp otyr. Jalpy, aqyl-oıdyń tunyqtyǵy, qoǵamdaǵy úılesim men adamı baqyt ta osyǵan saıady. Al ekologııa degenimiz – jer betindegi tirshilikke jaýapkershilikpen qaraıtyn sanaly ómir salty. Elderimiz tutas ekojúıede ómir súredi. О́zen-kólder de, tabıǵı landshaftar da, klımattyq qaýip-qaterler de barshamyzǵa ortaq. Eń bastysy, jaýapkershilikti teńdeı bólisemiz. Ortalyq Azııa men kórshiles aımaqtar uqsas ekologııalyq syn-qaterlerge tap bolyp otyr. Atap aıtqanda: sý tapshylyǵy men sý resýrstaryn tıimsiz basqarý, shóleıttený, muzdyqtardyń erýi, aýanyń lastanýy, bıoalýantúrliliktiń joıylý qaýpi. Qazaqstan ekologııalyq jaýapkershilik máselesine zańnamalyq deńgeıde aıryqsha mán beredi. Jańa Konstıtýsııamyzda qorshaǵan ortany qorǵaý memlekettik saıasat pen azamattyq jaýapkershiliktiń negizgi qaǵıdattarynyń biri retinde aıqyndaldy», dedi.
Ata zańnyń 31-babynda «Memleket adamnyń ómiri men densaýlyǵyna qolaıly aınaladaǵy ortany qorǵaýdy maqsat etip qoıady» dep jazylǵan. Qorshaǵan ortany qorǵaýdy árkim ózinen bastaǵany jón. Bul turǵyda elimiz ekologııalyq taza energııa óndirisin nyǵaıtýdy jiti qolǵa aldy. Bıoalýantúrlilikti búldirýge emes, kerisinshe, qorǵap, tabıǵı qalpynda saqtaýǵa basa mán berilip jatyr. Igerýsiz qalyp, tozýǵa aınalǵan jerdi tyńaıtyp, qalpyna keltirý, sý resýrstaryn basqarý júıesine reforma júrgizý, tirshilik nárin únemdeý saıasatyna kóshý kózdelgen. Qorshaǵan ortany qorǵaý máselesinde óńirlik yntymaqtastyqty nyǵaıtý da maqsat etilgen. Memleket basshysy atap kórsetkendeı, búginde elektr qýatynyń 7 paıyzdan astamy jańartylatyn energııa kózderinen alynsa, 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkish 15 paıyzdan aspaq. Qazba baılyqqa baı elderdiń biri retinde, onyń ishinde munaı men gaz qory mol memleket retinde kómirtegisiz energetıkany óristetýdi qoldaımyz. Bul da – qorshaǵan ortany qorǵaýdyń bir tetigi. Jylý elektr stansalaryn «taza kómir» tehnologııasyna kóshirýdegi maqsat ta aıqyn – energetıkalyq iri nysandardan qorshaǵan ortaǵa taraıtyn zııandy zattardy azaıtý.
Prezıdent tabıǵatty qorǵaý, ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý jáne «jasyl» damý modeline kóshý máselesine erekshe mán berip keledi. Prezıdent tapsyrmalaryn iske asyrý aıasynda Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi birqatar mańyzdy jobany júzege asyryp jatyr. Málimetterge súıensek, byltyr elimizdegi eń aýqymdy ekologııalyq bastamalardyń biri – eldi mekenderge 15 mln aǵash egý jospary tolyq oryndalǵan. 2021–2025 jyldary respýblıka kóleminde 18,1 mln-nan astam aǵash egildi. Bul kógaldandyrý sharasy ǵana emes, óndiris nysandary shoǵyrlanǵan qalalardaǵy ekologııalyq ahýaldy jaqsartyp, aýa sapasyn arttyrýǵa jáne halyqtyń qolaıly ómir súrýine múmkindik berdi. 2020 jylǵy Joldaýynda Memleket basshysy aldaǵy 5 jyl ishinde orman alqaptarynda 2 mlrd, eldi mekenderde 15 mln túp aǵash otyrǵyzýdy tapsyrǵan edi. Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes 2022 jyly 61,7 myń gektar aýmaqqa aǵash otyrǵyzý josparlansa, is júzinde 66 myń gektar aýmaqqa kóshet egildi. Osylaısha, jyl saıyn jospar mejeden artyq oryndalyp, kógaldandyrý isine erekshe mán berilip keledi.
