Ulttyq onomastıka — memlekettik ıdeologııanyń bir tiregi

Týǵan ólkemizdegi jer-sý, eldi meken ataýlarynyń otarshyldyq-totalıtarlyq dáýirlerde qandaı ózgeristerge túskeni bizge tarıhtan belgili. Biz, búgin, osy jer-sý (to­po­nımıkalyq) ataýlarynyń shyǵý tarıhyna tereńirek úńilsek, onda úlken syr jatqa­nyn bilemiz. Endeshe, eski ataýlardy qal­pyna keltirý tarıhı ádilettilikti ornatý de­gen sóz. Mine, sondyqtan da, Ońtústikte ono­mastıka máselesine úlken mán beriledi. Bizdiń oblysta baıyrǵy jer-sý ataýlaryn qaıtarý jumysyna asa mańyzdy áleýmettik másele dep qaraıdy. Táýelsizdigimizge táýbe deı otyryp, oblys aýmaǵyndaǵy otarshyl­dyq pen totalıtarlyq dáýirlerden qalǵan ataýlardan birtindep arylyp kelemiz. Res­pýblıka boıynsha búgingi tańda bir myńnan astam eldi mekenniń ataýy ózgertilse, sonyń 404-i bizdiń oblysqa tıesili. Bundaı kór­setkishke zııaly qaýym men túrli qoǵamdyq birlestikterdiń jáne jergilikti onomastıka komıssııalary tarapynan uzaq jyldar boıy tynymsyz júrgizilgen júıeli jumys nátıjesinde qol jetkizdik. Onomastıka salasynyń barlyq je­tis­tik­­teri men kemshilikterin áıgileıtin qujat – ol Qazaqstannyń jáne oblystardyń ákimshilik-aýmaqtyq kartalary. Buryn Keńes Odaǵy tusynda Qazaqstannyń ákim­shilik-aýmaqtyq kartasy Reseıdiń karta­syna uqsaıtyn, sebebi jer-sý, eldi meken ataý­larynyń basym bóligi ózge tilde bola­tyn. Elimizdiń kartasy da ózge tilde jasa­latyn. Endi Qazaqstannyń karta­syn qazaq tilinde jasaıtyn ýaqyt keldi. Ol úshin, baıyrǵy jer-sý ataýlarymyzdy qaı­ta­rý búgingi kúnniń basty mindeti! Elimiz egemen­dik alǵaly Qazaqstannyń kartasy da edáýir ózgerip, qazaqshalanyp keledi. Degenmen, elimizdiń soltústik, shyǵys, ortalyq oblys­ta­rynda oryssha ataýlar áli de siresip turǵa­ny kartadan baıqalady. Sonyń ishinde, Pet­ro­pavl men Pavlodar qalalarynyń ataý­lary sol kúıinde ózgermeı kele jat­qany bizdiń de janymyzǵa aıazdaı batady. Bul ataýlardy aýystyrý jóninde jergilikti bılik orynda­ryna Elbasy tarapynan tapsyrma beril­geninen de habardarmyz. Bul endi namystyń isi bolyp tur! Alaıda osy ataýdy aýystyrýǵa keıbir basshylardyń ba­tyl­dyǵy men rýhy jetińkiremeı júr nemese namysy men rýhy bir arnaǵa toǵyspaı tur­ǵan sııaqty. Petro­pavl qalasyn – Qy­zyl­jar qalasy dep ózger­týge árkim shama-sharqynsha qoldaý kórsetkeni jón. Bárimiz qoldap-qýattap, jabyla kirisip Qyzyljar ataýyn qaıtara alsaq, onda qazaqtyń bir ulttyq múddesi oryndalar edi. Táýelsizdik alǵanymyzǵa 18 jyldan asqa­nymen, mundaı myńdaǵan ataýlardan áli de aryla alǵan joqpyz. О́tken ǵasyr­daǵy otar­shyl­dyq zamandy, odan