Jańa ekonomıkalyq sharalar – ulttyq múddeni qorǵaý

Búginde álem ekonomıkasy óte kúrdeli jaǵdaıdy bastap keship otyr. Oǵan belgili bir dárejede shıkizat kózderiniń qunsyzdanýy, atap aıtqanda, munaı baǵasynyń quldyraýy da sebepker bolýda. Bul ahýaldyń álemdik rynokqa óz taýarlaryn shyǵaratyn bizdiń elimizdi de aınalyp óte almasy anyq. Osyǵan oraı Qazaqstan Úkimeti el ekonomıkasynyń odan arǵy turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin teńge baǵamynyń erkin aınalymyn qamtamasyz etý sııaqty naqty qadamdarǵa baryp otyr. Bul máseleni qalyń jurtshylyq qalaı qabyldaýda? Úkimet ne isteýde? Tómendegi materıaldarda, mine, osy jóninde aıtylady.

Oblys ákimi iri saýda ortalyqtaryn aralady

  Oblys ákimi Qyrymbek Kósher­baev bastaǵan shtab músheleri qa­la­daǵy birqatar iri saýda orta­lyqtaryn aralap, taýar baǵalarymen tanysty. Shtab músheleri aldymen «Syr­darııa» saýda ortalyǵynda boldy. Ondaǵy «TehnoDom» saýda ortalyǵynda baǵa birqalypty. Dúken meńgerýshisi Madııar Toqmaǵambetov túrli aksııalar uıymdastyrylyp jatqandyǵyn aıtty. Munda turmystyq tehnı­kanyń sońǵy úlgileriniń barlyǵy bar. «Aıtbek», «Small» saýda orta­lyqtaryndaǵy baǵa da ózgerissiz. – Azyq-túliktiń áleýmettik mańyzdy degen 33 túriniń baǵasyn baqylaýda ustaý úshin shtab qurylyp, jedel iske kiristi. Qazir atalǵan taýar túrlerine shekteýli baǵa belgilengen. Sol mejeden asyrmaýymyz qajet. Bul baǵytta kásipkerlerimiz de áleýmettik jaýapkershilik tanytyp otyr. Oblysta jalpy jaǵdaı turaqty dedi, – oblys ákimi Q.Kósherbaev. «Small» saýda ortalyǵynyń meńgerýshisi Ulbolsyn Jaqy­pova ótpeli kezeńniń baǵaǵa áseri bolmaǵanyn aıtty. Mundaǵy negizgi ónimderdiń basym bóligi otandyq. Jalpy, shtab músheleri baǵaǵa kúnine eki ret baqylaý júrgizýde. Bul jumystar jalǵasa beretin bolady.  Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». QYZYLORDA.

Barlyq  sharalar qarastyrylýda

  Oblys ákimi, arnaıy shtab tóraǵasy Sergeı Kýlagın  jumys keńesin ótkizip, tıisti qyzmetter basshylary men aýdan, qala ákimderiniń aldyna baǵanyń negizsiz kóterilýine jol berilmeýi jóninde shuǵyl mindetter qoıdy. Ol óz sózinde Qazaqstannyń jańa ekonomıkalyq saıasatynyń álemdik daǵdarystyń aldyn alý, ekonomıkanyń turaqtylyǵyn saqtap, halyqtyń turmys deńgeıin birqalypty ustaýǵa baǵyttalǵan qajetti shara ekendigin atap kórsetti. Teńgeniń erkin baǵamǵa jiberilýine baılanys­ty bastapqy kezde baǵanyń negizsiz ósirilýine umtylystardyń bolýy múmkin. Tıisti vedomstvolar men memlekettik organdar alǵashqy sátten bastap bul máseleni óz baqylaýlarynda ustap, saýda oryndarynda baǵanyń kóterilýine jol bermeýleri kerek. Quramyna túrli uıymdar men mekemelerdiń basshylary, BAQ ókilderi kiretin shtab saǵat saıyn jáne kúnbe-kún azyq-túlik baǵalary men basqa da taýarlardyń baǵasyna monıtorıng júrgizip otyrady. Osyndaı shtabtar barlyq aýdandar men qalalarda da qurylyp, jergilikti jerlerden baǵa jónindegi búkil aqparat oblystyq shtabqa kelip túsedi. Munda Sall-ortalyqtary qurylyp, senim telefondary ornatylǵan. Baǵanyń negizsiz kóterilýine jol berilgen jaǵdaılarda birden tekseris júrgiziledi. Oblysta baǵa turaqtylyǵyn saqtaý úshin jalpy quny 25 mıllıard teńgege para-par azyq-túlik ónimderiniń qory jasaldy. Bul jumys odan ári de óz jalǵasyn taba túsýde. Qazir halyq abyrjıtyndaı negiz joq. Baqbergen AMALBEK, «Egemen Qazaqstan». Aqmola oblysy.