Qashanda «jumyla kótergen júk jeńil». Keıingi jyldary jalpyulttyq úrdiske aınalǵan «Taza Qazaqstan» ekologııalyq aksııasy qorshaǵan ortany qorǵaýda qýatty bastamaǵa aınaldy. Máselen, byltyr aksııaǵa 6,4 mln-nan astam azamat qatysyp, 2,8 mln-ǵa jýyq aǵash kósheti otyrǵyzyldy. 795,8 myń tonna qoqys jınalyp, myń gektardan astam aýmaq tazartyldy. Bul – eldegi ekologııalyq mádenıettiń jańa deńgeıge kóterilip kele jatqanynyń aıqyn kórinisi. Aldaǵy kezeńde mınıstrlik aldynda budan da aýqymdy mindet tur. 2026 jyly 2 mlrd aǵash otyrǵyzý baǵdarlamasyn jalǵastyrý, orman tuqymbaqtaryn keńeıtý, orman órtterin erte anyqtaý júıesin damytý jáne ekologııalyq sıfrlandyrýdy kúsheıtý josparlanyp otyr.
Byltyr ekologııalyq zańnamany jetildirý baǵytynda da mańyzdy sharalar iske asyryldy. Atap aıtqanda, orman sharýashylyǵy, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar jáne ekologııalyq qaýipsizdik máselelerine qatysty jańa zań qabyldandy. Bul qujat orman kómirtegi ofsetterin damytýǵa, orman órtteri kezindegi vedomstvoaralyq ózara is-qımyldy kúsheıtýge jáne týrızm nysandaryna ınfraqurylym tartý máselelerin júıeleýge múmkindik beredi. Ekologııalyq kodekske engizilgen ózgerister qorshaǵan ortany qorǵaý sharalaryn qarjylandyrýdyń jańa tetikterin qalyptastyrdy. Endi tabıǵatty qorǵaý is-sharalary emıssııa tólemderimen qatar, ekologııalyq talaptardy buzǵandardan óndiriletin aıyppuldar men keltirilgen zalaldy óteý qarajattary esebinen de júrgiziledi.
Qaldyqtardy qaıta óńdeý jáne kádege jaratý maqsatynda 2025–2035 jyldarǵa arnalǵan jańa tujyrymdama bekitildi. Nátıjesinde qaldyqtardy qaıta óńdeý kólemin arttyrý, ekologııalyq qaýipsiz tehnologııalardy engizý jáne zamanaýı ınfraqurylymdy damytý kózdelip otyr. Aldaǵy ýaqytta Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda qaldyqtardy energetıkalyq kádege jaratý zaýyttarynyń qurylysy bastalady. Jalpy, ınvestısııa kólemi 293,3 mlrd teńgeni quraıtyn úsh kelisimge qol qoıyldy. Bolashaqta bul kásiporyndar Eýropalyq ónerkásiptik emıssııalar standarttaryna sáıkes jumys isteıdi.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń qaldyqtardy basqarý jónindegi jańa tujyrymdamasy osy saladaǵy kóptegen máseleni júıeli túrde sheshýge baǵyttalǵan. Qaldyqtardy esepke alýdyń naqty bolmaýy, biryńǵaı normatıvtik-quqyqtyq bazanyń joqtyǵy, qatty turmystyq qaldyqtardy óńdeý deńgeıiniń tómendigi (25–26 paıyz), taǵam jáne qurylys qaldyqtaryn óńdeý ınfraqurylymynyń jetkiliksizdigi qaıta óńdeýdi ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz etip keldi. Tujyrymdama negizinde radıoaktıvti qaldyqtardan basqa barlyq qaldyqty tolyq óńdeý, ónerkásiptik qaldyqtardy qaıtalama aınalymǵa tartýdy 10 paıyzǵa arttyrý kózdelgen. Sondaı-aq kommýnaldyq qaldyqtardy polıgondarǵa jóneltý kólemin keminde 10 paıyzǵa azaıtý josparlanyp otyr.