keıingi ke­shegi ke­ńestik kezeńdi eske salatyn respýb­lıkamyz­da­ǵy birneshe qala men ondaǵan aýdannyń jáne júzdegen eldi mekenniń ataýlary orys tilinde ekendigi ókinishti-aq. Osy oraıda, myna bir sózdiń esime túsip turǵany. Álemge áıgili saıasatker Ýınston Cher­chıll birde: “Saıasattyń da serti bo­lady. Onyń birinshisi – keshikpeý. Ulttyq múdde utatyn jerde eshýaqytta keshikpeý kerek. Sheshimdi tez qabyldaǵan jón... Ekinshisi – asyqpaý. Ulttyq múddege nuqsan keletin, ıa bolmasa aıaqasty etiletin jaǵ­daıda sheshim qabyldaýǵa eshýaqytta asyq­paý kerek. Saǵyzdaı sozyp, sózbuıdaǵa sa­lyp, ony kelesi býynnyń úlesine qaldyryp ketý kerek degen eken.” Biz bárimiz osy sóz­den mindetti túrde qorytyndy shyǵarýymyz kerek. О́ıtkeni, bul ult úshin, bolashaq urpaq úshin asa qajet dúnıe! Ońtústik Qazaqstan oblysynda 873 eldi me­kenniń 404-in (7 aýdan, 2 qala, 85 aýyl­dyq jáne kenttik okrýg, 310 aýyl ) ózger­t­­kenniń ózinde áli 33 aýyldyń ataýy táýelsiz zaman ta­la­byna saı bolmaı otyr. О́zde­ri­ńizge bel­gili, byltyrǵy jyly elimizdegi ha­lyq sana­ǵyna baılanysty 2008 jyldyń 1 shildesinen bastap eldi meken, kóshe ataý­laryn qaıta ataý Úkimettiń qaýlysymen ýa­qytsha toq­ta­tyldy. Halyq sanaǵynan keıin Memle­ket­tik hatshynyń hatyna sáıkes, obek­tiler ataýyn ózgertýge ústimizdegi jyl­dyń 1 naý­ry­zy­na deıin mora­torıı ja­rııa­landy. Sol se­bep­ti oblystaǵy 33 aýyldyń ataýy ózgertilmeı qaldy. Shyndyǵyn aıtsaq, oblystyq onomas­tıka komıssııasyna baıyrǵy jer-sý ataý­la­ryn qaıtarý týraly usynystar kelse qýa­na qol­daı­myz. Sol arqyly elimizdiń ulttyq kel­betin qalyptastyrýǵa úles qosatyny­myz­dy bilemiz. Ulttyq ataýlar táýelsiz mem­­leketi­miz­diń bet-beınesi bolsa, al she­kara mańyndaǵy eldi meken ataýlary Qa­zaq­stannyń bet-per­desi ispetti. Sondyqtan da, ózimiz túgili ózgege de qazaqtyń jeri men sýyn, qalasy men dala­syn, tili men tarı­hyn tanytatyn ulttyq ataý­larymyzdy qaı­taryp, tarıhı-geografııalyq ataýla­ry­myz­dy qalpyna keltirýge bilek sybanyp kiristik. Qazirgi kezde ulttyq onomastıka jaı ta­rı­hı-mádenı mura ǵana emes, sonymen qatar qoǵamdyq-saıası mańyzdy másele bo­lyp otyr. Onomastıka jumysynyń ma­ńyz­dylyǵyn es­kerip, aýyl, aýdan (qala) ákim­de­rinen táýelsiz eldiń toponımıkasy da táý­el­siz bolýy úshin, ásirese, Qazaqstan she­karasy tóńiregindegi árbir eldi mekenniń atynan ulttyq bolmys pen ulttyq tarıh­tyń ıisi sezilip turatyndaı, ol ataýdy oqyǵan otandasymyzdyń boıyn maqtanysh sezimi bıleıtindeı atyna zaty saı, mán-maǵynaly qazaqy ataýlar usynýyn talap ettik. Osy maqsatta О́zbekstanmen