Búrkit – kıeli qus

Táýelsizdik alyp,  álem kartasynda Qazaq­stan  atty  memlekettiń paıda  bolǵanyna bıyl 20 jyl tolmaq.  О́miri men tarıhy áriden kele jatqan, súrleý-soqpaǵy yqylym zamannan arnasyn  tartqan  qazaq halqyn kózge qalaı elestetýge bolady. Oǵan berer jaýap daıyn. Biz árdaıym qarapaıym,  eńbekqor, qajyrly, ta­bandy halqymyzdy qyran qusy, ushqyr ta­zysy men júırik aty jáne  úkili dombyrasy ar­­qyly  tanyp bilemiz. Ata-babamyz osy dúnıe­ler­di qasterlep ustaǵan, serigi etken. Qara­paıym qazaq tirliktegi  násibin de  osylardan  taýyp, azyq etkeni málim. Halqymyz­dyń ejelgi sal­tynda qyran baptap, ańǵa shyǵý dástúri qalyp­tassa, muny sporttyń bir salasy, salamatty ómir saltyn ustaný dese de bolady. Taza aýada ýaqyt ótkizýdiń ózi bir ǵanıbet ekenin bastan ótkergen janmyn. Meniń arǵy atalarym, ákem  qyran qus, búrkit ustaýmen  aınalysty. Bul jaqsy úrdis maǵan bala  kezimnen tanys boldy desem artyq aıtpaımyn. Ákemnen kórgenim, árdaıym aıtyp, kózben kórsetip úıretkeni bar, keıin azamat bolyp at jalyn tartyp mingennen keıin  búr­kit­pen ózim de  shyndap, berile aınalysa bas­tadym. «Tuıǵyn», «Alǵyr» sekildi búrkit­terim­men aýdandyq, oblystyq baıqaýlarda júldeli oryndy ıelendim. Keıin Kókshetaýda  ótken respýblıkalyq  jarysta júldeli 2-orynnan kórindik. Búrkit – kıeli,  qasterli qus.  Qyran qustyń jadaǵaıyn qazaq tórine  ilip qoıatyn. Búrkitti  ejelden «qasıetti qus» dep  qasterlep, «dala  sermeńdesi», «kók táńirisi», «aspan perisi», «qa­nattylar hany» dep  qurmet tutty.  Elimizde búrkit kóbinese Altaı, Tarbaǵataı, Alataý, Kókshetaý taýlary men orman alqaptarynda  kezdesedi. Búrkit – jyrtqysh qus. Búrkitti aqıyq,  muzbalaq, qarasha, kóktaban, shógel, kók búrkit,  sý búrkit, dala búrkit, taý búrkiti dep ataıdy. Búrkittiń túsi qońyr. Salmaǵy 4 kılo­grammǵa deıin barady. Dene  turqy – 95 santımetrge deıin  bolsa,  jaıǵan qanaty  2 metrge  deıin  jetedi. Qanatynyń  shetki  qaýyrsyn­daryn  shalǵysy  dep ataıdy. Al quıryǵynyń  ortasyndaǵy eki qabat áldi qaýyrsynyn «kóbesi» dep, qalǵandaryn «jebesi» dep ataıdy. Aıaǵy 4 saýsaqty, onyń artqysyn  «tegeýrini», ishkisin «jem basar», ortańǵysyn «sy­ǵymy», shetkisin «sheńgeli» dep ataıdy. Búrkit sýyr, qoıan, túlki, borsyq aýlaıdy.  Tuıaqty  janýarlardan  aqbóken, elik, taýteke, qara quıryq sekildi  ańdardyń  tólin jeıdi. Ol taýdyń  bıik qııalaryna  sekseýil, to­rańǵy, taǵy basqa iri buta, aǵash basyna  naýryz-sáýir aılarynda jumyrtqa salyp, 45 kúnde balapan basyp shyǵarady. Men kóbinese balapanyn uıadan emes, jańadan  ushyra bas­taǵan  kezinde qolǵa tú­si­rip, baǵyp júrmin.  Qara qanat bolǵan  kezinde baq­qan durys. Qazaq búrkitti  erte ke­zden  ustaǵan. Ańshy­lyq­qa  úıretken. Alǵashynda  qolynan jem jeýge  daǵ­dylandyrǵan. Sodan keıin  qusty alysta  turyp  sha­qyryp,  ózdiginen kelip jem  jeýge  baýlyǵan. Munan keıin  at ústinde  turyp jem­di  kórsetip,  shaqy­ryp,  qolyna kelip qonýdy úıretedi. Sodan soń  qusqa jemdi  ań terisin ústine  qoıý arqyly  alǵyzyp úı­retedi. Búrkit ańǵa úsh tásilmen – shanshyla, sy­pyra jáne ilip túsý arqyly  túsedi. Búrkitti qolǵa  úıre­tip,  ańǵa salý úshin  qa­jetti  buıymdar:  toma­ǵa, tamaq baý, balaq baý, baldaq bolady. Árqaısynyń  óz qyzmeti bar. Úıimniń janyndaǵy  arnaıy  jasalǵan torda  búrkitimdi  baǵyp otyrmyn.  Ýaqtyly taza etten tamaǵyn beremin.  Búrkiti bar úıde  jyn-shaıtan bolmaıdy degen uǵym bar. Búrkit – erdiń  serigi. Qustyń aldynan  qyz-kelinshek, bozbala­lardy ótkizbeıdi. Aınalyp ótýi talap etiledi.  Búrkit bir silkingende  úıden bir pále  ketedi dep  yrymdaıdy. Jaqsy qyran qusy qaza bolǵanda  qus ıesi qatty qaıǵyryp, aza tutady. Qustyń  denesin  aq shúberekke orap,  taý-tas  jaqpary­na, qus uıasyna jaqyn jerge jerleıdi. Búrkit­tiń  qanat, quıryq qaýyrsynyn, bas terisin,  tuıa­ǵyn, aıaǵyn alyp úıdiń tórine tús kıizge, jas balanyń  besiginiń basyna  ilip qoıady. Munyń sebebi,  qasıetti  qus adamdy  pále-jaladan, kóz-suqtan, qaterden saqtaıdy, balany  shoshynýdan  qorǵaıdy deıdi.  Bul – shyndyq. Dáleldengen dúnıe.  Qusbegi  bir úıge  qusymen kirse,  keterinde  búrkitiniń  ıyǵyna shoq úki taǵyp shyǵarady. Shoshynǵan  adamnyń  basyna  búrkitti  qondy­ryp jatady. Tolǵaqty  jeńildetý úshin de  úıge  búrkit  ákelip, áıelge  kórsetetin  yrym bar. Qazir búrkit qazaq saıatshylarynyń  qolyna ustar, ańǵa salar  alǵyr  qyrany, qyzyqty sport óneri. Baǵashar NAÝRYZBEKOV, búrkitshi. Almaty oblysy, Raıymbek aýdany.