Prezıdent kórsetken ónege – barshaǵa buıyrǵan bereke

Ár adamnyń oı-sanasy, álemdik kózqarasy ózin qorshaǵan ortadan alǵan áserden, aralasqan zııaly adamdardyń aqyl-keńesin tyńdaýdan, ǵylym-bilimdi tereń ıgergen parasat-paıymnan qalyptasady. Árıne, ǵylymdy bolýdyń orny bólek. Ol ár azamattyń kásibı biliktiligin, jeke tulǵasyn, mádenıettiligin qalyptastyrady der edim. О́ıtkeni: «Tarıhty bilý – bilimdiliktiń, ádebıetti bilý – mádenıettiliktiń belgisi», degen shyǵys halqynyń danalyǵy bar. Bul – kimdi de bolsa bilimdilikke, tektilikke tárbıeleıtin danalyq oı. Al bizdiń halyq: «Jaqsyǵa qarap boı túze», deıdi. Mine, meniń de aıtaıyn degen oıym osy. «Bolmasań da uqsap baq, bir ǵalymdy kórseńiz», dep uly Abaı aıtqandaı, bizdiń de azamattyq tulǵamyz, saıası kózqarasymyz, halqy ardaq tutqan Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń keń peıil, kemeldi isinen úlgi alýymyzben qalyptasty. Elbasynyń janynda júrip qyzmet isteýim, meniń de ómirge degen kózqarasym men azamattyq tulǵama, saıası turǵydan shyńdalýyma áserin kóp tıgizdi.

Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev keńestik kezeńniń ózinde-aq top ishinen sýyrylyp shyqqan biliktiligimen dara kóringen daryndy basshy ekenine syrttaı tańǵalyp júretinmin. Biz sol el táýelsizdigi áli qolǵa tımegen, keńestik bıliktiń «eki tizgin, bir shylbyry» Kremldiń qolynda turǵan kezde Nursultan Ábishulynyń talaı minberden sheshile sóıleıtin sheshendigine, árbir faktini búge-shigesine deıin dáıektep beretin qabilet-qarymyna, rýhy myqty órshil minezine qaıran qalatynbyz. Partııa organynda júrgendikten, óz basym ulaǵatty ár sózine tereń úńilip, kókeıime túıip, qoıyn dápterime jazyp alatynmyn. Sol kezdegi bıliktiń N.Á.Nazar­­­baevty talaı tuǵyry myqty tulǵaly basshylar arasynan Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy, keıin Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna tańdap alýy ol kisiniń boıyna bitken tektilik pen tulǵaǵa tán minezdiń bolýynan der edim. Elbasymyz osy sanaýly jyldar ishinde tarıhtyń sarań kóshinde buǵan deıin bolmaǵan, bir ǵasyrda atqarylar ulan-ǵaıyr ulylyqty, tańdanarlyq tamasha isterdi ómirsheń ete bildi. Búginde sol úshin halqynyń sheksiz alǵysy men qurmetine bólenip otyr. Prezıdenttiń ǵasyrǵa bergisiz bul eńbegin búgingi jastar, keleshek urpaq jadynan áste shyǵarmaýy tıis. Sol úshin Nursultan Ábishulynan úırengen ónege-úlgimnen jastar tálim alsa eken dep, osy maqalamdy jazyp otyrmyn. Elimiz úshin toqsanynshy jyl­dardyń basy ońaı bolǵan joq. «Ke­ńes Odaǵy» degen myzǵymas alyp ımpe­rııa­nyń buzylǵan seńdeı aıaq-asty­nan ydyraýy jaı halyqty da, nebir suń­ǵyla saıasatkerlerdi de ókinish­ti jaǵdaıǵa túsirdi. Elbasy bolsa, Abaı danyshpan aıtqandaı, «aqyryn júrip, anyq basyp», áliptiń aıaǵyn