Memleket basshysynyń ekologııalyq ahýaldy jaqsartý jónindegi tapsyrmalary aıasynda ázirlengen qujattyń negizgi mıssııasy – qorshaǵan ortany qorǵaý. Qýanarlyǵy, ónerkásiptik kásiporyndardyń qorshaǵan ortaǵa áserin azaıtý baǵytynda naqty nátıjeler bar. Iri kásiporyndardaǵy zııandy shyǵaryndylar kólemi 148 myń tonnaǵa, ıaǵnı 6 paıyzǵa tómendedi. Sonymen qatar 91 iri kásiporynnyń 78-i avtomattandyrylǵan ekologııalyq monıtorıng júıesin engizdi. Bul emıssııalardy naqty ýaqyt rejiminde baqylaýǵa múmkindik beredi.
Sıfrlandyrý baǵytynda da mańyzdy jumys atqaryldy. Qorshaǵan orta men tabıǵı resýrstardyń ulttyq derekter bazasy platformasy ázirlendi. «Tabigat.gov.kz» ınteraktıvti kartasy iske qosylyp, orman kesý, stıhııalyq qoqys oryndary men tabıǵı resýrstardy paıdalaný úderisterin ǵaryshtyq monıtorıng arqyly baqylaý múmkindigi engizildi. Sondaı-aq sý tasqynyn boljaýǵa arnalǵan «Tasqyn» aqparattyq júıesi jetildirilip, ekologııalyq máseleler boıynsha turǵyndarmen jedel baılanys ornatýǵa múmkindik beretin «TazaQazBot» Telegram-chat-boty keńinen qoldanylyp keledi.
Orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý baǵytynda da birqatar mańyzdy sharalar qabyldandy. Jambyl oblysynda jalpy aýmaǵy 74,8 myń gektardy quraıtyn «Merke» memlekettik óńirlik tabıǵı parki quryldy. Elimizge taǵy 7 bas Prjevalskıı jylqysy ákelinip, tabıǵı ortaǵa 66 bas qulan qaıta jiberildi. Sonymen qatar «Aral ormany» rezervatyn qurý, «Jasyl beldeý» mekemesin qalyptastyrý, qazaqy ıt tuqymdarynyń ulttyq ortalyǵyn ashý, jolbarysty tarıhı mekenine qaıta jersindirý jobalary júzege asyrylyp jatyr. Prjevalskıı jylqylaryn qaıta jersindirý baǵdarlamasy jalǵasyp, elimizge taǵy 8 bas ákelý josparlanǵan. Reseı Federasııasymen birlesken jospar aıasynda 4 jolbarys jetkizildi.
Byltyrdan bastap Kaspıı teńiziniń ekojúıesin zertteý jáne qorǵaý baǵytynda Qazaq Kaspıı teńizi ǵylymı zertteý ınstıtýty jumysyn bastady. Sonymen qatar elimiz Jasyl klımattyq qordyń akkredıtasııasynan ótip, halyqaralyq «jasyl» qarjylandyrý múmkindigine jol ashty.
Tilsiz jaý órtten saqtaný sharalary da kúsheıtilip keledi. Mınıstrliktiń málimetinshe, orman jáne tabıǵatty qorǵaý mekemelerine 355 birlik arnaıy tehnıka satyp alyndy. Budan bólek, kádege jaratý alymdary esebinen qosymsha 35 mlrd teńge bólinip, 1052 birlik órt sóndirý tehnıkasymen tolyqtyrý kózdelip otyr. Búginde 66 órt sóndirý avtokóligi, 162 shaǵyn orman órt sóndirý kesheni, 71 traktor jetkizildi. Qalǵan tehnıkalar jyl sońyna deıin alynbaq.
Tabıǵatty qorǵaý, halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartý jáne ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý – qashanda mańyzdy mindet.