sheka­ra­las jatqan aýdan, kent, aýyl ataýlaryn aýys­­­ty­rýdy birinshi kezekte qolǵa aldyq. Soǵan baı­la­nysty, oblonomkomnyń mú­she­lerinen qu­ral­ǵan top (quramynda onomast-ǵalym, zań­ger, tarıhshy, tilshiler bar) 2006 jyly Sary­aǵash, Maqtaaral, Qazyǵurt, Shardara, Saıram aýdandary men Túrkistan, Arys qalalaryna qarasty aýyldarǵa baryp, onomastıka salasyndaǵy zańnamalardy tur­ǵyndarǵa túsindirip jáne buqaranyń búgingi tańdaǵy onomastıkaǵa degen ynta-yqy­lasyn demokra­tııalyq, quqyqtyq, órke­nıet­ti uıǵarymdar jasaýǵa ıkemdep, ono­mastıka máselelerinde shynaıy ádilet­tilik­t­iń ornyǵýyna jáne “atam­nyń atyn aýylǵa, kókemniń atyn kó­shege” degen tar pıǵyldan arylyp, keleshekti oılaýǵa baǵyttadyq. Oblystyq tilderdi damytý basqarmasy aý­dandyq, qalalyq onomastıka komıssııala­ry­na ádistemelik kómek retinde sońǵy 4 jylda onomastıkalyq jumysqa qatysty 7 túrli nus­qaýlyq, anyqtamalyq kitaptar shy­ǵaryp, aýdan, qalalarǵa taratty. “Qa­zaq­stan” RTRK AQ “Qazaqstan-Shymkent” OQO fılıa­ly­men birlesip “Til men dil” ha­baryn uıymdas­ty­ryp, telehabarda ono­mastıka máseleleri boı­yn­sha jergilikti onom­kom tóraǵalary men hatshylarynyń efır arqyly sóz alýyna múmkindik týǵyzyldy. Oblonomkom 2006 jyldan bastap, aý­dan, qalalardaǵy onomastıkalyq jumystyń jaǵ­daıyna tekserý júrgizip, onyń qory­tyndysy boıynsha aýdandyq, qalalyq onom­kom tó­ra­ǵalarynyń esepterin tyń­daý­dy tájirıbege engizdi. Oblonomkomnyń 2006 jylǵy májili­sinde Maqtaaral aýdany men Túrkistan qalasy ákimderi oryn­ba­sar­la­rynyń, al 2007 jylǵy májilisinde Sary­aǵash, Saıram aýdandyq ono­mas­tıka komıs­sııalary tóraǵalarynyń esep­teri tyńdalyp, olardyń onomastıka salasyn­daǵy atqarǵan jumystaryna “qanaǵattanar­lyqsyz” degen baǵa berilip, komıssııa tóraǵalaryna tártip­tik shara qoldaný jóninde aýdan ákimderine usynys berilgen bolatyn. Dál osyndaı jumys aýdandar men qalalarda júrgiziletin bolsa, onda aýyl ákimderi kóshege kim bolsa sonyń atyn qoımas edi... Úsh jyl ishinde oblonomkom tarapynan 6 aýdan men 3 qalanyń onomastıka sala­syndaǵy atqarǵan jumystarynyń jaı-kúıine tekserý­ler júrgizilip, olarǵa prak­tıkalyq kómek kór­setildi. Komıssııada 12 aýdandyq, qalalyq onomkom tóraǵalarynyń esepteri tyńdalyp, olarǵa tıisti sharalar qoldanýdyń jáne talap etýdiń nátıjesinde 1 qala men 2 aýdanda ono­mastıkalyq olqy­lyqtar joıyldy. Túrkistan, Kentaý, Shym­kent qalalary men Maqtaaral, Saryaǵash, Túlkibas, Qazyǵurt aýdandarynda 92 eldi meken men 14 mekteptiń tarıhı ataýlary qaı­tarylyp, eki myńdaı kóshe attary ózgertilip nemese jańadan at