Qarshyǵanyń qanaty

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Ádebıetshiler úıinde belgili aqyn Artyǵalı Ybyraevty eske alýǵa ar­nalǵan «Namystyń jebesi» atty áde­bı kesh ótti. Mynaý fánı dúnıede bar bolǵany 21 jyl ǵana ómir súrip, poezııa aspanynda quıryqty juldyzdaı jarq etip óte shyqqan talantty aqynnyń esimi jyr qumar jurtshylyqqa jaqsy tanys. Qazaq ádebıetinde 23 jasynda «Meniń qurdastarymdy» jazyp qaldyrǵan Sattar Erýbaev, 24 jasynda mahabbaty úshin janyn qıǵan Bernııaz Kúleev, 30 jasynda bar qazaqtyń ózegin órtep ketken Tólegen Aıbergenov tarıhqa tańbalansa, 21 jas ǵumyrynda Alashqa aty ketken Artyǵalı Ybyraev ta sóz ónerinde óz órnegin qaldyrdy. Az jazsa da saz jazǵan Artyǵalı murasynan namys pen rýhqa malynbaǵan, pák sezimsiz kúı keshken óleń tappaısyz. «Ezge atyl­dym jebesi bop namystyń» dep jyr­laǵan ór aqynnyń ár óleńinen ishki saraıyndaǵy bıik parasat pen kóńil darııa­syndaǵy náziktik menmundalap turady. Jazýshylar odaǵynyń muryndyq bolýymen ótken keshte T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akade­mııasynyń stýdentteri «Taǵdyr» atty kompozısııalyq kórinis qoıdy. Sahnalyq qoıylymnyń kórkemdik jetekshisi – belgili ustaz, professor,  Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Darıǵa Turanqulova «...Sirá, men aspan jaqqa shyǵamyn-aý, Soqpaq jol kókjıekke sińedi eken!» – dep óz ómirin boljaǵan Artyǵalı óleńderinen dramatýrgııa quryp, aqyndyq bolmys pen tylsym álemin kórsetti. Jas ónerpazdar qyrshyn ketken arda aqynnyń ashy sheri men armanyn tereń túısinip, kórermen kóńilin erekshe kúıge bóledi. Kórinistiń ekinshi bóliminde jıyr­manyń aýylyna atbasyn baılap, atan shógere almaı armanda ketken, qaskóılerdiń qolynan mert bolyp, qyrshynynan qıylǵan aqyn taǵdyry jurtty qamyqtyrdy. Daraboz aqyn, Qazaqstan Jazý­shylar odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Maraltaı Raıymbekuly ádebı keshtiń shymyldyǵyn túrip, «Artyǵalı – jastar poezııasynyń jıyntyq sımvoly» dep baǵa berdi. Kózi tirisinde aqynmen aralas-quralas bolǵan aqyndar Ulyqbek Esdáýlet, Zámzágúl Qońyrova, belgili pýblısıst, «Almaty aqshamy» gazetiniń bas redaktory Qalı Sársenbaı, kýrstas­tary Zamanbek Ábdeshov, Turysbek Sáýketaev, Gúlmarııa Barmanbekova máńgi jas beınede qalǵan Artyǵalı týrasynda mazmundy estelikterimen bólisti. Aqyn Baqyt Bedelhan Ar­tyǵalı rýhyna arnaǵan jyryn jet­kizdi. «Aqıqat» jýrnalynyń bas redaktory, aqyn Amanhan Álim: «Jı­yrma jasynda-aq «sóngen» jandar bolady, tek olardy seksen jasqa jetkende bir-aq jerleıdi». Bul ádebıetke qaratylyp aıtylar bolsa – óleń ólkesindegi ólermenderge keremet anyqtamaǵa jarap-aq tur. «Seksen jasap, segiz sóz qaldyrmaǵan» degen sóz ǵoı. Eń soraqysy osy bolsa kerek. Al Artyǵalıdyń abaqtyda jatyp jazǵan «Qarshyǵasy» M.Lermontovtyń 1837 jyly jazylǵan «Tutqyn» óleńimen saryndas, kókseýi bir kórkem dúnıe. Máselen, «Iа krasavısý mladýıý Prejde sladko poselýıý, Na konıa potom vskachý, V step, kak veter, ýlechý», – dep tógilgen M.Lermontov jyry men «Aspanda, bálkim, bir beıne bolyp qalady, Júregin, múmkin, juldyzǵa soǵyp jarady? Armany úshin azapqa túsken osy qus Saǵan da uqsap, maǵan da uqsap barady», – dep aıaqtalatyn Artyǵalı óleńiniń berilý formalary ártúrli bolǵanymen, mundaǵy qos aqynnyń ómirge degen mahabbaty, ańsar-úmit­tiń ushqyny, keńdikke degen qush­tarlyq shyn máninde olardyń rýhtas ekenine nandyrady», – dep pikir bildirip, aqynǵa arnaǵan óleńin oqydy. Artyǵalı Ybyraevtyń «Soqpaq sońy», «Baqyt», «Umytpa» syndy birneshe óleńderin orys