kúte, halqymyzǵa aldymen elimizdiń egemendik deklarasııa­syn qabyldaý qajet ekenin, sodan soń ǵana táýelsizdigimizdi jarııalaı alamyz dep túsindirdi. Qazaqstan­nyń bolashaq taǵdyryna qatty alań­daǵan jurtshylyqty aýyzbirlikke shaqyrdy. Sabyrlylyq tanytyp, sal­maqty saıasat ustanýǵa, jańa qoǵamǵa jan-tánimizben qyzmet etýge, toqy­raýǵa túsken el ekonomıkasyn, áleý­mettik turmys-jaǵdaıdy, saıası turaq­tylyqty qyraǵylyqpen damytýdy Otanyn shyn súıgen árbir qazaqstandyq azamattardan talap etti. Sol kezeńde aıtylǵan Nursul­tan Ábishulynyń: «Eń bas­tysy – adam faktory; onyń erki, kúsh-jigeri, tabandylyǵy men bilimi. О́rken­dep damý men táýelsizdikke attar tabaldyryqtyń altyn kiltin de osy shamadan izdegen jón», degen danalyq sózi bárimizdiń de egemen elimiz úshin minsiz qyzmet etýimizge jeteledi. Toqsanynshy jyldardyń osyndaı kezeńinde jańadan qalyptasqan saıasatker retinde ózimniń kandıdatýramdy Almaty qalasynan respýblıkanyń Joǵarǵy Keńesine depýtattyqqa usyn­dym. Saılaý aldyndaǵy naýqan óte kúr­deli boldy. Jekelegen saılaý ýchas­keleri boıynsha balamaly kan­dıdattar sany on, on besten kem tús­pedi. Al saılanǵan depýtattardyń qura­my elimizdiń saıası ómiriniń bar­lyq ár alýandylyǵyn kórsete bildi. Joǵarǵy Keńestiń quramynan birneshe frak­sııalar qurylyp, jekelegen keıbiri etnostyq belgisine qaraı jasaq­taldy. Osynyń bári jaǵdaıdy saıa­sı­landyryp, tym shıelenistirip jiberdi. Osyndaı nemese basqa da máse­lelerdi talqylaý barysynda Joǵarǵy Keńes óziniń ókiletti organynyń negizgi ári tikeleı fýnksııasy – zań shyǵarmashylyqtan jaltarýǵa jol berip aldy. Júıedegi jetkiliksiz jumys pen bılik tarmaqtary arasyndaǵy qarama-qaıshylyq, sol kezdegi saılanǵan Parlamenttiń jemisti jumys isteýine múmkindik bermedi. Osynyń saldarynan onyń jumys isteý kezeńinde bar-joǵy jeti zań ǵana qabyldandy. Munyń ózi memlekettiń saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq talaptaryna jaýap bere almaǵanyn kórsetti. Arada bir jyl ótkende Joǵarǵy Keńes óziniń qyzmetin toqtatýǵa májbúr boldy. Zań shyǵarý organy turalap qalǵan dál osy tusta, burynǵy qabyldanǵan zań boıynsha, bul ókilettilik el Prezıdentine júktelgen bolatyn. Memleket basshysy týra osy kezeń­de elimizdi odan ári damytýdyń jaýap­kershiligin tolyǵymen ózine alyp, shynyn aıtqanda, naǵyz bilikti kóshbas­shy ekenin kórsete bildi. Muny Elbasy ózi qol qoıyp qabyldaǵan 511 Jarlyqtyń 132-siniń zań kúshi bar ekendiginen kórýge bolady. Sonyń arqasynda Qazaqstannyń turaqty damýynyń quqyqtyq negizi qalandy, ekonomıkamyz birte-birte kóterilip, orta taptyń qurylýy bastaý aldy. Elbasymyz N.