qoıyldy. Oblysta 2008 jyly 48 aýyldyń ataýlary aýystyrylsa, sonyń ekeýi ǵana adam attary, al 46-sy tarıhı ataýlar. Keleshekte eldi mekenderge adam attaryn bermeý baǵytynda batyl qadam jasaý mindeti týyndap otyr. Iаǵnı, oblonomkom tarapynan júrgizilgen esep tyńdaý, túsindirý, tekserý, úgit-nasıhat, usynys hattar jazý, ádistemelik quraldar shyǵarý jáne ótkizilgen túrli is-sharalardyń barlyǵy da óz jemisin berdi. Atqarylǵan ju­mystyń nátıjesi retinde “Ońtústik Qazaq­stan oblysynyń ákimshilik-aýmaqtyq karta­sy” memlekettik tilde jasatylyp, ákimdikter men basqarmalarǵa taratyldy. Osy karta syzbasyn oqyrman­darǵa da usynyp otyrmyz. Onomastıka jumysynyń mańyzdyly­ǵyn eskerip, 2009 jylǵy oblys ákimdiginiń qaýlysymen oblonomkom tóraǵalyǵyna oblys ákimi Asqar Myrzahmetov bekitildi. Soǵan baılanysty, aýdandar men qalalarda da jer­gilikti komıssııalardyń tóraǵalary bolyp, aýdan, qala ákimderi bekitildi. Ob­lo­n­omkom tóraǵasy Asqar Isabekuly byltyrǵy jyly obektilerdi ataýǵa jáne qaıta ataýǵa mora­torıı jarııalanýyna oraı, oblys aýdandary men qalalarynda eldi meken, mektep, kóshe ataýlaryna tal­daý, saraptaý jumystaryn júrgizýdi oblys­tyq tilderdi damytý basqarmasyna tap­syr­ǵan. Oblys ákimi bıyl osy tapsyrmanyń oryndalýy jóninde basqarma bastyǵynyń esebin tyńdaı kele, tıisti organdardyń basshylaryna 33 aýyldyń baıyrǵy ataýyn qaıtarýdy, táýelsizdik talaptaryna saı kelmeıtin 597 kósheniń atyn ózgertýdi jáne jańadan salynǵan 506 kóshege at qoıýdy mindettedi. Sonymen birge, A.Myr­zahmetov aýdan, qala basshylary men zııaly qaýymǵa, onomastıka salasyna rýhanı silkinis qajet ekenin aıtyp, ulttyq máde­nıetimizdiń fenomeni bolyp otyrǵan kóne ataýlardy tildik mura, tarıhı jádiger re­tin­de saqtap qalý, qalpyna keltirý máseleleri búgingi kún­niń basty nazarynda bolatyn­dyǵyn jetkizdi. Byltyr oblystaǵy jer-sý, eldi meken atta­rynyń paıda bolýyna, shyǵýyna baıla­nysty ańyz-áńgimeler men ol ataýlardyń qalyptasý, ózgerý tarıhynan qysqasha málimetter qamtylǵan “Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy jer-sý, eldi meken ataýla­rynyń qysqasha tarıhy” týraly kitap jaryq kórdi. Sonymen qatar, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti men Q.A.Iаsaýı atyndaǵy ha­lyq­aralyq qazaq-túrik ýnıversıteti stý­dent­teriniń qatysýymen “Qazaqstan-Shym­kent” telestýdııasynda “Ataýlar syry” atty teleoıyn ótkizilip, ol respýb­lıkalyq “Memlekettik til jáne BAQ” baıqaýynda II oryndy ıelendi. Bıylǵy 1 naýryzdan 2009 jyly jarııa­lanǵan moratorııdiń aıaqtalýyna baıla­nys­ty, oblys ákimi A.Myrzahmetov oblonom­komnyń