Talaıdy tánti etken túrik eli

Jýyrda túriktiń «TýrMeda» medısınalyq agenttigi bir top qazaqstandyq jýrnalısterdi Anadoly jerine, Ystambul shaharyna alyp bardy. Maqsaty – búgingi damyǵan túrik medısınasynyń jetistikterimen tanystyrý, túriktiń shıpager ǵalymdarynyń keseldi joıý ádis-tásilderin qazaq dalasyna jetkizý. Sapar basy Almaty áýejaıynan kóterilgen «Pegas» áýe kompanııasynyń ushaǵy ara­ǵa bes saǵat salyp Anadoly jeri­ne baryp qondy. Sapardy uıym­dastyrǵan «TýrMeda» agent­tiginiń Túrkııadaǵy ókili, tú­rik­ jigiti qazaqstandyq topty jar­qyn júzben qarsy alyp tu­ryp «Qosh keldińizder! Sizder Qazaqstannyń, Almatynyń qaryn ózderińizben birge Anadoly jerine alyp keldińizder!» degen jyly ázilmen avtobýsqa bastady. Rasynda da, dalaǵa shyqsaq Ystambul aspany munartyp, badanadaı-badanadaı aqsha qar endi ǵana baıaýlap jaýa bastapty. Ystambul – musylman dúnıe­sindegi tarıhı eń kóne qurylystar, ǵımarattar men mádenıetti saqtap qalǵan óte ásem qala ekeni ámbege aıan. Bir kezderi «Islam qaqpasy», «Baqyt qalasy» degen kórkem ataýlarǵa ıe bolyp, kúlli Ortalyq Azııadan qasıetti Mekkege sapar shekken qajylar osy Ystambulǵa taban tıgizip, aptapty meken – Arab jerine Alashtyń uly ekendikterine kóńilin birlep sapar shegetin bolǵan. Tehnıkasy damyǵan qazirgi kezde de solaı. Qazaqstannan qajylyq saparǵa bettegen ushaq Ystambul arqyly Jıddaǵa, Mekkege bet túzep jatady. Sonaý HV-HVIII ǵasyrda, Qazaq handyǵy tusynda tikeleı tyǵyz qarym-qatynasta bolyp, taǵdyrdyń táleıimen arada habar úzilip, baılanys toqyrap qalsa da, bir Allanyń marhabatymen baýyrlas eki eldiń qushaqtary qaıta aıqasyp, qaýyshyp jatqan jaıy bar. «Ystambulda qar jaýsa kólik qatynasy qıyndap ketedi» degen jolbasshynyń úni manadan beri terezeden tysqa kóz salyp, qalyń oıda otyrǵan meni selt etkizdi. Baıqasam, tórt qatar bop sap túzegen nópir kóliktiń qalyń ortasynda tur ekenbiz. Bir jaqsysy, túrikter bir-birine jol berip, ózara iltıpatpen baıaý da bolsa alǵa mysyqtabandap jyljı beredi eken. Mánisin surasaq, «Ystambulda jeke kóligińmen júrdiń be, eldiń kórgen mehnatyna ortaqsyń. Sharýań tyǵyz ba, onda avtobýsqa min, jolyń ashyq!» degen jaýap aldyq.  «Almatyda boldym, sizderde de kólik keptelegi bar. Biraq sizderdiń mashınalaryńyz shydamsyz, kóp bebildeı beredi», deıdi túrik týysqan áńgimesiniń aıaǵyn ázilge oıystyryp. Osyndaı jarasymdy qaljyńmen 5 juldyzdy «Redıson» qonaq úıine de kelip jettik. Áriptestermen áńgime Qonaq úıde bizdi «TýrMedanyń» quryltaıshysy Mustafa Tadjar myrza men onyń Qazaqstandaǵy ókili ári Ortalyq Azııa boıynsha úılestirýshisi Sábıt Seıdýalıev baýyrymyz qarsy aldy. Qonaqasynda Mustafa myrza sapardyń maqsatyn tanystyra kelip, taǵy da bizdiń kelýimiz ben Ystambulda jaýǵan qardy baılanystyryp, «Sizderdiń qadamdaryńyz qutty eken, kópten beri jaýmaǵan qar qosa keldi» dedi, biz de óz kezegimizde «Al siz bile­siz be, bizdiń Prezıdentimiz barǵanda 40 jyl tamshy tambaı turǵan Mekkede jańbyr jaýǵan!» deımiz. «Árıne, ol Allanyń belgisi! Sizderdiń Prezıdentterińiz túbi bir túrik halqynyń baǵyna buıyrtqan adam!» deıdi Mustafa beı. Osy jerde Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy ekonomıkalyq-saıası baılanystar, eki eldiń ishki-syrtqy qatynasyna ózara jedel ún qatysyp, ǵalamdyq kóshte qatar kele jatqandyǵy oıǵa oralady. Táýelsiz Qazaq eline tuńǵysh tabany tıgen túrik Prezıdenti Súleımen Demıreldiń 1992 jyldyń kókteminde jasaǵan alǵashqy sapary, Atatúrik arman etip aýzynan tastamaı ketken qasıetti Túrkistandaǵy kıeli kesenelerdi qalpyna keltirý jumystary, Islam-Túrik mádenıeti men biliminiń káýsar bulaǵynyń kózin ashýdy elimizdiń ońtústigindegi Abyzdar mekeninen bastaýy, odan beridegi eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq sala­daǵy yntymaqtastyqtyń oń yq­paly men nátıjeleri, ótken jyl­dyń tamyz aıynda ǵana Túrik taǵyna otyrǵan Prezıdent Rejep Taıyp Erdoǵan saılaýda jeńip shyqqanynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń telefon arqyly quttyqtap, artynsha resmı ınaýgýrasııasyna arnaıy baryp qatysýy, turaqty túrde ótetin Túrkitildes memleket­ter yntymaqtastyǵynyń sammıtterinde Memleket basshy­synyń barsha túbi bir túrik jurtyn Túrkııamen bir bolýǵa shaqyryp, ózara baýyrlastyqty úndeıtini, osynyń bári sanamyzdan jáne bir qylań beredi. Dertke shıpa, janǵa daýa «MedıkalPark» Jyl on eki aı álemniń ár túkpirinen aǵylyp kelip jatatyn týrısteri úzilmeıtin túrik eli medısınasyn myqtap jolǵa qoıǵan. Kóne ǵımarattar men áıgili Osman ımperııasynyń mádenıetin, baǵzy qolóneri men jádigerlerin pash etetin týrıstik saıahaty óz aldyna, búginde Túrkııa medısınalyq týrızmniń de áleýetin arttyryp otyr. Tipti, «dertke – daýa, emge – shıpa tabylady» dep eseptelip kelgen Izraıl medısınasynyń ózi búgingi túrik dárigerlerimen shendese almaıtyn jaǵdaıǵa jetken. Oǵan biz osy saparymyzda kóz jetkizdik. Qazaqstannan baryp, aptalap jatyp túrik dárigerleriniń kúrdeli ota jasaý tálimine qatys­qan otandyq mamandar búgingi tú­rik medısınasynyń qııanǵa shyr­qap, joǵary dárejege kóte­ri­lip ketkendigine qaıran qalýda. Ońa­shalap alyp, syr tartyp suraımyz jerlesterimizden. «Shynymen túrik medısınasy ilgerilegen be?» dep. Olar buǵan deıin shetelderdiń aldyńǵy qatarly medısına ǵa­lym­­darymen kezdeskenin, aıtý­ly halyqaralyq jıyndarda, tájirıbelerde kóp bolatyndyǵyn alǵa tartyp, túrikterdiń asa kúrdeli otalarǵa batyl túrde táýekel etip otyrǵanyn jáne adam sengisiz shynaıy jetistikterge ıe bolǵandyǵyn, túrik dárigerlerindeı medısına ǵylymyn jetik meńgerip, bul salanyń qupııasyn tereńdete túsken ǵalymdardyń osynsha kóp legin kórgenderine tań. Bizdiń Anadoly jerine jasaǵan saparymyzdy uıymdastyrǵan «Týr­Meda» agenttigi Túrkııadaǵy eń iri «MedıkalPark» klınıka­lar jelisimen tikeleı jumys isteıtin ujym. Agenttiktiń qyzmeti – Orta­lyq Azııa men Qazaqstannan dertine daýa izdegen emdelýshilerdi Túrkııadaǵy asa sapaly em orta­ly­ǵyna jetkizý, syrqatqa jáne onyń týystaryna meılinshe jaıly jaǵdaı týdyryp, dertti jandardyń aıaqtan turyp ketkenine deıin qaltqysyz qolǵabys berý. «MedıkalPark» álemde mıkrohırýrgııa salasynda eleýli je­tis­tikke jetken klınıkalyq jeli­ler ortalyǵy. Munda jyly­na 120 myńǵa tarta úlkendi-kishili ota­lar jasalyp, úmitin úzgen naý­qas­tardyń aıaqqa turǵan kezderi az