Á. Nazarbaevtyń belsendiliginiń arqasynda túbegeıli saıası-quqyqtyq jańǵyrtý ǵana emes, sondaı-aq, qoǵamdaǵy turaqtylyq pen kelisim qamtamasyz etilip, quqyqtyq sheńberdi beıtaraptandyrýǵa múm­kindik týǵyzyldy. Árıne, munyń bári de Prezıdenttiń ólsheýsiz eńbeginiń, alǵa qoıǵan kemel oıly maqsat-muratynyń arqasynda oryndaldy. Osy bir qıyn kezeńde óz ómirime úlken serpilis bergen myna bir oqı­ǵany aıta ketkenim artyq bolmas. Joǵarǵy Keńes tarıh sahnasynan ketkennen keıin Prezıdent Ákimshiligi meni qyzmetke shaqyryp, Memleket basshysynyń kómekshisi bolý laýazymyn usyndy. Árıne, óte abyroıly qyzmet, al jaýapkershiligi odan da zor. Bul áli jas, býyny qatpaǵan, táýelsiz elimiz endi ǵana aıaǵynan qaz turǵan qıyn kezeń bolatyn. Dál osy qıyn-qystaý kezeńde táýelsiz memleketimizdiń aldynda asý bermes nebir kúrdeli ister turdy. Sonyń eń mańyzdysy – ishki saıası ahýaldy tez jetildirip, turaqtylyqty bekemdeý kerek boldy. Ol úshin tez arada qorǵanys júıesin qolǵa alyp, elimizdiń qaýipsizdigin damytý birinshi kezekte turdy. Munyń ózi jańa demokratııalyq quqyqtyq memleketimizdiń birden-bir negizgi arqaýy bolatyn. El Prezıdenti osyndaı qyrýar jumysty uzaqty kún atqara júrip, osy qıyn kezde saly sýǵa ketken, erteń ne bolaryn bilmeı alańdaǵan qarapaıym halyq arasyna, eńbek ujymdaryna baryp, el ishindegi saıası ahýaldan kózbe-kóz aqparattar alýǵa ýaqyt tabatyn, pikir almasatyn. Bir kúni biz Elbasynyń Qaraǵan­dy oblysyna baratyn saparyn uıym­dastyrý jóninde tapsyrma aldyq. Bul oblys, kópshilik biletindeı, res­pýb­lıkadaǵy aýyr ındýstrııanyń úlken oshaǵy. Sol kezde ol elimizdiń ekono­mıkasyndaǵy róli zor, ári myń­daǵan jumysshynyń qoǵamdyq-saıası ómirine, turmys jaǵdaıyna jan berip turǵan birden bir óndiristik oryn edi. Aldymen ádettegideı Elbasy saparynyń baǵdarlamasyn, tıisti mate­rıaldaryn daıyndadyq. Prezı­denttiń bul oblystaǵy jumys kestesi óte tyǵyz boldy. Kún tártibine Qara­ǵandyda salynǵan jańa áýejaıdy ashý, birqatar óndiris oryndary men áleýmettik-turmystyq saladaǵy uıymdarda bolýmen qatar, eńbek ujymdary jáne jeke azamattarmen kezdesýler ótkizý kirgizilip, bektildi. Prezıdent bizge saparyn daıyn­daý barysynda tapsyrma berip, Qaraǵandy shahterlerimen mindetti túrde kezdesetinin, naqty aıtqanda, onda Gorbachev atyndaǵy shahtanyń ujymymen júzdesetinin qadap turyp aıtty. Sáıkesinshe, atalǵan shahtany sapar baǵdarlamasyna engizip, jobany jumys úshin oblys basshysyna jiberdik. Arada bir saǵat ótisimen maǵan Qaraǵandy oblysynyń sol kezdegi ákimi P.Nefedov qońyraý shaldy. Ol Gorbachev atyndaǵy shah­taǵa barýdyń múmkin emes ekenin, óıt­keni, ondaǵy ahýal óte qıyn, shahta­nyń toqtaý aldynda turǵanyn, ereýil týyp ketýi múmkin ekenin aıtty. Osy­ǵan baılanysty Elbasynyń atal­ǵan obektige kelýi qısynsyz, dep bizdi sendirýge tyrysty. Bul Prezı­denttiń jeke tapsyrmasy degenimizge P.Nefedov óziniń sózine arqaý bol­ǵan syltaýlaryn ústi-ústine tóndirip, dáleldeı tústi. Men