Bul syn bızneske dem beredi

Qaraǵandy oblystyq kásipkerler qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Serik SANAÝBAEVTYŃ «Teńgeniń qubylmaly baǵamyn kúshpen ustap turý saıasatyna tunshyqqan bıznesti aman saqtap qalady», degen pikirimen sanaspasqa bolmaıdy. Tómende óńirlik kásipkerler basshysynyń bizdiń tilshimizge bergen suhbatyn usynyp otyrmyz. – Serik Málibekuly, Qa­zaqstan ekonomıkasyn dol­lar­dyń qubylmaly baǵa­my­- na budan buryn kóshirý kerek edi degen pikirge qosylar ma edińiz? – Ras, bizdegi kásipkerlerdiń  negizgi bóligi Reseıde rýbl quldyraǵan kezden bastap teń­ge­niń erkindikte júrgizilgenin qalaǵan. Nege deseńiz, rýbl «qulaǵan» kezde qazaqstandyq kásiporyndar úshin kórshimizben saýda-sattyq jasaý tıimsiz bolyp shyqty. Biz ózimizdiń básekege qabilettiligimizdi joǵalttyq. Baǵa jaǵynan olar bizdi tuqyrtyp tastaǵan bolatyn. Mysaly, Qaraǵandyda JShS «Santehprom» dep atalatyn fırma bar.  Vanna, jylý radıatory, sebezgi qoraby syndy túrli ónimder shyǵarady. Osy kásiporynnyń jyl basynan beri ónimderi ótpeı, qoımada úıilip jatyr. Anyǵynda, bulardaǵy vannanyń ózindik quny 10 myń teńge bolsa, reseılikterdiki jetkizip berý, taǵy da basqa shyǵyndaryn esepke alǵanda bar-joǵy 8 myń teńge ǵana turady. Álbette, tutynýshy arzan zatty satyp alady. Mundaı jaǵdaıda qandaı básekelestik bolmaq? Nátıjesinde kásiporyn turalap qaldy. Taıaýda «ArselorMıttal­Temirtaý» metall baǵasyn 50 dollarǵa kóterip jiberdi. Al, «Santehprom» bolsa olarmen aradaǵy kelisimshart boıynsha ımporttyq arzan metaldy ala almaıdy, tek qazaqstandyq ónimdi ǵana tutynýy kerek. Búgingi kúnde «Santehpromda» 350-ge tarta adam jumys isteıdi. Ázirge qysqartý joq. Degenmen, jaǵdaı jan alqymnan alyp tur. – Teńgeniń erkin baǵamynyń bizdiń kásipkerler úshin paıdasy kóp pe, álde zııany basym ba? – Qazir «Santehprom» fır­­masynyń basshylyǵyna tuty­nýshylar telefon soǵyp, habarlasa bastady. О́ıtkeni, kóp uzamaı kásiporyn taýarlarynyń baǵasy Reseıdegimen teńese bas­taıdy. Bul degenińiz – endi olar qazaqstandyq naryqta ǵana jumys istemeıdi, shetke de taýar shyǵara bastaıdy degen sóz. Taǵy bir mysal. Qara­ǵan­dylyq «Naıdorovskoe» degen seriktestikti alaıyq. Fırma  astyq ónimderin shyǵarýmen aınalysady. Endi bul kásiporyn da básekege qabiletti bolýǵa múmkindik alyp, óziniń taýarlaryn shetke sata bastaıdy. Kásipkerlerdiń aıtatyny bir ǵana sóz: «Bizge kómektespeı-aq qoıyńyzdar. Tek ádiletti jaǵ­daıda jumys isteýge múmkindik berińizdershi». Shynynda da, Belarýs devalvasııa júrgizdi, Reseıdiń rýbli «qulady», basqa da elder dollar baǵamyna túzetýler engizdi. Al biz bolsaq, bul sharany kúni búginge deıin saǵyzsha sozyp keldik. – Búgingi ekonomıkalyq saıasatqa syn aıtyp, baıbalam salyp jatqan kásipkerlerge qandaı ýáj aıtar edińiz? – Ras, qıynshylyqty synǵa alyp jatqan kásipkerler de joq emes.  