Konstıtýsııa jáne adam quqy

Eń aldymen aıta­ty­nymyz – osy Kons­tıtýsııanyń alǵashqy eki bólimi halyqaralyq qu­qyqtyq sharttarǵa saı adamnyń quqyqtaryn qorǵaýǵa negizdelgen. Bul rette áleýmettik jáne eko­nomıkalyq, azamattyq pen saıası quqyqtardyń barlyǵyn alsaq ta, adam quqynyń qorǵalýy 99 paıyz qorǵaý normalaryn qamtyǵan. О́ıtkeni, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda memlekettiń quqyqtyq turǵyda qalyptasýy úshin sol kezdegi álemdik deńgeıdegi quqyqtyq qalyptardyń barlyǵy túgeldeı derlik engizilgen. Bul sózimizdi naqtylaı túsý úshin Konstıtýsııamyzdyń 1-baby men 12-babyna nazar aýdaraıyq. Onda bylaı aıtylady: «Memlekettiń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary». Demek, biz birinshi orynǵa adamdy qoıdyq, odan keıin onyń ómiri, sodan keıin ǵana baryp memleket. Iаǵnı, «memleket» degen uǵymdy, adamnyń quqyn qamtamasyz etetin qurylym retinde qaraý kerekpiz. Al endi Keńes zamanynda bul uǵym basqasha bolatyn. Birinshi – memleket, sodan keıin – qoǵam, al adamnyń quqy úshinshi kezekte turatyn. Qazir bári ózgerdi. Mańyzdysy sol – aldyńǵy orynǵa adam shyqty. Al endi joǵaryda atap ótken 12-bapty kópshilik tereń bile bermeıdi. О́ıtkeni, onda eń aldymen, úlken mán bar. Biz ony «tabıǵı teo­rııa» deımiz. Osyny negizge ala otyryp, keıde ólim jazasynan bas tartýdy jón sanadyq. О́lim jazasy jaı nárse emes ekeni belgili. Sebebi, munyń bastaýynyń ózi tabıǵı tujyrymmen tikeleı baılanysty. Aıtalyq, adam tabıǵattan týdy, tabıǵat ony ózine alyp ketedi. Al joǵaryda atap ótken 12-baptyń 2-tarmaqshasynda bylaı deıdi: «Adam quqyqtary men bostandyqtary árkimge týmasynan jazylǵan, olar absolıýtti dep tanylady, olardan eshkim aıyra almaıdy, zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń mazmuny men qoldanylýy osyǵan qaraı anyqtalady». Endeshe, adam bolsa, onyń – quqy da bar, al adam joq bolsa – quqyq ta joq. Demek, quqyqtyń qorǵalýyna memleket ózi kepildik berip otyr. Eger adam týylǵannan bastap quqyqtary bolsa, ony qorǵaý mindet. Ekinshiden, bizde quqyqtyq memleket degen taǵy bir doktrına bar. Biz quqyqtyq memleketpiz. Onyń da on ekinshi tarmaǵynda solaı jazylǵan. Sondaı-aq, quqyqtyq memleketterge qatysty kezinde Kanttyń teorııasy bolǵan – ol zańnyń ústemdigi ári joǵary turatyndyǵy edi. Biraq ol jerde adam quqyqtary umyt qalyp jatatyn. Aıtalyq, fashıstik Germanııada da zań ústemdigi bolǵan, biraq olar adam quqyqtaryn qorǵaǵan joq. Al bizdiń Ata Zańymyzdyń 12-bap, 2-tarmaǵynda aıqyn kórsetilgen osy – tabıǵı tujyrym adamnyń quqyqtary. Quqyqtyq memlekette bul tujyrym birinshi orynda turýy tıis. Sonymen qatar, osy 12-baptyń 4-tarmaǵynda: «Konstıtýsııada, zańdarda jáne halyqaralyq sharttarda ózgeshe kózdelmese, sheteldikter men azamattyǵy joq adamdar respýblıkada azamattar úshin belgilengen quqyqtar men bostandyqtardy paıdalanady, sondaı-aq mindetter atqarady» delingen. Teorııalyq turǵydan naqty osylaı jazylǵan. О́ıtkeni, bular óziniń mazmunymen óte qundy bolyp tabylady. Mysaly, Venesııalyq komıssııa