de óz tarapym­nan áreket etip, elimizdiń qoǵam­dyq-saıası turaqtylyǵy men qaýip­sizdigine jaýap beretin qyzmet basshylarymen sóılesip edim, olar da oblys ákiminiń sekemin rastady. Osyǵan baılanysty Prezıdent Ákim­shiligimen aqyldasýǵa týra keldi. Olar bar­lyq jaýapkershilikti ózderine aldy da, Elbasynyń Gorbachev atyn­daǵy shahtaǵa barýyn kesteden alyp tastady. Nursultan Ábishuly Qaraǵandy oblysyna baratyn sapardyń sońǵy qujattarymen tanysý barysynda atalǵan obektidegi shahterlermen kezdesý kórsetilmegenin birden baıqap, bizge óte mańyzdy eskertý jasady. Keltirgen dálelimizge qaramastan, Gorbachev atyndaǵy shahtanyń ujymymen kezdesetinin nyqtap turyp aıtty. ...Elbasy Qaraǵandyǵa kelisimen jańa áýejaıdy ashyp, qaladaǵy birqatar obektilermen tanysqan soń, oblys ákimine tústen keıin Gor­bachev atyndaǵy shahtaǵa baratynyn eskertti. Biz shahtaǵa kelgende akt zalyna kireberiste toptalǵan halyqty kórdik. Júzderinen qatty tolqý bilinip, sustanyp turǵan edi. Prezıdent olarmen baısaldy túrde jaıdary amandasyp, oblys ákimi men shahta basshylarynyń qoshemetimen kezdesý ornyna ótti. Zalǵa 500-deı shahter jınaldy. Olar ózara daýryǵyp jatty. Tóralqa tórine Prezıdent, oblys ákimi, shahtanyń dırektory kóterildi. Qysqa kirispe sózden keıin sóz birden Elbasyna berildi. Nursultan Ábishulynyń jarqyn daýysy estilisimen-aq, zal ishi siltideı tyna qaldy. Shahterler Prezıdenttiń eldegi jaǵdaılar týraly ashyq aıtqan ár sózin muqııat tyńdady. Keńes Odaǵy kúıregennen keıingi elimiz óte aýyr haldi bastan keship otyrǵanyn jasyrmaı egjeı-tegjeıli aıtyp berdi. Memleket qoldan keler bar­lyq múmkindikterdi qarastyryp, elimiz­diń ishki ekonomıkasynda jáne syrtqy saıasatyndaǵy shıelenisken máselelerdi sheshýde tıimdi is-sharalar qabyldaǵanyn tereń turǵyda túsindirdi. Sondaı-aq, Qaraǵandydaǵy barlyq ekonomıkalyq óndiris keshenderi men shahterlerdi bul qıyn jaǵdaıdan shyǵarýdyń tıimdi jolyn, qoldanylatyn is-sharalar týraly jan-jaqty baıandap, baǵyt-baǵdaryn kórsetti. Sóıtip, sýyǵan kóńilderge jylý berdi. Sóz aıaqtalǵanda, sartyl­­daı soǵylǵan shapalaqtan qulaq tundy. Prezıdenttiń dáleldi de shynaıy sózinen keıin ereýil uıymdas­ty­rýǵa nıettengen ókilge sóz kezegi beril­gende, ol ne derin bilmeı, sózin qysqa qaıy­ryp, minberden tez túsip ketti. Bul qazir aıtýǵa ońaı, dál sol kezde ashynyp, ashýǵa mingen shahterlerdiń ortasyna barý óte qaýipti bolatyn. Muny oblys ákimdigi de, arnaıy qyzmet ókilderi de, ol kisiniń jeke qaýipsizdigine jaýaptylar da qansha aıtyp, aıǵaqtap berse de, Prezıdent qaı­myq­paı, asa batyldyq tanytty. «Kóz kórse, júz uıalady», degendeı, eńbek­shi halyqpen kózbe-kóz, júzbe-júz oty­ryp, qıyn kezeńniń mán-jaıyn shynaıy turǵydan túsindirip berýdiń arqa­synda óndirisi asa kúrdeli óńirdegi turaq­tylyq