Aqjaıyq aýdanynyń Almaly aýyldyq okrýginiń Atameken aýylyndaǵy M.О́temisov atyndaǵy negizgi mektep janyndaǵy «Jeruıyq» murajaıy jumys jasaǵaly eki jyl bolǵan eken. Osy azǵantaı ýaqytta-aq murajaıdyń jumysy oblysqa tanylyp úlgerdi. Bul eń aldymen onyń jetekshisi, aýdandyq týrızm jáne ekologııa ortalyǵynyń qosymsha bilim berý pedagogy Jánibek Ábilpeıisovtiń yntasymen, bastamashyldyǵymen, aýyl-el tarıhyna degen shynaıy janashyrlyǵymen baılanysty ekeni de shartarapqa málim bolýda.
Jánibektiń úlken bir qyry – tek bir aýyl sheńberinde baılanyp qalmaı, birinshiden, kezinde eline eleýli bolyp, ultyn ulyqtaǵan zııalylardyń umytyla bastaǵan bolmys-bitimderin jas urpaqqa jarqyratyp qaıta tabystyrýǵa kúsh salýda. Aldymen ózi oqyp-toqyp biletin nemese shejire qarttardan estigeni boıynsha óńirimizdegi tanymal tulǵalardyń ómir joly, eńbegi haqynda qaǵazǵa túsirip, olardyń sýretterin salyp, tuńǵysh ret osy shaǵyn aýyldaǵy eki bólmeli murajaıǵa qoıdy.
«El qamyn jegen erlerdiń
Sóz bilgen janda haqy bar.
Joqtaǵan kúnde arymdy
Halderin tarıh etpesek,
Sóz qaldyryp ketpesek,
Keıingiden kim aıtar? –
Sóz bilgender aryldy», – degen emes pe Yǵylman Shórekov. О́tken jyly Qazaq handyǵynyń aıtýly mereıtoıyna arnalyp aýdanymyzda, oblysymyzda uıymdastyrylǵan úlken-úlken basqosýlarda Alashtyń osyndaı aımańdaı arystarynyń amanat-jyrlaryn minberden tógip-tógip jibergen Jánibekti kórgende, mundaı azamat talaı istiń basyn qaıyraryna qalaısha senbessiń.
Aýdanymyzdaǵy Taıpaq aýylynda jerlengen, urpaqtary sol aýylda turatyn Arystan áýlıe, Bazartóbe aýylynyń týmasy, patsha zamanynda otyz orysqa jalańash qolmen qarsy turǵan Shombyr batyr, búginde urpaqtary Aqsýat aýylynda turatyn Bısekesh aqyn, Bazarsholan aýylyna qarasty Baıshórek eldi mekeninde jerlengen Súgir jyraý jáne taǵy basqa arýaqty atalarymyzdyń jurt úshin atqarǵan erek isin, erligin nasıhattap, urpaq boıynan ulttyq rýhty oıatýǵa kúsh salǵan onyń ynta-jigerin, tipti, ony alǵash kórgen kim-kim de birden baıqar edi.
Byltyrǵy jazda oqýshylaryn, aýyldaǵy jastardy qasyna alyp, Úki bı Tólepuly, Sataı batyr, Shombyr batyr, Baıbaraq batyr, Súgir jyraý, Bısekesh aqyn, Esimhan Nuralyhanuly, Arystan áýlıe jerlengen, týyp-ósken qasıetti jerlerge táý etip, saıyn dala tósinde ózindik bir dárister uıymdastyrdy. Iá, olar tek qana kórip, tanysyp qaıtqan joq. Tarıh syrynyń ashylýyna jumyla jumys jasady. Nebir arýaqty batyr, bıler jerlengen Kenjeǵara qorymyndaǵy arabsha tańbalanǵan 81 qulpytasty kartaǵa túsirdi. Árqaısysyn nómirledi. 61 qulpytasty fotosýretke basty.
Osy sapardyń qorytyndysy boıynsha jumystaryn «Dana-kaz» jýrnalynyń bas redaktory, ólketanýshy, tóte jazýdy oqýǵa tóselgen oraldyq belgili jýrnalıst Qazbek Quttymuratulyna joldaǵan-dy. Qazekeń men olardyń áriptesterinen jyly lebizge bólendi. Ǵalymdardyń aıaǵy jete bermeıtin alys aımaqtaǵy eleýsiz jatqan eskertkishterdi oqyp, qupııasyn ashýyna qoldan kelgenshe atsalysý degenimiz perzenttik bir paryz emes pe. Qudaı qalasa, bıyl da ekspedısııany jalǵastyrady. Al Qazbek bular túsirgen fotosýretten tarıhı eki tulǵanyń qulpytasyn anyqtady. Onyń bireýi – patsha zamanynda Sonaly bolysyn 30 jyl basqarǵan, 1888 jyly qazirgi Bazarsholan aýylynan tuńǵysh mektep ashqan, bolys Muhamedjan Sarǵojınniń ákesi – Sarǵoja bıdiń qulpytasy. Ekinshisi – belgili jazýshy Berqaıyr Amanshınniń arǵy atasy Sartaı bıdiń qulpytasy.
