Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-de ótken jıynda ǵylymdy óndiriske jaqyndatý, ınnovasııany ekonomıkanyń naqty sektoryna engizý, tıimdi ǵylymı orta qalyptastyrý strategııalyq mindet ekenin aıtqan edi. Osy baǵyttaǵy jumystyń nátıjesi búginde naqty kórsetkishterden baıqala bastady. Keıingi jyldary ǵylymdy qarjylandyrý kólemi aıtarlyqtaı ósti. Eger 2023 jyly ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumysqa jumsalǵan ishki shyǵyn kólemi 121,5 mlrd teńgeni quraǵan bolsa, 2025 jyly bul kórsetkish 260 mlrd teńgege jetken. Eki jyldyń ishinde qarjynyń eki esege jýyq artýy memlekettiń ǵylymdy naqty resýrs arqyly qoldaýǵa kóshkenin ańǵartady. Sondyqtan keıingi jyldary memleket ǵylym ınfraqurylymymen qatar ǵylymı kadr daıarlaý máselesine de basymdyq berip keledi.
«Ǵylymı kadrlardy daıarlaýǵa jyl saıyn joǵary oqý ornynan keıingi bilim alý múmkindikteri keńeıtilip otyr. 2025–2026 oqý jylyna doktoranttardy daıarlaýǵa 2 919 bilim berý granty bólindi. Indýstrııalyq PhD tetigi boıynsha ekonomıkanyń basym baǵyttarynda maman daıarlaýǵa qosymsha 110 grant kózdelgen», delingen Úkimet habarlamasynda.
Bul kórsetkish statıstıkadan bólek, eldiń ǵylymı áleýetine salynǵan uzaqmerzimdi ınvestısııa. Sebebi búgingi doktorant – erteńgi professor, jańa tehnologııa avtory nemese kúrdeli óndiristik máseleni sheshetin zertteýshi. Ásirese ındýstrııalyq PhD baǵdarlamasynyń mańyzy erekshe. О́ıtkeni ǵylymdy óndiristiń naqty suranysymen baılanystyrý búginde álemdik úrdiske aınaldy. Ýnıversıtet zerthanasynda týǵan ıdeıa erteń zaýyttaǵy tehnologııalyq máseleni sheshýge qyzmet etýge tıis.
Qazirgi jahandyq jantalas dáýirinde ǵylym shekaramen shektelmeıdi. Úzdik tájirıbe, jańa ádis, zamanaýı zertteý mádenıeti halyqaralyq baılanys arqyly qalyptasady. Sondyqtan ǵylymı kadrlardy daıarlaýda syrtqy tájirıbege súıený mańyzdy faktorǵa aınalyp otyr.Úkimet deregine súıensek, halyqaralyq yntymaqtastyq pen ǵalymdardyń biliktiligin arttyrýǵa erekshe kóńil bólinip jatyr. 2021 jyldan beri álemniń jetekshi ýnıversıtetteri men ǵylymı ortalyqtarynda oqý men taǵylymdamadan ótýge múmkindik beretin «250 ǵylymı taǵylymdama» baǵdarlamasy júzege asyp keledi. 2021–2025 jyldar aralyǵynda sheteldik ǵylymı taǵylymdamalarǵa 1 543 otandyq ǵalym jiberildi. Al baǵdarlamaǵa qatysýshylardyń 62%-dan astamyn jas zertteýshiler quraıdy.
Bul jerde nazar aýdaratyn mańyzdy jaıt – jas ǵalymdardyń úlesi. Ǵylymdaǵy býyn almasýy kez kelgen memlekette kúrdeli másele sanalady. Al jas zertteýshilerdiń halyqaralyq tájirıbege qol jetkizýi eldegi ǵylymı mektepterdiń jańarýyna, jańa zertteý mádenıetiniń qalyptasýyna jol ashady. Garvard, Massachýsets nemese Eýropanyń iri ǵylymı ortalyqtarynda tájirıbe jınaǵan maman tek bilim alyp qaıtpaıdy, ol jańa oılaý júıesin, zertteý ádebin, akademııalyq mádenıetti de birge ala keledi.
Osy rette halyqaralyq tájirıbeniń naqty paıdasyn shetelde bilim alǵan mamandar da rastaıdy. «Bolashaq» baǵdarlamasymen Ulybrıtanııadaǵy Brıstol ýnıversıteti doktorantýrasynyń túlegi, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Baqyt Altynbasovtyń aıtýynsha, álemdik ǵylymı ortanyń basty ereksheligi – zertteýshige jasalatyn múmkindik pen ashyq akademııalyq orta. «Brıstol ýnıversıtetinde doktoranttar álemdik ǵylymı jumystar bazalary men kitaphanalaryn tegin qoldana alady. Mysaly, men doktorlyq jumysymdy júrgizý barysynda álemniń kez kelgen kitaphanasynan onlaın materıal alyp, erkin jumys júrgizdim. Jalpy alǵanda, álemdik ýnıversıtetterden úırenetinimiz áli de kóp ári shetelde ǵylymı kadrlardy daıarlaý saıasaty óte mańyzdy dep oılaımyn», deıdi ǵalym.
Shynynda da, halyqaralyq taǵylymdamanyń qundylyǵy tek jańa bilim ıgerýmen shektelmeıdi. Ol zertteý mádenıetin, akademııalyq jaýapkershilikti, ǵylymdy uıymdastyrýdyń jańa modelin kórýge múmkindik beredi. Mundaı tájirıbe keıin eldegi ǵylymı ortanyń sapasyn arttyrýǵa qyzmet etýge tıis. Degenmen grant sanyn kóbeıtý men taǵylymdama uıymdastyrý máseleni tolyq sheshpeıtini anyq. Ǵalym elge oralǵannan keıin onyń áleýetin tıimdi paıdalaný, zertteý nátıjesin ekonomıkamen baılanystyrý, ǵylymı jańalyqtyń óndiriske enýine jaǵdaı jasaý – odan da mańyzdy mindet. Áıtpese shetelde bilim alǵan ǵalymnyń tájirıbesi qaǵaz júzindegi eseppen ǵana shektelýi múmkin.