saqtalyp qaldy. Bul Mem­leket basshysynyń qandaı qıyn jaǵ­daıda da adamdarmen til tabysa alatynyn aıǵaqtap bergen oqıǵa boldy. Osy jolǵy saparymyz bizge, men sııaqty býyny endi qatyp kele jatqan jas saıasatkerlerge bólek ónege, úlken sabaq boldy. Prezıdenttiń kókeıinde júrgen taǵy bir ónegeli isi – ult taǵdyry, ony quraıtyn adam ómiriniń qymbat­tylyǵy, urpaq ósirýdegi orasan orny esh nársemen ólshenbeıtindigin erekshe qadirleýi der edim. Máselen, bizdiń halqymyz úshin 1930-jyldardyń basyndaǵy ashar­shylyq, odan keıingi jappaı qýǵyn-súrgin ǵasyrlar boıy umytylmaıtyn qasiret-qaıǵy – orny tolmas óki­nish. Osy qatygez náýbet kezinde mıllıon­daǵan qazaq ashtan qyryldy. Kóbisi amalsyzdan bas saýǵalap, ózge elge aýa kóshti. Keıbiri jol-jónekeı ashtan, aýrýdan óldi, aman qalǵany bar­ǵan eli­niń soıylyna jyǵyldy. Arnaıy organ­nyń bergen málimetine qara­saq, qazaq­tardyń sany 1926 jyly 3 968 289 bolsa, arada on bir jyl ótkende 2 mıl­lıonǵa deıin kemip ketken. Bul jyldary, keıbir málimetterge súıensek, Qazaq­stan aýmaǵynan 1 mıllıonnan astam adamnyń aýyp ketkeni belgili. Al shyn­dyǵynda qansha adam opat bolǵanyn bir qudaı biledi. Bul týraly tarıh «jumǵan aýzyn ashpaıdy». Tek 1970 jyly ǵana qazaqtardyń sany sol kezdegi kórsetkish deńgeıine ázer jetken. El Prezıdenti N.Á.Nazarbaev óziniń Qazaqstan halqy Assambleıa­synyń HIH sessııasynda jasaǵan baıandamasynda: «Sol jyldardaǵy ashtyqtyń zardaby bolmaǵanda, onda búgingi qazaqtardyń sany 40-50 mıllıon adam deńgeıinde bolar edi», dep ashy shyndyqty búkpesiz aıtqan bolatyn. Osyǵan oraı, bir oqıǵany aıtqym kelip otyr. Elbasy birde maǵan: «Aqan, belgili qoǵam qaıratkeri, Qurandy qazaq tiline aýdarǵan teolog ǵalym, kezinde ashtyq pen náýbet jyldary shetelge ótip ketken Halıfa Altaı elge ora­­lypty. Biz bul kisilerge nazar aýda­­ryp, jaǵdaı jasaýymyz kerek. Meniń ol kisimen kezdesýimdi uıym­dasty­ryńdar. Hal-jaǵdaıyn, qalaı orna­lasqanyn bilińder. О́z Otanynda ǵylymı jumys, qoǵamdyq qyzmetpen aına­lysýǵa múmkindik jasalǵan ba, sony anyqtańdar», – dep tapsyrma berdi. Arada birneshe kún ótkende men Halıfa Altaıdy Prezıdenttiń qabyldaýyna shaqyrdym. Qadirmendi aqsaqal kelgen kezde syrtqa shyǵyp qarsy aldym. Meniń kóz aldymda asa parasatty, jınaqy, kózine muń uıalaǵan qarııa adam turdy. Nursultan Ábishuly qadirli qonaqty ystyq yqy­lasymen qarsy alyp, emen-jar­qyn otyryp uzaq áńgimelesti. Nebir keleli máselelerdi áńgimege ózek etti. Halıfa Altaıdyń jaǵdaıyn bilip, qazirgi turmys-tirshiligimen jan-jaqty tanysqany áli esimde. Kezde­sý aıaqtalǵan soń Prezıdent Halıfa Altaıdy shyǵaryp saldy da, sol arada bizge birqatar tapsyrma berdi. Qalaı ornalasqanyn arnaıy baryp kórýdi, durys jaǵdaı týǵyzý kerek­tigin, ǵylymı qyzmetpen aınalysýy úshin qolaıly, ári barynsha