kezekti májilisin ótkizip, onyń qo­rytyndysy boıynsha 6 aýyldyń baıyrǵy attaryn qaı­tarý, jańadan qurylǵan 2 eldi mekenge at qoıý jóninde uıǵarym qabyl­dady. Komıssııa oty­rysynda Shymkent, Kentaý qalalyq, Shar­dara, Báıdibek aýdan­dyq onomastıka komıs­sııalarynyń atqarǵan jumystary týraly aýdan, qala ákimderiniń esepteri tyńdalyp, olardyń onomastıka salasynda atqarǵan jumystary qanaǵattanarlyqsyz dep tanyldy. Oblo­nomkom májilisiniń hattamalyq she­shimimen Shymkent qalasyndaǵy otarshyl­dyq-tota­lıtarlyq dáýirlerden qalǵan 200-den astam kóshe attaryn laıyqty ataýlarmen óz­ger­týdi, kósheler men ǵımarattardaǵy mań­daı­sha, jarnama jazýlary men kórneki aqparat mátinderiniń tildik, kórkemdik, arhıtektýra­lyq jaǵynan zańnama talaptaryna sáıkes kel­tirý jónindegi jumystarǵa tıisti organ­dardyń barlyǵyn jumyldyryp, naqtyly sharalardy iske asyrýdy jáne elýden astam aıaldamanyń ataýlaryn búgingi zaman talap­ta­ryna sáıkestendirýdi 1 shildege deıin ret­teýdi qala ákimine tapsyrdy. Aýdandar men qala­larǵa qarasty eldi mekenderdegi ataýy joq kó­shelerge órkenıetke saı at qoıý úshin ar­naıy ereje ázirleýdi, Shymkenttegi ká­sip­ker­lik nysandardyń ataýlaryna monı­to­rıng júrgizip, olardyń shet tilderindegi attaryn qazaqsha ataýlarmen aýystyrý úshin ulttyq ataýlardyń tizimin jasap, olarǵa usynýdy jáne onomastıka salasyndaǵy problemalar­dy sheshý maqsatynda “Qazaq­stan Respýblı­kasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly” Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Zańyna ózgerister men tolyqtyrý­lar engizý jóninde usynystar ázirleýdi ob­lys­tyq tilderdi damytý basqarmasyna júktedi. Ońtústik Qazaqstan oblystyq onomas­tıka komıssııasynyń 2010 jylǵa arnalǵan jumys josparynda naqty 14 is-sharany júzege asyrý kózdelip otyr. Budan bylaı komıssııa máji­lisi aı saıyn ótetin bolyp kelisildi. Alaıda, onomastıka jumystaryna baılanysty zańnamalardaǵy olqylyqtar­dan birqatar máselelerdi normatıvtik qu­qyq­tyq turǵydan sheshý jaǵy kúrdeli kúı­inde qalyp keledi. Sondyqtan, osyndaı kúrmeýi qıyn proble­ma­lardy arnaıy jańa zań qabyldaý arqyly iske asyrýǵa bolady. Toqsan sózdiń tobyqtaı túıini, toponımıka salasynda júrgizilip otyrǵan tildik saıasat táýelsizdikti nyǵaıtý, memlekettik sáıkes­tik­ti qalyptastyrýdaǵy basymdyqtardyń biri bolǵandyqtan, onomas­tıkadaǵy qor­dalanyp qalǵan problemalardy sheshý úshin elimizge “Onomastıka týraly” arnaıy zań qajettigi kún ótken saıyn aıqyn sezilýde. Qabyl DÚISENBI, OQO tilderdi damytý basqarmasynyń bólim bastyǵy, oblystyq onomastıka  komıssııasynyń hatshysy.