men Quqyq arqyly demokratııa úshin Eýropalyq komıssııasy bizdiń zańdy normalarymyzdyń adam quqyn qorǵaýǵa qabilettigin teksergende ol halyqaralyq shart, talaptarmen júz paıyz sáıkes keldi. Desek te, keıde bizdiń qoǵamda Konstıtýsııanyń emes, osydan negizin alyp taraıtyn zań normalaryn oryndaý barysynda olqylyqtar kórinis taýyp jatady. Zań men onyń baptary qalaı oryndalady? Mine, osy jerde másele týyndaıdy. Tipti, keıde zańdardyń Konstıtýsııaǵa sáıkes kelmeıtin kezderi de bolyp jatady. Alaıda, Ata Zańymyzda barlyq másele aıqyn ári naqty jazylǵan. Sonymen qatar, basymdyq bere aıtqym kele­tini – Konstıtýsııanyń 39-baby. Onda da halyqaralyq standarttarǵa saı keletin barlyq másele tereń jazylǵan. Iаǵnı, osy baptyń birinshi tarmaǵynda: «Adamnyń jáne azamzattyń quqyqtary men bostandyqtary konstıtýsııalyq qurylysty qorǵaý, qoǵamdyq tártipti, adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn, halyqtyń densaýlyǵy men ımandylyǵyn saqtaý maqsatyna qajetti shamada ǵana jáne tek zańmen shektelýi múmkin» delingen bolsa, 2-tarmaǵynda: «Ultaralyq tatýlyqty buzatyn kez kelgen áreket konstıtýsııalyq emes dep tanylady» dep, naqty atap kórsetilgen. Demek, adam quqy belgili bir sheńberde shektelýiniń ózi halyqaralyq talap, normalarǵa qaıshy emes degen sóz. Tek bul jerde quqyqty shekteý, Úkimettiń nemese Parlamenttiń sheshimimen emes, tıisti zańdarmen ǵana shekteledi dep kórsetilgen. Osy rette zań óziniń negizin Konstıtýsııa sheńberinde ala otyryp jáne ol Konstıtýsııada kórsetilgenindeı oryndalýy tıis. Biz bul deńgeıge áli tolyq jete almaı jatqan jaıymyz bar. Ol úshin bálkim birshama ýaqyt kerek shyǵar. Mysaly, telefonnyń tyńdalmaýy, elektrondy poshtańyzdyń tekserilmeýi, jeke ómirińizge qatysty qupııa málimetterdiń jarııa bolmaýy, munyń bári de jeke azamattyń negizgi quqyqtary bolyp tabylǵanymen, keı kezderde jeke adamnyń osy quqyqtarynyń ózin shekteý týraly arnaıy tarmaqtar joq emes. Olar ulttyq qaýipsizdikke tóngen qaýiptiń aldyn alýda, qoǵamdyq tártipti saqtaýda, jeke adamdardyń quqyn saqtaýda jáne densaýlyqty saqtaýǵa baılanysty keri áser etetin árekettermen kúresý. Mysaly, nashaqorlyqqa qarsy kúresý sharalary. Keıde azamat quqyn ımandylyq úshin de shekteýge týra keledi. Sebebi, sońǵy jyldarda álemdi úreılendire bastaǵan terrorızm máselesi bıliktiń keıde adam quqyn shekteýine týra keletindigin konstıtýsııalyq turǵydan durys dep qabyldaǵanymyz jón. Osy jaıttarǵa baılanysty praktıkalyq bir mysal keltireıik: aıtalyq bir kisi qoǵamdyq orynda álem-jálem kıinip júrse, onyń qoǵamǵa keri áseri jaǵymdy bolmasy anyq. Bul jerde ondaı azamat quqynyń qorǵalýyn alǵa tartqanymyzben, joǵaryda atalǵan baptyń tarmaqtaryna sáıkes, ózge azamattardyń qaýipsizdigi men quqynyń qorǵalýy úshin álem-jálem kıingen adamnyń quqyn shekteı otyryp, jaýapkershilikke tartýǵa týra keledi. Mine, bul másele de Ata Zańymyzda aıqyn jazylǵan. Marat BÁShIMOV, Eýropalyq quqyq jáne adam quqy jónindegi ınstıtýt meńgerýshisi, zań ǵylymdarynyń doktory, professor. Astana.