múmkindik jasap berýdi nyqtap eskertti. Prezıdentimiz el adamdaryna, onyń ishinde ádebıet, mádenıet, óner men ǵylym salasyna súbeli úles qosyp júrgen mundaı iri tulǵalarǵa qamqorlyq kórsetýden áste aıanyp qalǵan emes. Mundaı mysaldar óte kóp jáne biz Prezıdenttiń osy tálimi zor kezdesýinen ár kezde mol rýhanı baılyq alatynbyz. Búginde el astanasyn Aqmolaǵa kóshirýge bastamashy bolǵan Prezı­dentimiz ekenin barsha jurt jaqsy biledi. Al táýelsiz Qazaqstan endi ǵana es jıǵan tusta asa kóregen Elba­synyń alysty boljaı biletin bul saıası sheshimi elimiz úshin de, biz úshin de oıǵa kelmegen tosyn syı boldy. Joǵarǵy Keńestiń 1995 jylǵy sessııasyna kanıkýlǵa shyǵar aldyn­da jınaldyq. Joǵarǵy Keńes­tiń otyrysyna Prezıdent N.Á.Nazar­baev qatysty. Májiliste, negizinen, aǵymdaǵy el ómirindegi kezekti máse­leler jáne soǵan qatysty problemalardy quqyqtyq jaǵynan qamtamasyz etý jaıy talqylandy. Elbasy óziniń sózinde astanany Aqmola qalasyna kóshirý týraly usynysyn aıtty. Memleket basshysynyń dáleli sonsha­l­yqty naqty ári senimdi, barlyq tur­ǵyda negizdi bolǵandyqtan, Nursultan Ábishulynyń usynysyn biraýyzdan qoldap, tıisti qujatty qabyldadyq. Osylaısha, elimiz óziniń jańa astanasyna qonys aýdarý jumysyna kiri­sip ketti. Bárimiz de bul uly kósh kemin­de bes-jeti jyldan keıin bastalatyn shy­ǵar dep oılaǵanbyz. Biz oılaǵandaı emes, arada eki jylǵa jeter-jetpes ýaqyt­ta kóshtiń aldy Aqmolaǵa qa­raı bet túzedi. 1997 jyldyń jeltoq­san aıyn­da memlekettik organdar biri­nen keıin biri Aqmolaǵa kóship keldi. Árıne, memlekettiń astanasyn kóshi­rip, qondyrý ońaı sharýa emes. Eń aldy­men keletin mekemege laıyqty oryn, qyzmetkerlerge turaq­ty jumys, úı-jaı, kólik quraldary men uıymdastyrý tehnıkalary qajet. Munyń bárin sheshý tipti qıyn. Sondyq­tan qyzmetkerlerdiń shtat sanyn qys­qartyp, yqshamdap kóshirýge týra keldi. Táýelsiz memleketimizdiń jańa­sha tarıhynyń ár kúni men atqary­lyp jatqan irgeli isterdiń bári de Elbasymyzdyń aıtqan aqyl-keńesi, danalyq sheshimderi qazirgi jáne bolashaq ómirimizge azyq bolar sara jol ekeni kúmánsiz. Nursultan Ábishulynyń batyl sheshimimen elimizdiń tarıhynda altyn árippen jazylǵan, áli de jazylyp jatqan óreli ister óte kóp. Sonyń birnesheýin atap ketkenim artyq bolmas. Táýelsizdigimiz áli jarııalana qoı­­­­­maǵan tustaǵy halqymyzǵa ajal oshaǵy bolǵan Semeı ıadrolyq synaq alańyn japtyrýy jáne adamzat balasyn qyryp-joıýdyń alapat qa­rýy – ıadrolyq qarýdan bas tartýy, tól teńgemizdi jasatyp, Ulttyq qory­myz­dy qurýy, el shekaralarynyń beki­tilýi, asa strategııalyq maqsatpen el astanasyn Aqmolaǵa kóshirýi Tuń­ǵysh Prezıdentimiz, Elbasy degen már­tebesimen birge Qazaq eliniń damý tarı­hynda altyn árippen jazylary sózsiz.

Aqan BIJANOV, Parlament Senatynyń komıtet tóraǵasy.