– Bizdiń bul eńbekterimiz óz ólkemizdiń, óz aýdanymyzdyń tarıhyn qalyńdata túsetinine, baıyta túsetinine biz óte qýanyshtymyz, – deıdi J.Ábilpeıisov. – О́lke tarıhy – ómirimizdiń rýhanı tamyry. Hal-qaderimizshe iri murajaı, mýzeılermen baılanysty nyǵaıtýǵa da tyrysýdamyz. Oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń sırek qorynda saqtalǵan dúnıelerdiń keıbirin oqyp-úırenýdemiz. Bazarsholan aýyldyq okrýgine qarasty Baıǵutty sory men Sholaqqamys kóldiginiń boıyna qatysty kóne shejirege úńilýdemiz. Mysaly, Baıǵutty sorynyń qabaǵyndaǵy úlken mola áli kúnge deıin «Kenjeǵaranyń jeri», «Kenjeǵara qorymy» dep atalady. Alasha rýynyń Kenjeǵara atalyǵynan shyqqan ataqty eki tulǵa Muhamedjan jáne Sabyr Sarǵojınder týraly halyq arasynda taǵylymdy áńgime az emes. Sol aımaqta mal kórinbeıtin ný qamys ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldaryna deıin ósken. Keńshar kezinde arnaıy órtelip, kóldik shabyndyqqa aınaldyrylǵan. Patsha zamanynda bul jer Sonaly bolysynyń aýmaǵy bolǵan. Jerdiń bulaı atalýynyń ózi bul jerdegi kóldikterde sonanyń kóptiginen bolsa kerek. Sonaly bolysy áýeli Kalmykov, sonan soń Ilbishin ýezine qaraǵan. 1900 jylǵy málimette Sonaly bolysyna 14 aýyl qaraǵan. Iаǵnı, Ilbishin ýezindegi 16 bolystyqtyń ishindegi aýyl sany eń kóbi Sonaly bolypty. Muhamedjan Sarǵojın (1844 – 1916) ómiriniń sońyna deıin Sonaly bolysynyń tizginin ustaǵan, Sarybópe bolystyń nemeresi. Ol Jáńgir hannyń aǵartýshylyq isin jalǵastyryp, óz qarajatyna 1888 jyly qazirgi Bazarsholan aýylynda 50 oryndyq mektep ashqan. Mektep 1904 jyldan «Sonaly bolysynyń orys-qyrǵyz ýchılıshesi» dep ózgertilgen. Mine, ótkenimizdiń osyndaı betterin odan ári jańǵyrtýǵa tıispiz. Bári de kerek, urpaqqa kerek, atajurtymyzǵa kerek. Izdenisimizdi ushtaýdamyz.
Byltyr kúzde Jánibek aýylǵa Atyraýdan ata-babalarymyz dástúrli sadaq jasaý, sadaq atý óneriniń sheberi, mergen Murat Ǵabdýsalımovti arnaıy shaqyrdy. Osy kezdesýden turǵyndardyń, ásirese, balalardyń alǵan áserin tilmen aıtyp jetkizý qıyn. Kınodan, kitaptan kóretin muzdaı temir qursanǵan qazaq batyryn qol sozym jerden kórip, Murattyń sadaq týraly óte qyzyqty áńgimesin tyńdady. Murat halyqaralyq jarystarǵa Qazaqstannyń atynan qatysyp el abyroıyn asqaqtatyp júrgen elimizdegi sanaýly azamattyń biri. О́z qolymen jasaǵan sadaq týraly, qalaı jasalyp, qalaı atylatyny týraly áńgimeledi. Kezdesý sońynda «Jeruıyq» murajaıyna ózi jasaǵan sadaq pen aıbaltany tartý etti. Jurttyń ótinishin oryndap, Atameken aýylynyń kóshesine shyǵyp, ysqyrǵysh jebeni oqtap, sadaǵyn tolǵap turyp tartyp jibergen kezde, barlyq bala batyr bolyp erjetýdi armandap turǵandaı-dy. Iá, osylaısha, qazaq rýhynyń qasıeti urpaq boıyna shym-shymdap darı berdi.