emes. Onkologııa, transplantasııa salasynda túrik medısınasy kósh basynda. Adam mıyndaǵy isikti pyshaqtyń kómeginsiz sylyp tastaıtyn «Gamma naıf» dep atalatyn asa qymbat medısınalyq qurylǵyny da osy «MedıkalParkten» kezdestire alasyz. Mundaı qurylǵy álemde sanaýly elderde ǵana bar jáne onymen jumys jasaıtyn bilikti maman-dáriger de saýsaqpen sanarlyq. Klınıkanyń adamnyń jilik maıyn aýystyrýmen aınalysatyn bóliminde balalar gematology, professor Týnch Fıshgın myrza álemde qazir leıkoz aýrýynyń beleń alyp ketkendigin, munda dúnıeniń ár túkpirinen syrqat balalardyń keletinin, onyń ishinde Eýropadan, Ortalyq Azııa elderi, Iran, Pákistan memleketterinen de kóptep jasóspirimderdiń túsetin­digin aıtty. «Qazaqstan baýyrlas el bolǵandyqtan qazaq sábıleri bizdi jatyrqamaıdy, tilimiz de, minez-qulqymyz da uqsas, tez til tabysyp ketemiz. Ol em alýshy balalarǵa da jaqsy», deıdi professor Týnch beı. Dálizdegi álem balalarynyń salǵan sýretteri ilingen taqtadan sáýkele kıgen qazaq qyzynyń beınesin baıqap qaldyq. Iá, kózimiz aldamapty. Emdelýshi sábılerdiń óz qoldarymen salynyp, túrli taqyrypty beıneleıtin sýret taqtasyndaǵy «Sáýkeleli arý» sıpattalǵan aq paraqtyń sheti­ne bala qolymen «Rıza Beıbit­han. Qazaqstan» dep jazylypty. Dárigerden suraǵanymyzda, Qazaqstannan kelgen 3 jasar qyzdyń týyndysy ekenin, jýyrda ǵana jilik maıyn almastyrǵan kúrdeli ota jasalǵanyn aıtty. Otandyq dárigerler mundaı qıyn em túri tájirıbede bolmaǵandyqtan 3 jasar Rızany memlekettik kvotamen «MedıkalPark» emhanasynda emdelýge jiberipti. Jarty jylǵa jýyq kúrdeli otaǵa daıyndalǵan bizdiń qyzymyzǵa óz ákesi donor bolyp, ota jasalǵanyna ne­bári 3 apta ótken. Qazaqstandyq dárigerler syrqat pen donordyń jasýsha sáıkestikteri 100 paıyz bolmasa ota jasaı almaımyz degen eken, al túrik mamandary 54 paıyzdyq sáıkestikpen táýe­kelge baryp, otany sátti jasap shyqqan. Buıyrtsa, jaqyn kúnderde óz aıaǵynan táı-táı basyp júrip ketedi dep úmittenip otyr. «Alla shıpasyn bersin! Jaqsylap qarańyzdarshy?!» dep ótinish bildirdik túrik dárigerlerine. Saýapty istiń basynda «TýrMeda» tur Túrik emhanasynyń tabal­dyryǵynan attaǵan sátte dertińiz joǵalyp ketetin tárizdi. Sondaı aýrany qalyptastyryp, erekshe kúıge engizip qoıǵan túrik baýyrlar. Bas dárigerden bastap, klınıkadaǵy aıtýly professorlar, qoly shıpaly hırýrgter men ımanjúzdi medbıkeler árbir naýqasqa erekshe meıirimmen kóńil bólip, kúnde janynan tabylady eken. «Kóńildiń ózi – jarty em» degen qaǵıdatty bekem ustanǵan aq halatty abzal jandar kez kelgen adammen jyly sóılesip, jan-dúnıeńdi baýrap alady. Baldyrǵandar em qabyldaıtyn bóliminde úreılengen nemese kózi jasaýraǵan sábıdi kórmeısiń. Dáp bir atasynyń úıine kelgendeı, syrqatyn umytyp, dárigerlerdi oıynǵa ıkemdep júrgen balalar. Jáne ár eldiń óńi ózgeshe perzentteri. «MedıkalPark» dárigerleriniń erekshe meıirbandyǵyn osynda em qabyldap jatqan biraz otandastarymyz da aıyryqsha nazarmen aıtyp berdi. «Qalaı bolady eken dep ekiudaı úmitpen kelsek te, munda ornalasqannan keıin saýyǵyp ketýge mindetti sekildi sezinesiń ózińdi», deıdi olar. «Shıpasy qonsyn! Emi darysyn! Elge qulyndaı oınaqtap