tiline tár­jimalaǵan belgili aýdarmashy Qaırat Baqbergenov: «Artyǵalıdyń óleńderi jup-jumyr, epıkalyq sarynda qurylǵan soń ózge tilge aýdarý óte qıyn. Sonda da talpynyp birshama óleńin aýdaryp, 2013 jyly «Iýnost» almanaǵynda jarııaladyq. Endi Artyǵalı jyrlary «Qazaq poezııasynyń antologııasy» kitabynyń orys tilindegi nusqasyna Abaı, Maǵjan, Qasymmen qatar birge enetin boldy», – dep tárjimalanǵan aqyn óleńderin oqydy. Keshte kózin kórgen zamandastary: «Ol janyp turǵan ot edi. Sóz baǵasyn, óz baǵasyn biletin salmaqty edi», – dep eske alǵan Artyǵalı aqyn «Tamshylar» degen óleńinde: Qarap turmyn úńile, Kúlimdeıdi jaz aldan. O, armysyń, Dúnıe, Tamshylarmen tazarǵan!.. – dep jyrlaıdy. Mundaǵy tamshy – jal­qynyń jalpyǵa áseri. Túnekti jaryq qylýǵa bir kúnniń jetetini sekildi, dúnıeni tazartýǵa tamshy­lar da je­tedi. Pasyqtyq pen nadandyq, toǵy­sharlyqtan tazartý degen astarly oıyn tamshy arqyly tolǵaıdy. Teńizdiń dámi tamshysynan bilinetini sekildi, Artyǵalıdyń otyzǵa jýyq jyrlarynan syrly sezimge, órnekti oıǵa baı aqyn ekenin baıqaý qıyn emes. Ásirese, aqyn óleńderi ánge suranyp turady. «Dalam meniń», «Oramal», «Tamshylar», «Qarshyǵa», «Úmit», «Soqpaq sońy» óleńderine Ersaıyn Narynbaev, Qalııa Seıitqalyqqyzy, Azamat Álimqulov án jazǵan. «Na­mystyń jebesi» atalǵan ádebı keshte osy ánder oryndaldy. Artyǵalı Ybyraev – boıamasyz sýretteý sheberi. «Kútý» atty óleńinde jasy úlken qyzǵa yntyq bolǵan sezimin kirshiksiz baıandaıdy. Túıinin de erekshe qurady. Shyńyraýymnan shyqpaı qalsa dúrbeleń, Kishiliktiń kesiri dep bilgen em. Sen turmysqa shyqqan kúni óristen, Qozy-laqty qaıyra almaı júrgen em.   Aıdalada alǵan edim jylap ta, Sonda seni teńegen em laqqa. Qaıyrym bermeı ketkenińdi keshirdim, О́risińe soqpaı júrsiń biraq ta... Bul óleńde bári bar. Ýaqyt, sýretteý, shynaıylyq, tátti sezim, ezýge eriksiz kúlki úıiretin ıýmor bar. Mal jaıyp júrgen aqyn alapat kúı keshken, eńkildep jylaǵan. Sony shynaıy jetkizgen. «Qamyqpa, dosym, qamyqpa, Keler kún kóktem syılaıdy. Adamdar sııar tabytqa, Aqyndar biraq syımaıdy», – dep aıaqtalatyn ataqty óleńi aqynnyń qulpytasyna jazylǵan. Ras, jıyr­manyń jotasynan qylań berip kóterile bergeninde qanaty qyrqylǵan qyrshyn qarshyǵa taǵdyrdy basqasha beıneleý múmkin emes. Deı kele, osy shaǵyn tolǵamdy Artyǵalıdyń kýrstas dosy, qazirgi belgili aqyn Qorǵanbek Amanjoldyń osy keshte oqylǵan «Kók qarshyǵa» atty óleńiniń juldyzǵa soǵylǵan júrekti ańsaǵan shýmaqtarymen túıindegim keledi.   Aqtyq áldı, aqtyq áldı... Artyǵalı, Artyǵalı... Qarshyǵa jyr qanatynda Keshtiń talaı shalqyma kúı.   Sarysýdy sylqym deýshi eń, Saǵynyshqa irkilmeýshi eń. Asaý aǵys tolqynynda Arman bolyp búlkildeýshi eń.   Bulyqsyǵan jan-júregiń, Býyrqanǵan án-jyr ediń. Búıirińde búlkildegen Armanyńdaı tań gúli ediń.   Bula kúshpen bulqyna alǵan, Sáýir-samal sylqym arman, Ańqa kebe ańsattyryp, Turyp aldy-aý, shirkin, aldan!   Salqar dúnıe sáýlelerin, Saǵymdanǵan áýrelerin Tal boıyńa toltyrǵandaı Keremet bir dáýren ediń.   Jarqyldady janyńda jyr, Jaınap turdy baǵyńda gúl. Abaılamaı qaldyq pa biz, Aınaldyń ba saǵymǵa bir?   Júregińniń shalqymasy – Edi-aý naǵyz ar tumasy. Jetpeı qaldy-aý jer shetine Jyrdyń ushqyr qarshyǵasy!   Qaıran bar ma qaqpanshyǵa, Taǵdyr atty kókparshyǵa... Tas bop jerge quldılaǵan Kóz aldymda – kók qarshyǵa...   Qaıran bar ma qaqpanshyǵa, Taǵdyr atty kókparshyǵa?! Kóz aldymda – Artyǵalı, Kóz aldymda – kók qarshyǵa... Dáýren DARIIаBEK, «Qazaqstan» RTRK» AQ Almaty fılıalynyń atqarýshy prodıýseri.  ALMATY.