О́ıtkeni, olardyń qo­lynda dollarmen bekitilgen kelisimsharttar bar. Degenmen, kásiporyndardyń negizgi bóligi úshin búgingi ustanym qajetti shara. Bul álemdik tájirıbede bar dúnıe, ony aınalyp ótý múmkin emes. Árıne, Qazaqstan dollar ba­ǵamyn ustap turýǵa tyrysty. Biraq bul jaǵdaı memleketke de tıimsiz edi. О́ıtkeni, budan bıýdjet tek qana shyǵynǵa batty, zııan shekti. Eger de jaǵdaıǵa zer sa­la qaraıtyn bolsaq, oblys kásiporyndarynyń 70-80 paıyzy teńge baǵamyna túzetý engizilgennen keıin eńse tiktep, básekelestiktiń jańa belesine shyǵady. Bıznes úshin, ásirese, óndiris úshin bul jaǵdaı saýyqtyrýshy ról atqarady. Negizi bizdiń eksport Reseı men Qytaıǵa baǵyttalǵan. Al syrtqa taýar shyǵarýmen aınalysatyn kásiporyndar úshin bul qolaıly jaǵdaı. Tek bul saıasatty sál burynyraq júrgizgende ońdy bolar edi. Men ǵana emes, kóptegen kásipkerler osylaı dep sanaıdy. О́z basym Elbasynyń sózimen tolyq kelisemin, qazirgi jaǵdaıda bilekti sybanyp jumys isteý kerek. Tyǵyryqtan alyp shyǵar jol men amal-áreketti izdep tapqan jón. Bul jaǵdaıda Ulttyq jáne óńirlik kásipkerler palatalary jáne salalyq qaýymdastyqtar bızneske kómek qolyn sozýy tıis. Búgingi kúnde kásiporyndarda jumys istep júrgen halyqqa jaǵdaıdy jan-jaqty talqylap, túsindirýimiz kerek. – Qarapaıym halyqtyń deg­birin alǵan ótken aptadan keıingi tirligimizge qandaı boljam jasaı alasyz? – Teńgeni erkin aınalymǵa jiberý – jarqyn bolashaqqa ıek artqan strategııalyq sheshim. Tap qazir, kúni erteń jaǵdaıym aıaq astynan ońalyp ketedi deý beker sharýa. Eń bastysy, bárin ekshep-tekshegen esep kerek. Esebi myqty kásipker bul synaqtan súrinbeı ótedi. Jasyratyny joq, eger de burynǵydaı bolǵanda bizdiń shyǵynǵa belsheden batyp, taqyrǵa otyryp qalarymyz sózsiz-tuǵyn. Kásiporyndar kún kórý úshin jumysshylaryn shetinen qysqartyp, turalap ta qalar edi. Mundaı jaǵdaıda memlekettik qoldaý baǵdarlamasy aspannan altyn jaýdyrsa da kómektese almaıtyny anyq. Tek bıýdjet qarjysy qumǵa sińgen sýdaı joǵalady. О́ıtkeni, qoldaǵy bardy qıratyp, jańadan salý degen qashanda qıynnyń qıyny. Másele – básekege qabiletti bolýda. Al munaı men metall baǵasy qashan kóteriler eken dep tosyp otyrý óziń otyrǵan butaqqa balta shapqanmen birdeı. Sondyqtan ekonomıkamyz­dyń teńgeniń qubylmaly baǵamyna kóshýi óte durys jáne asa qajetti sheshim dep sanaımyn. Eń bas­tysy, memleket qazynasyn salyq­pen qamtamasyz etip jatqan kásip­kerlerdiń basym kópshiligi muny qoldap otyr. Áńgimelesken Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan». QARAǴANDY.