Osy qysta ólketaný úıirmesiniń oqýshylary ózderiniń jetekshisimen birge jasaǵan eń kórnekti jumys – olar qazaq batyrynyń kireýke saýytyn bir aı otyryp óz qoldarymen toqyp shyqty. Saýytqa 13 kılogramm sym, 11 000 saqına tor jumsaldy.
Uly Dalamyzdyń ótkenine qatysty baǵaly, qundy nárseniń bárin jańǵyrtýǵa kúsh salǵan Jánibek Ábilpeıisov eńbeginiń nátıjesi keleshekte odan ári eselene túsetinine joǵarydaǵy mysaldar ábden aıǵaq bolsa kerek.
Bolat ESQALIEV.
Batys Qazaqstan oblysy,
Aqjaıyq aýdany,
Atameken aýyly.
Sýrette: Jánibek Ábilpeıisov.
«El qamyn jegen erlerdiń
Sóz bilgen janda haqy bar.
Joqtaǵan kúnde arymdy
Halderin tarıh etpesek,
Sóz qaldyryp ketpesek,
Keıingiden kim aıtar? –
Sóz bilgender aryldy», – degen emes pe Yǵylman Shórekov. О́tken jyly Qazaq handyǵynyń aıtýly mereıtoıyna arnalyp aýdanymyzda, oblysymyzda uıymdastyrylǵan úlken-úlken basqosýlarda Alashtyń osyndaı aımańdaı arystarynyń amanat-jyrlaryn minberden tógip-tógip jibergen Jánibekti kórgende, mundaı azamat talaı istiń basyn qaıyraryna qalaısha senbessiń.
Aýdanymyzdaǵy Taıpaq aýylynda jerlengen, urpaqtary sol aýylda turatyn Arystan áýlıe, Bazartóbe aýylynyń týmasy, patsha zamanynda otyz orysqa jalańash qolmen qarsy turǵan Shombyr batyr, búginde urpaqtary Aqsýat aýylynda turatyn Bısekesh aqyn, Bazarsholan aýylyna qarasty Baıshórek eldi mekeninde jerlengen Súgir jyraý jáne taǵy basqa arýaqty atalarymyzdyń jurt úshin atqarǵan erek isin, erligin nasıhattap, urpaq boıynan ulttyq rýhty oıatýǵa kúsh salǵan onyń ynta-jigerin, tipti, ony alǵash kórgen kim-kim de birden baıqar edi.
Byltyrǵy jazda oqýshylaryn, aýyldaǵy jastardy qasyna alyp, Úki bı Tólepuly, Sataı batyr, Shombyr batyr, Baıbaraq batyr, Súgir jyraý, Bısekesh aqyn, Esimhan Nuralyhanuly, Arystan áýlıe jerlengen, týyp-ósken qasıetti jerlerge táý etip, saıyn dala tósinde ózindik bir dárister uıymdastyrdy. Iá, olar tek qana kórip, tanysyp qaıtqan joq. Tarıh syrynyń ashylýyna jumyla jumys jasady. Nebir arýaqty batyr, bıler jerlengen Kenjeǵara qorymyndaǵy arabsha tańbalanǵan 81 qulpytasty kartaǵa túsirdi. Árqaısysyn nómirledi. 61 qulpytasty fotosýretke basty.
Osy sapardyń qorytyndysy boıynsha jumystaryn «Dana-kaz» jýrnalynyń bas redaktory, ólketanýshy, tóte jazýdy oqýǵa tóselgen oraldyq belgili jýrnalıst Qazbek Quttymuratulyna joldaǵan-dy. Qazekeń men olardyń áriptesterinen jyly lebizge bólendi. Ǵalymdardyń aıaǵy jete bermeıtin alys aımaqtaǵy eleýsiz jatqan eskertkishterdi oqyp, qupııasyn ashýyna qoldan kelgenshe atsalysý degenimiz perzenttik bir paryz emes pe. Qudaı qalasa, bıyl da ekspedısııany jalǵastyrady. Al Qazbek bular túsirgen fotosýretten tarıhı eki tulǵanyń qulpytasyn anyqtady. Onyń bireýi – patsha zamanynda Sonaly bolysyn 30 jyl basqarǵan, 1888 jyly qazirgi Bazarsholan aýylynan tuńǵysh mektep ashqan, bolys Muhamedjan Sarǵojınniń ákesi – Sarǵoja bıdiń qulpytasy. Ekinshisi – belgili jazýshy Berqaıyr Amanshınniń arǵy atasy Sartaı bıdiń qulpytasy.