jetińizder!» dep biz de tilek tilep qoıamyz. «MedıkalPark» ortalyǵynda eń kúrdeli ota dep esepteletin jilik maıyn almastyrýdyń ortasha kórsetkishi 100-ge 70 paıyz eken. Ekstrakorporaldy uryqtandyrýda tıimdiliktiń álemdik standarty 30 paıyz. Al «MedıkalPark» emhanasy ol tıimdilikti 54 paıyzǵa jetkizgen. О́te joǵary kórsetkish, ǵylymı ozyq jetistik! Budan ózge radıologııalyq, onkologııalyq syrqattarǵa ota jasaýda da Túrkııa dárigerleri ozyq nátıjege qol jetkizip otyr. Tipti, ekonomıkasy kósh ilgeri alǵa ozǵan Eýropa jurty da daýa izdep osynda aǵy­lady. Sebebi, qyzmet sapaly, baǵa arzan! Túrkııanyń eń iri qalalarynda ortalyqtaryn ashqan bul emhana álemniń birneshe elimen tyǵyz baılanysta kórinedi. Aýyr naýqastardy emdeýden bólek, ózge memleketterge maman daıarlaýdy da jolǵa qoıǵan. Máselen, «TýrMeda» agenttiginiń aralasýymen bir ǵana 2010 jyly álemniń ár túkpirinen 100-ge jýyq dáriger kelip, tálim alǵan, tájirıbe almasqan. «Dinge erekshe kóńil bólgen musylman memleketisizder ǵoı,­ sizderde transplantasııaǵa, adam aǵzasyn almastyrýǵa qalaı qaraı­dy?» degen suraq qoıdyq. Mustafa Tadjar myrza bul máseleniń túbe­geıli sheshilgenin, bılik pen múf­tııat birlesip, el ishinde saýatty nasıhat, túsindirý jumystary tyńǵylyqty júrgizilgendikten din­­basylary aǵza almastyrýǵa ruq­­sat beretin pátýa, saıasatkerler halyqaralyq deńgeıdegi zań qabyl­daǵanyn jetkizdi. «Adamdy jaratqan – Alla! Adam ómiri úlken qundylyq! Sondyqtan da biz birinshi kezekte adam janyn saqtap qalýǵa bar peıilimizdi aýdaramyz. Jany qyl ústinde jatqan adam – ol da bireýdiń qımasy, jalǵyzy, ardaqtysy. Bir adamnyń ómiri búkil bir urpaqtyń jalǵastyǵyn saqtap qalýy múmkin», deıdi. Rasynda, etjaqynymyz syrqattanyp qalsa, tezirek saýyǵýyn tilep, Jaratqanǵa jalbarynamyz, janymyz sonyń ústinde bolady. Mynadaı medısınasy damyǵan zamanda, úzilgeli turǵan janyn alyp qalatyn múmkinshilik bola tura «Joq, buǵan din qarsy, zańǵa tompaq. Sottalyp keter jaıym joq!» dep qoly altyn shıpager shetke shyqsa, syrt aınalsa qandaı bolar edik?! Qosh bol, Ystambul! Qalyń jaýǵan qardyń se­be­­binen Túrkııanyń eń iri­ 2 qa­lasynda bolamyz dep jospar­lanǵan 3 kúndik saparymyz bir ǵana Ystambulmen shekteldi. Antalııany kórý bul joly násip bolmady. Buıyrtsa, áli kelermiz. «Týrızmniń jarqyn mysalyna aınalǵan Bodrým, Antalııa, er túriktiń ekinshi ári jańa astanasy Ankara, Qudaı qalasa, saf aýańdy jutyp, ıreleńdegen kóshelerińde seıil qurar kún de bolar», degen úmitpen jolǵa jınaldyq. Abaı, Shákárim, Máshhúr Jú­sip­ter «Din men ilimniń astanasy»­ dep baǵa bergen Ystambul sha­ha­ry­nan kóterilgen ushaq Qara teńizdi kókteı ótip, kúlli musyl­man áleminiń besigi bolǵan Arab jazyǵynda Osman ımperııa­syn­ qurǵan, Azııa men Eýropaǵa, qara qurlyq Afrıkaǵa quzyryn júr­gizgen, Eýrazııa keńistigindegi eń alyp ta qaharly ımperııanyń negizin qalaǵan er Túriktiń týǵan jer – Atajurty jýsandy Qazaq dalasyna, búginde azýyn aıǵa bilegen alpaýyt memlekettermen terezesin teńestirip kele jatqan Qazaqstanǵa, bizdiń ortaq Otanymyzǵa qaraı saǵat sanap jaqyndap kele jatty... Qanat ESKENDIR, «Egemen Qazaqstan». Almaty – Ystambul – Almaty.