Basty maqsat – turaqtylyqty saqtaý

Qazirgi tańda álem ekonomıkasynda birneshe ózgerister bolyp jatyr. Bul úderister bizdiń elimizge de óz áserin tıgizbeı qoı­­maıtyny anyq. Sebebi, Qazaq­stan álem saıasatyndaǵy, ásirese, eko­nomıkasyndaǵy ózindik orny bar memleket. Osyndaı jaǵdaıdyń biri dollar baǵasynyń ósýi arqyly teńgeniń erkin rettelý tártibine kóshýinde. Shuǵyl túrdegi sheshimdi qajet etetin bul másele úsh múmkindikti kózdedi. Sonyń biri teńgeniń naryqta erkin rettelý tártibine kóshirý múmkindigi. Bul múmkindikti Elbasy jan-jaqty paıymdap, qoldady. Múlde eshqandaı is-áreket jasamaı, qur otyryp, jaǵdaıdyń jaqsarýyn kútý, el ekonomıkasyna qaýip tóndiretini belgili. Ásirese, ishki óndiristiń qysqarýyna jáne ju­mys oryn­darynyń azaıýyna ákelip soǵa­tyny anyq. Osyǵan oraı, Qazaqstan Úki­­­me­ti el eko­nomıkasynyń odan arǵy turaqtylyǵyn qam­ta­­ma­­syz etý úshin teńge baǵa­myn erkin aınalymǵa ji­be­rip, naqty qadamdar jasady. Úki­met basshysy álemdik ekonomı­ka­daǵy negizgi qolaı­syz ózge­ris­ter jaǵdaıyndaǵy jańa eko­no­mıkalyq saıasat, ıaǵnı aqsha-ne­sıe saıasatynyń júrgizilýin talap etti. Bul ınflıasııalyq targetteý, ıakı maq­satty túrde kózdeý rejimine negizdelgen. Ony iske asyrý úshin valıýta baǵamynyń dálizi alynyp tas­talyp, teńgeni aıyrbastaýdyń erkin baǵamyna kóshiriledi. Atalmysh ekonomıkalyq saıa­sat, birinshi kezekte, óndiristiń quldyraýyn, ınvestısııalyq jáne ne­sıelik belsendiliktiń azaıý­yn, jumyssyzdyqtyń ar­typ, halyq­tyń ál-aýqatynyń tómen­deýin bol­dyrmaý úshin áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyqty saq­taýǵa baǵyttalady. Bul shara eko­nomıka ósimine serpin berip, nesıe jáne ınvestısııalyq belsen­diliktiń artýyna, jańa jumys oryn­darynyń qurylýyna óz sep­tigin tıgizedi. Osyǵan baılanysty Úkimet pen Ulttyq bank birlese otyryp, na­ryqtaǵy tól teńgeni mem­lekettik retteýden bosatty. Demek, budan bylaı teńgeniń dol­larǵa shaqqandaǵy quny arnaıy qarjy ortalyǵynyń baqylaýynda bolmaı, álemdik naryqta ózindik ornyn tabady. Naqtyraq aıtqanda, teń­ge­­­­niń aıyrbas baǵamy naryq­taǵy sura­nysty negizge ala oty­ryp, ishki jáne syrtqy makro­ekonomıkalyq faktorlardy eskere kele qalyptasady. Alaıda, qarjylyq turaq­syzdyq qaýpi týyndaǵan jaǵ­daıda, ishki naryqtaǵy valıýta­lyq ıntervensııaǵa memleket ás­er ete alady. Naryqtaǵy ózgeris­terge qaramastan, memleket halyq aldyndaǵy áleýmettik jaýap­kershiligin saqtap qala bermek. Endigi jaǵdaıda árbir azamat qor bırjasynyń qozǵalysyn kúndelikti baqylap otyrý arqyly teńgeniń sheteldik valıýtalarǵa shaqqandaǵy aıyrbas qunyn bilip otyrady. Qazaqstannyń qazynasy qara altyn saýdasyna tikeleı baılanys­ty ekeni belgili. Bul rette Úkimet munaı óndirý kóleminiń aıtarlyqtaı kólemde tómendeýine jol bermeıtinin málimdedi. Mamandardyń saraptaýynsha, Qazaqstan jańa aqsha-nesıe saıasatyna kóship, ınflıasııalyq targetteý rejimin ornatqan soń, ekonomıka birtindep  dollarsyzdandyryla bastaıdy. Bul tájirıbe Avstralııa, Jańa Zelandııa, Polsha jáne Reseı elderinde jasalǵan eken. Iаǵnı, bolashaqta Qazaqstanda dollar baǵamyna táýeldilik degen túsiniktiń tipti, joǵalýy yqtımal. Bul da bolsa, el ekonomıkasynyń jańasha damýynyń bir belgisi. Sáýlet SAHIEV, «Syr medıa» JShS janyndaǵy aqparattyq-taldaý ortalyǵynyń jetekshisi. Qyzylorda oblysy.