– Bizdiń bul eńbekterimiz óz ólkemizdiń, óz aýdanymyzdyń tarıhyn qalyńdata túsetinine, baıyta túsetinine biz óte qýanyshtymyz, – deıdi J.Ábilpeıisov. – О́lke tarıhy – ómirimizdiń rýhanı tamyry. Hal-qaderimizshe iri murajaı, mýzeılermen baılanysty nyǵaıtýǵa da tyrysýdamyz. Oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń sırek qorynda saqtalǵan dúnıelerdiń keıbirin oqyp-úırenýdemiz. Bazarsholan aýyldyq okrýgine qarasty Baıǵutty sory men Sholaqqamys kóldiginiń boıyna qatysty kóne shejirege úńilýdemiz. Mysaly, Baıǵutty sorynyń qabaǵyndaǵy úlken mola áli kúnge deıin «Kenjeǵaranyń jeri», «Kenjeǵara qorymy» dep atalady. Alasha rýynyń Kenjeǵara atalyǵynan shyqqan ataqty eki tulǵa Muhamedjan jáne Sabyr Sarǵojınder týraly halyq arasynda taǵylymdy áńgime az emes. Sol aımaqta mal kórinbeıtin ný qamys ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldaryna deıin ósken. Keńshar kezinde arnaıy órtelip, kóldik shabyndyqqa aınaldyrylǵan. Patsha zamanynda bul jer Sonaly bolysynyń aýmaǵy bolǵan. Jerdiń bulaı atalýynyń ózi bul jerdegi kóldikterde sonanyń kóptiginen bolsa kerek. Sonaly bolysy áýeli Kalmykov, sonan soń Ilbishin ýezine qaraǵan. 1900 jylǵy málimette Sonaly bolysyna 14 aýyl qaraǵan. Iаǵnı, Ilbishin ýezindegi 16 bolystyqtyń ishindegi aýyl sany eń kóbi Sonaly bolypty. Muhamedjan Sarǵojın (1844 – 1916) ómiriniń sońyna deıin Sonaly bolysynyń tizginin ustaǵan, Sarybópe bolystyń nemeresi. Ol Jáńgir hannyń aǵartýshylyq isin jalǵastyryp, óz qarajatyna 1888 jyly qazirgi Bazarsholan aýylynda 50 oryndyq mektep ashqan. Mektep 1904 jyldan «Sonaly bolysynyń orys-qyrǵyz ýchılıshesi» dep ózgertilgen. Mine, ótkenimizdiń osyndaı betterin odan ári jańǵyrtýǵa tıispiz. Bári de kerek, urpaqqa kerek, atajurtymyzǵa kerek. Izdenisimizdi ushtaýdamyz.
Byltyr kúzde Jánibek aýylǵa Atyraýdan ata-babalarymyz dástúrli sadaq jasaý, sadaq atý óneriniń sheberi, mergen Murat Ǵabdýsalımovti arnaıy shaqyrdy. Osy kezdesýden turǵyndardyń, ásirese, balalardyń alǵan áserin tilmen aıtyp jetkizý qıyn. Kınodan, kitaptan kóretin muzdaı temir qursanǵan qazaq batyryn qol sozym jerden kórip, Murattyń sadaq týraly óte qyzyqty áńgimesin tyńdady. Murat halyqaralyq jarystarǵa Qazaqstannyń atynan qatysyp el abyroıyn asqaqtatyp júrgen elimizdegi sanaýly azamattyń biri. О́z qolymen jasaǵan sadaq týraly, qalaı jasalyp, qalaı atylatyny týraly áńgimeledi. Kezdesý sońynda «Jeruıyq» murajaıyna ózi jasaǵan sadaq pen aıbaltany tartý etti. Jurttyń ótinishin oryndap, Atameken aýylynyń kóshesine shyǵyp, ysqyrǵysh jebeni oqtap, sadaǵyn tolǵap turyp tartyp jibergen kezde, barlyq bala batyr bolyp erjetýdi armandap turǵandaı-dy. Iá, osylaısha, qazaq rýhynyń qasıeti urpaq boıyna shym-shymdap darı berdi.
Osy qysta ólketaný úıirmesiniń oqýshylary ózderiniń jetekshisimen birge jasaǵan eń kórnekti jumys – olar qazaq batyrynyń kireýke saýytyn bir aı otyryp óz qoldarymen toqyp shyqty. Saýytqa 13 kılogramm sym, 11 000 saqına tor jumsaldy.
Uly Dalamyzdyń ótkenine qatysty baǵaly, qundy nárseniń bárin jańǵyrtýǵa kúsh salǵan Jánibek Ábilpeıisov eńbeginiń nátıjesi keleshekte odan ári eselene túsetinine joǵarydaǵy mysaldar ábden aıǵaq bolsa kerek.
Bolat ESQALIEV.
Batys Qazaqstan oblysy,
Aqjaıyq aýdany,
Atameken aýyly.
Sýrette: Jánibek Ábilpeıisov.
